श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास आठवा

या जगात अगणित लोक आहेत, देशाटन केले की जगाचे हे अद्भुत कौतुक समजते; आणि प्रवासात नाना प्रकारचे अनोखे अनुभव दृष्टीस पडू लागतात.

संसारात राहणारे कित्येक लोक असे असतात, ज्यांची वृत्ती आतून पूर्ण विरक्त असते; सुखात किंवा दुःखात त्यांचे आंतरिक समाधान कधीही डळमळीत होत नाही.

ते स्वभावानेच अगदी नेमके आणि मोजके बोलतात, सहजतेने योग्य मार्गाने चालतात; आणि त्यांच्या बोलण्याची अद्भुत रीत समाजातील सर्वांना मान्य होते.

त्यांना संगीतातील तालाचे ज्ञान उपजत असते, त्यांच्या मुखातून रागांचे सूर सहज उमटतात; आणि नीती व न्यायाचे मर्म त्यांना आपोआप समजत जाते.

कधीतरी असा एखादा कर्तृत्ववान पुरुष भेटतो ज्याच्यावर सर्व लोक अखंड प्रसन्न असतात; आणि समाजातील सर्व प्राणिमात्रांचे प्रेम त्याच्यावर सदैव ताजे राहते.

कधीतरी अचानक अशी थोर व्यक्ती नजरेस पडते; आणि त्याचे तेज पाहून तो साक्षात एखादा श्रेष्ठ महंतच असावा असा भास होतो.

असा असामान्य मनुष्य भेटला की तो आश्चर्यकारकरीत्या केवळ उत्तम गुणांचाच ग्राहक असतो; त्याचे बोलणे आणि वागणे प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारलेले व नेमके असते.

सर्व दुर्गुणांमध्ये सर्वात मोठा दुर्गुण म्हणजे स्वतःचेच दोष स्वतःला सद्गुण वाटणे; हा असा मोठा अज्ञानाचा अपराध माणसाच्या पाठीशी कायमचा चिकटतो.

काही कामे सहज नैसर्गिक गतीने आपोआप पूर्ण होतात, जी कितीही काळजीपूर्वक प्रयत्न केले तरी साध्य होत नाहीत; अशा ठिकाणी संकटांचा गुंता अजिबात आडवा येत नाही.

एकाला खूप सराव करूनही जे जमत नाही, ते दुसऱ्याला उपजतच सहज जमते; परमेश्वराची ही अद्भुत लीला नक्की कशी आहे हे कोणालाच समजत नाही.

मोठमोठे राजकीय डावपेच चुकतात, राजकारणात मोठी ओढाताण होते; आणि अशा चुकांमुळे सर्वत्र मोठी नाचक्की ओढवते.

या कारणास्तव कामात कोणतीही चूक होऊ देऊ नये, म्हणजे अनेक उपाय हाताशी राहतात; कारण एका चुकीने चांगल्या उपायाचेही अपायकारक संकटात रूपांतर होते.

नक्की कुठे चुकले हे समजत नाही, माणसांचे मन वळायला तयार नसते; आणि दोन्ही बाजूंचा उसळलेला अहंकार काही केल्या गळून पडत नाही.

सर्व संस्था आणि सभा विस्कळीत होतात, लोकांची मने तुटतात; नक्की कोणती युक्ती चुकली हे कोणालाच कळेनासे होते.

सामर्थ्य नसताना उगाच अवाढव्य पसारा मांडला की तो सर्व कारभार घसरत जातो; कारण दूरदृष्टीने आधीच शहाणपणाचे नियम घालून दिलेले नसतात.

एखादा मनुष्य स्वभावतःच आळशी, मट्ठ आणि अजागळ असतो; तो स्वतःच्या वागण्याने संशयाचे आणि विकल्पांचे मोठे जाळे विणून ठेवतो.

तो गुंता त्याला स्वतःलाही सोडवता येत नाही आणि इतरांनाही काही समजत नाही; आणि त्याच्या मनात ठिकठिकाणी संशयाचे भूत नाचू लागते.

मनातील त्या गुप्त कल्पना दुसऱ्याला कशा समजणार आणि कोणी येऊन त्या सावराव्यात? ज्याने त्याने स्वतःच आपली बुद्धी खंबीर केली पाहिजे.

ज्याला प्रपंचाचा किंवा कार्याचा पसारा सांभाळता येत नाही, त्याने उगाच व्याप वाढवू नये; मन शांत व एकाग्र ठेवून स्वतःच्या समाधानात राहावे.

केवळ धावपळ करून अफाट उपाधी अंगावर ओढवून घेतली तर स्वतःही दुःखी होतो आणि लोकही कष्टी होतात; अशा कुरबुरीच्या आणि त्रासाच्या कामाचा काही उपयोग नसतो.

लोकही अत्यंत दुःखी झाले आणि स्वतःलाही प्रचंड मनस्ताप झाला; तर मग असा न परवडणारा खोटा गोंधळ कशासाठी निर्माण करायचा?

संसारातील उपाधींचे काम असेच असते, त्यात काही चांगले तर काही वाईट घडते; हे सर्व आधीच समजून घेऊन सावधपणे वागणे चांगले.

लोकांच्या मनात मुळातच प्रामाणिक भाव नसतो, आपणच त्यांचा विश्वास सांभाळावा लागतो; आणि शेवटी कोणाचीही नाचक्की किंवा फजिती होणार नाही याची काळजी घ्यावी लागते.

संसारातील सर्व त्रास अंतरात्म्यालाच भोगावे लागतात, निर्गुण परब्रह्माला यातील कशाचाही स्पर्श होत नाही; कारण सर्व प्रकारची संकटे ही केवळ चंचल मायेतच घडतात.

परम शांततेचे आणि विश्रांतीचे खरे स्थान म्हणजे ते एकच निर्मळ व निश्चळ परब्रह्म होय; जिथे पोहोचल्यावर सर्व विकार शांत होऊन निर्विकार बनतात.

मनातील सर्व चिंता व उद्वेग पार नष्ट होतात आणि मनाला खरी विश्रांती लाभते; अशी ही दुर्लभ परब्रह्मस्थिती विवेकाने सदैव सांभाळली पाहिजे.

मुळात आपल्याला कसलीही उपाधी नाही, केवळ पूर्वजन्माच्या ऋणानुबंधाने ही सर्व माणसे एकत्र आली आहेत; कोणी आले किंवा गेले तरी मनाला कसलाही खेद वाटू नये अशी विरक्त स्थिती झाली पाहिजे.

जो संसाराच्या कटकटींना कंटाळला आहे तो एकांतात शांतपणे बसून राहतो; कारण जो गोंधळ आटोक्यात येत नाही तो वाढवण्यात काय अर्थ आहे?

काही काळ लोकसंग्रहाच्या कार्यात आणि काही काळ एकांताच्या शांततेत घालवावा; ज्यामुळे स्वतःला आत्मचिंतनासाठी विश्रांतीची वेळ सहज मिळू शकेल.

संसारातील उपाधी कधीही कायम टिकत नाही, आणि मनाच्या समाधानासारखे जगात दुसरे कोणतेही मोठे धन नाही; कारण हा मौल्यवान नरदेह पुन्हा पुन्हा क्षणाक्षणाला मिळत नसतो.