श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास सातवा

कीर्तनाचा आणि कथेचा भव्य रंग भरून द्यावा आणि निरूपणात सर्व गूढ तत्त्वांचा स्पष्ट उलगडा करावा; कोणत्याही बाबतीत कामात अजिबात उणीव भासू देऊ नये.

नट किंवा वक्ता जर सभेमध्ये चुकून खाली पडला (फसला), तर चतुर माणूस त्याची चूक लगेच ओळखतो; पण अडाणी लोक मात्र केवळ आ वासून टकमक पाहत राहतात.

श्रोत्यांनी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर द्यायला जर वक्त्याला उशीर झाला किंवा तो अडखळला, तर श्रोत्यांच्या ते लगेच लक्षात येते; आणि त्यामुळे त्या वक्त्याचे मोठेपण एका क्षणात नष्ट होते.

थोड्या शब्दांत लोकांचे पूर्ण समाधान करावे, प्रसंगोपात् रागवूनही लोकांचे मन सांभाळावे; आणि कोणत्याही युक्तीने लोकांना आपल्या सत्कार्याकडे आकर्षित करून घ्यावे.

लोकांचे बोलणे सहन न होऊन वक्त्याने चिडचिड केली, तर त्याची तामसी वृत्ती उघडी पडते; आणि श्रोत्यांच्या मनातील सर्व आदर व आवड क्षणात उडून जाते.

आपल्या वागण्याने कोण कोण संतुष्ट झाले आणि कोणाचे मन दुखावले गेले; याचा क्षणाक्षणाला वक्त्याने लोकांमध्ये सूक्ष्म अंदाज घेतला पाहिजे.

शिष्य जर संशयाने रानोमाळ पळून जाऊ लागला आणि गुरू त्याच्या मागे मागे धावू लागला; तर खोल विचार केला असता तो संपूर्ण कारभारच केवळ संशयास्पद ठरतो.

मनात केवळ धनाची आशा, आचरणात कसलीही कृती नाही आणि अंगी चातुर्याचा लवलेशही नाही; अशा मठपतीच्या महंतीचा दांभिक गोंधळ कधीही थांबत नाही.

असे उथळ साधू समाजात हलके पडतात आणि ठिकठिकाणी लोकांकडून अपमानित होतात; मग अशा अयोग्य गुरूच्या संगतीत असणाऱ्या अनुयायांना सुख तरी कुठून मिळणार?

ज्याची कीर्ती सर्व दिशांना पसरते, त्याच्याविषयी सर्वसामान्य लोकांनाही आदर वाटू लागतो; म्हणून लोकांना नेहमी संतुष्ट ठेवूनच सर्व कार्ये पार पाडावीत.

आपले मन परलोकातील आत्मज्ञानात स्थिर ठेवावे आणि लोकांचा हा सर्व समुदाय साक्षीभावाने पाहावा; कोणाकडेही कशाचीही मागणी करण्याचा तगादा कधीही लावू नये.

जिथे लोकसमाज असतो तिथेच साक्षात जगन्नायक परमेश्वर वास करतो, हा खरा विवेक समजून घ्यावा; आणि विवेकी पुरुषांनी रात्रंदिवस लोकांचे संघटन सांभाळले पाहिजे.

जो जो माणूस दृष्टीस पडेल तो दुष्टच आहे असे मानून, 'सगळेच दुष्ट आहेत आणि मी एकटाच चांगला आहे' असा पूर्वग्रह कशाच्या आधारावर ठेवता येईल?

उजाड रानात जाऊन काय साधणार? समाजातील माणसांना सोडून एकांतात कुठे पळून जाणार? म्हणून चुकीचा हेकेखोरपणा सोडून लोकसंग्रहाचा मार्ग पत्करावा.

थोडक्यात म्हणजे ज्याला समाजात योग्य रीतीने वागता येत नाही, त्याने महंतीच्या भानगडीत पडू नये; त्याने केवळ शांतपणे श्रवण करून स्वतःचे आत्महित साधावे.

