मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद ।
नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥१॥
मागील समासात लेखनाचे बाह्य कौशल्य सांगितले, आता ग्रंथातील अर्थाचा सूक्ष्म भेद ऐका; आणि विविध प्रकारच्या संवादांमागील तात्त्विक मर्म समजून घ्या.
शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद ।
नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे ॥२॥
शब्दांमधील भेद, अर्थातील भेद, सिद्धांताच्या मुद्रा आणि काव्यातील प्रबंधांचे नाना भेद बारकाईने समजून घ्यावेत.
नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें ।
जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती ॥३॥
श्रोत्यांच्या विविध शंका, त्यांची अचूक उत्तरे आणि प्रत्यक्ष साक्षात्कारी अनुभव अशा प्रकारे मांडावेत, ज्यामुळे लोकांचे अंतःकरण थक्क झाले पाहिजे.
नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त ।
अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये ॥४॥
पूर्वपक्ष आणि अंतिम सिद्धांत यांची प्रत्यक्ष अनुभवाच्या आधारे नेमकी मांडणी करावी; केवळ अनुमानावर आधारलेली पोकळ विधाने कधीही करू नयेत.
प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती ।
गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें ॥५॥
संसारातील प्रवृत्ती असो वा परमार्थातील निवृत्ती, अनुभवाशिवाय सर्व काही निव्वळ भ्रम ठरते; गोंधळलेल्या अज्ञानी मनामध्ये आत्मज्ञानाची ज्योत कधीही पेटू शकत नाही.
हेत समजोन उत्तर देणें । दुसयाचे जीवीचें समजणें ।
मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं ॥६॥
समोरच्याचा मूळ हेतू ओळखून त्याला समर्पक उत्तर देणे आणि दुसऱ्याच्या मनात काय चालले आहे हे अचूक ओळखणे; हेच खऱ्या चातुर्याचे मुख्य लक्षण आहे.
चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट ।
सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें ॥७॥
व्यवहारचातुर्याशिवाय केलेली सर्व खटपट व्यर्थ ठरते आणि ती विद्या केवळ भुशासारखी निष्फळ असते; सभेत उगीच तावातावाने वाद घालून कोणाचेही समाधान होत नाही.
बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें ।
अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर ॥८॥
सभेत लोकांचे पुष्कळ बोलणे शांतपणे ऐकून घ्यावे आणि स्वतः मात्र मौन बाळगावे; आणि बारीक-सारीक खुणांवरून लोकांचे अंतरंग ओळखावे.
बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये ।
आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें ॥९॥
बाष्कळ लोकांच्या घोळक्यात बसू नये, उद्धट माणसाशी वाद घालू नये; आणि आपल्या एका चुकीच्या शब्दामुळे लोकांचे समाधान भंग पावेल असे कधीही वागू नये.
नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये ।
नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें ॥१०॥
स्वतःचे नम्र अजाणतेपण कधी सोडू नये, ज्ञानाच्या अहंकाराने फुगून जाऊ नये; आणि मृदू शब्दांनी लोकांचे अंतःकरण जिंकून घ्यावे.
प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका ।
खरें असतांचि नासका । फड होतो ॥११॥
प्रसंग अचूक ओळखावा, उगाच बहुसंख्य लोकांशी वाद घालायला जाऊ नये; कारण विनाकारण वितंडवाद घातल्याने सत्य बाजू असूनही सभेचा रंग पार बिघडून जातो.
शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये ।
बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष ॥१२॥
सत्याचा शोध घेताना आळस करू नये, आचारभ्रष्ट लोकांच्या संगतीत बसू नये; आणि जर बसावेच लागले तरी कोणावरही खोटे आळ घेऊ नयेत.
अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें ।
चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी ॥१३॥
जिज्ञासू साधकाचे अंतरंग ओळखावे, प्रसंगी थोडेच पण मर्मभेदी निरूपण करावे; आणि सज्जन माणसाला आत्मज्ञानाची खरी गोडी लावून द्यावी.
मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये ।
जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें ॥१४॥
उनाड लोकांच्या गप्पांच्या अड्ड्यावर बसू नये, केवळ मोफत जेवणाच्या समाराधनेला जाऊ नये; कारण अशा ठिकाणी गेल्याने माणसाचे स्वतःचे जगणे लाचार व हास्यास्पद बनते.
उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे ।
भले पाहोन करावे । शोधून मित्र ॥१५॥
स्वतः आधी उत्तम गुण प्रगट करावेत, मग कोणाशीही सहज संवाद साधता येतो; आणि माणसांची नीट पारख करूनच सज्जनांना मित्र करावे.
उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें ।
सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी ॥१६॥
समोरच्याच्या उपासनेचा आदर ठेवून बोलावे, सर्व लोकांना संतुष्ट ठेवावे; आणि कोणाशीही वागताना आपले भलेपण कायम टिकवून धरावे.
ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा ।
प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें ॥१७॥
गावाबाहेर राहून आधी सर्व परिस्थितीचा अंदाज घ्यावा आणि मगच गावात प्रवेश करावा; आणि सर्व लोकांशी आपल्या माणसांसारखे प्रेमाने बोलावे.
उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये ।
अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तर्‍ही ॥१८॥
कोणालाही उच्च किंवा नीच मानू नये, आपल्या प्रेमळ वर्तनाने सर्वांचे अंतःकरण शांत करावे; आणि सूर्यास्त झाल्यावर रात्रीच्या वेळी कुठेही अनोळखी ठिकाणी जाऊ नये.
जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र ।
कोठें र्‍ही सत्पात्र । शोधून काढावें ॥१९॥
जगामध्ये सर्वांचा मित्र बनण्याचे मूळ सूत्र माणसाच्या स्वतःच्या जिभेत (गोड बोलण्यात) असते; आणि समाजात शोध घेऊन सत्पात्र माणसांची निवड करावी.
कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें ।
तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं ॥२०॥
जिथे हरिकथा किंवा प्रवचन चालू असेल तिथे जावे, मागे एखाद्या गरिबासारखे नम्रपणे बसावे; आणि तेथील सर्व परिस्थितीचा व लोकांचा आतून अंदाज घ्यावा.
तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती ।
हळुहळु मंदगती । रीग करावा ॥२१॥
अशा ठिकाणी अनेक चांगले लोक भेटतात, लोकांचे व्यवहार समजतात; आणि मग हळूहळू अत्यंत सावधपणे त्यांच्यात स्वतःचे स्थान निर्माण करावे.
सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन ।
मननें होये समाधान । बहुत जनाचें ॥२२॥
सर्व साधनांमध्ये श्रवण श्रेष्ठ आहे आणि श्रवणापेक्षाही श्रुत ज्ञानाचे मनन करणे अधिक श्रेष्ठ आहे; कारण योग्य मननानेच अनेक लोकांचे समाधान होते.
धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें ।
समजल्याविण सिणावें । कासयासी ॥२३॥
आपल्या चातुर्याने सर्व काही जाणून घ्यावे आणि आत्मज्ञान स्वतःच्या अंतःकरणात पक्के बाणवावे; कारण आत्मज्ञान समजून घेतल्याशिवाय केवळ उपाधीत झिजण्यात काय अर्थ आहे?