श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास चौथा

मागील समासात करंट्याची दुर्लक्षणे सांगितली, ती विवेकाने पूर्ण सोडून द्यावीत; आता अखंड सुख देणारी भाग्यवान (सदेव) माणसाची उत्तम लक्षणे ऐका.

ज्याच्या अंगी जन्मतःच उत्तम गुण असतात, जो विविध प्रकारे लोकांवर परोपकार करतो; असा माणूस सर्वकाळ सर्वांच्या अंतःकरणाला अत्यंत प्रिय वाटतो.

ज्याला सुंदर मोत्यासारखे अक्षर लिहिता येते, जो अडखळता न येता चपळ व शुद्ध वाचन करतो; आणि ग्रंथांमधील कठीण अर्थ सर्वांना सहज उलगडून सांगतो.

जो कोणाचेही मन मोडत नाही, चांगल्या सज्जनांची संगत कधी सोडत नाही; आणि आपल्या आचरणाने भाग्याची सर्व उत्तम लक्षणे प्रत्यक्षात आणून दाखवतो.

असा पुरुष सर्वांना हवा-हवासा वाटतो, तो जेथे जातो तेथे सर्वांना नित्य नवा वाटतो; त्याच्या वागण्यात मूर्खपणाचा किंवा संशयाचा कोणताही अडसर नसतो.

नाना सद्गुणांनी युक्त असणारा असा सत्पात्र मनुष्य संपूर्ण जगाचा खरा मित्र बनतो; त्याची स्वतंत्र कीर्ती जगात प्रगट होते, तो कोणावरही लाचार नसतो.

तो सर्वांचे मन सांभाळतो, त्याचे पाठांतर अफाट असते; आणि आपल्या वक्तव्यात नेमकेपणाचा त्याला कधीही विसर पडत नाही.

तो मोठ्या नम्रतेने प्रश्न विचारतो, नेमका व अचूक अर्थ सांगतो; आणि जसे बोलतो तसेच उत्तम कृतीने प्रत्यक्ष वागून दाखवतो.

असा महापुरुष बहुसंख्य लोकांच्या पसंतीस उतरतो, त्याच्यावर कोणीही आक्षेप घेऊ शकत नाही; तो साक्षात तळपणारी पुण्याची राशीच असतो.

तो अखंड लोकांवर उपकारच करत राहतो, प्रत्येकाला त्याची सोबत हवीहवीशी वाटते; मग अशा महापुरुषाला या भूमंडळावर कशाचीही कमतरता कशी भासणार?

असंख्य लोक त्याच्या आधाराची वाट पाहत असतात आणि संकटाच्या वेळी तो तात्काळ मदतीला धावून जातो; कोणाचेही दुःख किंवा उणीव या पुरुषाला अजिबात बघवत नाही.

चौदा विद्या, चौसष्ट कला आणि संगीत गायनाचे सर्व नियम तो जाणतो; आणि आत्मज्ञानाचा खरा जिव्हाळा त्याच्या अंतःकरणात भरलेला असतो.

सर्वांशी अत्यंत नम्रतेने बोलणे, लोकांच्या मनाचा रोख ओळखून वागणे; आणि कोणाच्याही कार्यात कधीही उणीव पडू न देणे हा त्याचा स्वभाव असतो.

न्याय, नीती, ईश्वराची भक्ती आणि मर्यादांचे पालन करत तो आपला प्रत्येक क्षण सत्कारणी लावतो; मग अशा पुरुषाजवळ दारिद्र्याची आपत्ती तरी कुठून येणार?

उत्तम गुणांनी नटलेला असा पुरुष समाजात उठून दिसतो; आणि आपल्या प्रखर पराक्रमाने तो साक्षात मध्यान्हाच्या सूर्यासारखा तळपतो.