स्वतःला जर नीट पोहता येत नसेल, तर लोकांना सोबत घेऊन पाण्यात बुडवण्याचे काय कारण? अशाने लोकांचे प्रेम नष्ट होते आणि सर्वत्र केवळ संशयच निर्माण होतो.

साधनेचा आणि ज्ञानाचा अभ्यास पूर्ण झाल्यावरच जगात प्रगट व्हावे, नाहीतर शांतपणे एकांतात अज्ञात राहावे; पण अपुऱ्या ज्ञानाने लोकांत प्रगट होऊन स्वतःची फजिती करून घेणे योग्य नव्हे.

मंद गतीचा मनुष्य हळूहळू चालतो, तो चपळ घोड्याला कसा काय सांभाळणार? चपळ अरबी घोड्याला नियंत्रित करणारा घोडेस्वार स्वतः किती निष्णात असावा लागतो!

धकाधकीची ही लोककार्ये सांभाळणे हे तीक्ष्ण बुद्धीचे मर्म आहे; केवळ भोळ्याभाबड्या समजुतींनी आणि भ्रमाने एवढा मोठा कारभार कसा चालणार?

शेतात पेरणी केली पण पीक आले नाही, व्यापार मांडला पण गिऱ्हाईक फिरकले नाही; तशीच माणसे तर गोळा केली पण त्यांचे मन जिंकता आले नाही तर तो व्याप व्यर्थ ठरतो.

लोकांच्या मनात जर दिवसेंदिवस भक्तीची आवड वाढत राहिली तरच खरा परमार्थ विस्तारतो; पण क्षुल्लक गोष्टींवरून सतत वाद घालत बसल्यास सर्व लोक विटून जातात.

आपले विचार लोकांना पटत नाहीत आणि लोकांचे म्हणणे आपल्याला मान्य होत नाही; अशा प्रकारे मनात सतत संशय राहिला तर समाधान कसे लाभणार?

मार्गदर्शक दिशाहीन असेल आणि अनुयायी उनाड असतील, तर तिथे खऱ्या विवेकाला जागा कुठे उरणार? जिथे अविवेक वाढीस लागला आहे त्या ठिकाणी राहणेच मुळात चुकीचे आहे.

अनेक दिवस खूप कष्ट केले पण शेवटी सर्व मेहनत व्यर्थ गेली; जर स्वतःला परिस्थिती सांभाळता येत नसेल, तर विनाकारण हा खोटा व्याप कशासाठी वाढवायचा?

नियोजनपूर्वक आणि संगीतासारखा सुसंगत चालला तरच हा व्याप टिकतो, नाहीतर तो केवळ संतापाचे कारण बनतो; आणि पावलोपावली येणारे विघ्न किती म्हणून सांगावे?

मूर्ख लोक आपल्या मूर्खपणाने भरकटतात आणि स्वतःला ज्ञानी समजणारे अहंकाराने भांडत बसतात; त्यामुळे अशा दोन्ही बाजूंच्या लोकांची समाजात मोठी फजिती होते.

ज्याला कारभार नीट आटोपशीर करता येत नाही, नवीन कामे हाताळता येत नाहीत आणि तरीही जो स्वस्थ बसू शकत नाही; अशा दिशाहीन माणसाला काय म्हणावे?

व्यर्थ संकटे निर्माण करणारी उपाधी सोडून द्यावी, आपले आयुष्य सत्कारणी लावावे; आणि काही काळ देशाटन व तीर्थाटन करण्यात घालवावा.

जो देशाटन करत नाही आणि दुसऱ्यांचे थोडेसे बोलणेही सहन करू शकत नाही; त्याला मग संशयाची आणि विकल्पाची अपार दुःखे भोगावी लागतात.

हे सर्व स्वतःच्याच हातात आहे, प्रत्येकाने स्वतःच्या मनाशी शांतपणे विचार करावा; आणि परिस्थितीला जे पूर्णपणे अनुकूल ठरेल, तसेच आचरण करावे.