श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास नववा

जो आत्मज्ञानी असून मनाने पूर्ण विरक्त आहे, पण तरीही ज्याला लोकसंग्रहाची मोठी तळमळ आहे; अशा पुरुषाने अखंड शांतपणे एकांताचे सेवन केले पाहिजे.

एकांतात बसल्याने नवीन योजना सुचतात, परिस्थितीचे अखंड परीक्षण करता येते; आणि सर्वसामान्य प्राणिमात्रांची खरी स्थिती व गती अचूक समजून येते.

जो परिस्थितीचे सतत बारकाईने परीक्षण करत नाही त्याला काहीच उमगत नाही; जसा हिशेबाची वही न तपासणारा व्यापारी शेवटी दिवाळखोरीत निघतो.

काही जण आपल्या मुत्सद्दीपणाने कायमचे वतन मिळवतात, तर काही साधे रोजचे अन्नही गमावून बसतात; व्यापक विचारसरणीची ही अशी पद्धत असते.

समोरच्याने मनात नक्की काय विचार धरला आहे हे ज्याला आधीच समजते; त्यामुळे कपटी लोकांचे सर्व कारस्थान आपोआप निष्फळ ठरते.

लोकांमध्ये सतत राहिल्याने फाजील सलगी निर्माण होते आणि अति परिचयाने अनादर होतो; म्हणून लोकनेत्याने आळसात विश्रांती घेत बसू नये.

नेत्याने जर स्वतःच आळस केला तर संपूर्ण कारभार बुडून जातो; आणि आपल्या संघटनेतील लोकांचा विश्वास व निष्ठा हळूहळू सुटू लागते.

लोकांना नित्यनियमाने ईश्वरोपासनेच्या अनेक कामांमध्ये गुंतवून ठेवावे; ज्यामुळे कोणालाही मनात कपट किंवा कारस्थाने करायला वेळच उरणार नाही.

चोरीची सवय असणाऱ्याला खजिन्याचा रक्षक (भांडारी) करावे आणि तो घसरताच त्याला सावरून घ्यावे; अशा प्रकारे माणसांचा मूर्खपणा हळूहळू युक्तीने दूर करावा.

या सर्व गोष्टी आधीपासूनच व्यवस्थित आखून ठेवाव्यात, जेणेकरून कोणालाही दुःख होणार नाही; आणि आपल्या मुत्सद्दी राजकारणाने संपूर्ण प्रांताला आपल्या प्रभावात वेढून घ्यावे.

दुष्ट माणसाला वठणीवर आणण्यासाठी दुसऱ्या दुष्टाचा उपयोग करावा आणि वाचाळ माणसाशी सामना करण्यासाठी वाचाळ मनुष्य पुढे करावा; ज्यामुळे स्वतःवर कोणताही संशय किंवा आक्षेप येत नाही.

काट्यानेच काटा काढावा, पण तो काढताना समोरच्याला त्याचा पत्ताही लागू देऊ नये; आणि आवश्यक तिथे कठोरपणाची प्रतिष्ठा कायम ठेवावी.

शत्रूला सुगावा लागू न देता गुप्तपणे जे कार्य केले जाते ते तात्काळ सिद्धीस जाते; पण कामाचा गाजावाजा झाला तर ते कार्य यशस्वी होत नाही.

आपल्याविषयी ऐकून लोकांच्या मनात आदर निर्माण व्हावा आणि प्रत्यक्ष पाहिल्यावर तो विश्वास अधिक दृढ व्हावा; सेवकांमध्ये वावरताना आपल्या पदाची प्रतिष्ठा सांभाळावी.

कोणतेही काम प्रत्यक्ष हातात घेतल्यावरच पूर्ण होते, दुर्लक्ष केले तर ते मागे पडते; या कारणास्तव कारभारात ढिलेपणा कधीही असू नये.

जो दुसऱ्यावर सर्वस्वी विसंबून राहिला त्याचे काम नक्की बुडाले; जो स्वतः अहोरात्र कष्ट करत राहिला तोच खरा यशस्वी ठरला.