जिथे असा जाणता पुरुष असतो तिथे वादविवाद किंवा कलह कधीही निर्माण होत नाही; कारण सद्गुणांशिवाय रिकामी असणारी माणसे हीच मुळात करंट्या स्वभावाची असतात.

प्रपंचात तो अचूक मुत्सद्देगिरी जाणतो आणि परमार्थात संपूर्ण तत्त्वांचे सखोल निरूपण करतो; जगातल्या सर्व उत्तम गुणांचा तो खरा भोक्ता असतो.

मागे एक आणि समोर भलतेच बोलणे असा दुटप्पीपणा त्याच्या वागण्यात कधीच नसतो; संपूर्ण समाजासाठी त्याचे आचरण अत्यंत अलौकिक व आदर्श असते.

दुसऱ्याच्या मनाला धक्का बसेल अशी वागणूक तो कधीही करत नाही; आणि जेथे जाईल तेथे आत्मज्ञानाचा विवेक उघडपणे प्रगट करतो.

सत्कर्म, उपासना, आत्मज्ञान आणि वैराग्य या सर्व नियमांचे पालन करणारी त्याची अथांग विचारबुद्धी कधीही डळमळीत होत नाही.

ज्याच्या ठायी केवळ उत्तम गुणच भरलेले आहेत त्याला वाईट कोण म्हणणार? जसा एकच अंतरात्मा सर्व शरीरांमध्ये पूर्णपणे व्यापून राहिलेला असतो, तसाच तो सर्वांचा आधार बनतो.

जगात लहान-मोठे लोक जसे स्वतःच्या स्वार्थासाठी तत्पर असतात; तसाच हा महापुरुष अंतःकरणापासून अखंड परोपकार करण्यासाठी सदैव तत्पर असतो.

दुसऱ्याचे दुःख पाहून जो दुःखी होतो आणि दुसऱ्याच्या सुखाने मनापासून सुखावतो; आणि जगातील सर्व लोक सुखी असावेत अशीच तीव्र सदिच्छा ज्याच्या मनात असते.

घरात अनेक प्रकारची लहान मुले असली तरी कुटुंबातील प्रमुख जसा सर्वांवर सारखेच प्रेम करतो; तशीच समाजातील सर्व लोकांची काळजी हा महापुरुष वाहतो.

जो दुसऱ्याचे बोलणे शांतपणे सहन करतो, ज्याची वृत्ती कोणत्याही मोहापासून पूर्णपणे मुक्त असते; आणि कोणी धिक्कारले तरी जो कधीही विचलित होत नाही, तोच खरा महापुरुष होय.

लोकांनी या नश्वर शरीराची निंदा केली तरी आत्म्याचे काय बिघडणार? आत्मज्ञानी पुरुषाला देहबुद्धी कधीही जिंकू शकत नाही.

अहंकार हे सर्व दुर्गुणांचे मूळ आहे, ज्ञानी पुरुष या देहात राहूनही देहाहून वेगळा असतो; म्हणून माणसाने समाजात नेहमी काहीतरी उत्तम गुण प्रगट करून दाखवावेत.

माणूस उत्तम गुणांकडे सहज आकर्षित होतो आणि वाईट गुणांमुळे लोक दुरावतात; तीक्ष्ण बुद्धीचे हे महत्त्व साधे अडाणी लोक काय जाणणार?

सत्पुरुष लोकांच्या चुकांना मनापासून क्षमा करतात, ही खात्री लोकांना पटली; की सर्व लोक त्या पुरुषाच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहतात.

अनेकांना वाटते की मी मोठा व्हावे, पण त्यासाठी आपले विचार सर्वांना मान्य होणारे असावे लागतात; खरा महापुरुष अत्यंत धीरगंभीर, उदार आणि सहनशील असतो.

जगात जितके काही उत्तम गुण आहेत ते सर्व समर्थ सत्पुरुषाचे लक्षण आहे; आणि सर्व वाईट अवगुण हे करंटेपणाचे स्वाभाविक लक्षण ठरतात.