आपली सर्व गुप्त गुपिते जर सर्वांनाच कळून गेली तर आपले स्थान पोकळ होते; या कारणास्तव अशी चूक आपल्या हातून कधीही घडू नये.

कारभाराची मुख्य सूत्रे स्वतःच्या हातात ठेवावीत आणि प्रत्यक्ष कामे लोकांकडून करवून घ्यावीत; आणि राजकारणाच्या माध्यमातून अनेक कठीण समस्या सोडवाव्यात.

बोलके, बलवान आणि भांडखोर लोक असतील तर त्यांच्याशी स्वतः युक्तीने सामना करावा; पण दुर्जनांमुळे संपूर्ण कारभार विस्कळीत होईल असे कधीही होऊ देऊ नये.

गावातील अंतर्गत भांडणे आणि बंडखोरी मुळाशी पकडून तिचा पूर्ण बीमोड करावा; आणि परिस्थिती नियंत्रणात आल्यावर त्यांना पुन्हा सावरून घ्यावे, सर्वनाश करू नये.

दुष्टांना घाबरून जर राजकारणाचे भान सोडले, तर सर्व चांगले-वाईट व्यवहार उघड्यावर पडून संपूर्ण व्यवस्था नष्ट होते.

आपला लोकसंग्रह मोठा असावा, पण त्याला जोडणारे शिस्तीचे धागे अत्यंत मजबूत असावेत; केवळ मोठा मठ बांधून अहंकाराने फुगून बसू नये.

दुर्जन माणसे आधीच ओळखून घ्यावीत, पण त्यांचा जाहीरपणे द्वेष करू नये; सज्जनांपेक्षाही त्यांना अधिक महत्त्व देऊन त्यांना युक्तीने वश करावे.

दुर्जनांचे कारस्थान समाजात उघड पसरले तर अखंड कटकटी चालू राहतात; म्हणूनच त्यांची उपद्रवी वाट सुरुवातीलाच रोखून टाकावी.

शत्रूचे सैन्य समोर येताच ज्याप्रमाणे रणांगणावरील शूर योद्ध्यांचे बाहू स्फुरण पावतात; तसाच धर्माचा आणि परमार्थाचा कैवार घेणारा समर्थ नेता असावा.

अशा नेत्याला पाहताच दुर्जन थरथर कापतात आणि तो अन्यायावर सत्याचे तडाखे बसवतो; ज्यामुळे बंडखोरांचे आणि पाखंड्यांचे बेत आपोआप धुळीस मिळतात.

ही अत्यंत मुत्सद्दीपणाची कामे आहेत, राजकारण नेहमी नियमाने आणि शिस्तीने करावे; कोणत्याही परिस्थितीत ढिसाळपणाच्या भ्रमात राहू नये.

तो स्वतः कोणाच्याही डोळ्यांत भरत नाही, पण ठिकठिकाणी केवळ त्याच्याच कार्याची चर्चा चालते; आपल्या वक्तृत्वाने आणि चातुर्याने त्याने संपूर्ण जगाला भुरळ पाडलेली असते.

हट्टी माणसापुढे दुसरा हट्टी माणूस उभा करावा, उद्धटाला सरळ करण्यासाठी दुसरा उद्धट आणावा; आणि लबाड माणसाचा सामना करण्यासाठी त्याच्या तोडीचा मनुष्य पुढे करावा.

धिटाई करणाऱ्यापुढे महाधिट आणावा, उद्धटाला वठणीवर आणण्यासाठी अधिक उद्धट मनुष्य योजावा; आणि कपटी माणसाला सरळ करण्यासाठी कपटी डावपेच वापरणे अत्यंत गरजेचे असते.

जशास तसा माणूस जेव्हा समोर उभा ठाकतो, तेव्हाच सभेचा खरा रंग भरतो; हे सर्व घडत असताना या सर्वांचा खरा सूत्रधार (धनी) मात्र कोणाच्याही नजरेस पडत नाही.