श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास सहावा

जो स्वतः परमार्थ जाणतो आणि अत्यंत विवेकी असतो, त्याचे आचरण संपूर्ण समाजाला मनापासून पटते; कारण तो सखोल विचार करून कामात कोणतीही चूक होऊ देत नाही.

ज्या ज्या गोष्टीविषयी लोकांना संशय वाटू शकतो, असे संशयास्पद काम तो कधीही करत नाही; आणि सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत सर्व गोष्टींचा अचूक ताळेबंद मांडतो.

जो स्वतः निस्पृह नसतो त्याचे बोलणे समाजात कोणालाही मान्य होत नाही; जनतेच्या रूपातील जनार्दनाला संतुष्ट ठेवणे हे अत्यंत कठीण काम आहे.

काही जण बळजबरीने लोकांना उपदेश करतात, तर काही मध्यस्थांमार्फत प्रभाव पाडण्याचा प्रयत्न करतात; पण स्वार्थी लोभामुळे अशा लोकांचे मोठेपण तात्काळ गळून पडते.

ज्याला विनाकारण उपदेश करायला जावे तोच शेवटी विरोधक बनून उभा ठाकतो; आणि अशा अविवेकाने पुढे चालून संपूर्ण कारभारच बिघडून जातो.

एका भावाने दुसऱ्या भावाला गुरुमंत्र दिला तर पुढे घरात केवळ फजितीच होते; म्हणूनच स्वतःच्या परिचितांमध्ये आणि नातलगांमध्ये कधीही महंती थाटू नये.

जे आधी आकर्षक दिसते पण पुढे नाश पावते, त्याला विवेकी पुरुष कधीही खरे मानत नाहीत; पण अविवेकी माणसे मात्र कोणत्याही भुलथापांना बळी पडतात.

पती हा शिष्य आणि पत्नी ही गुरू, हा विचारच मुळात अत्यंत विकृत व विसंगत आहे; धर्मभ्रष्ट आचरणाचे अनेक प्रकारही असेच समाजात माजलेले असतात.

जो उघडपणे सत्याचा विवेक मांडत नाही आणि लोकांमध्ये संकोच व लपवाछपवी करतो; तो मुख्य सिद्धांताचा निश्चय लोकांच्या मनावर कधीच ठसconfined करू शकत नाही.

लहरीप्रमाणे भरकटून वागणारा आणि योग्य विवेक न मांडणारा मनुष्य स्वतःला संत म्हणवून घेण्यास पात्र नसतो; कारण त्याच्याकडे खरी दूरदृष्टी नसते.

कोणाकडेही स्वतःसाठी कशाचीही मागणी करू नये, अखंड भगवंताचे भजन वाढवावे; आणि आपल्या विवेकाच्या बळावर लोकांना ईश्वरभक्तीकडे वळवावे.

दुसऱ्याचे मन सांभाळणे हे विवेकाचे अत्यंत कठीण काम आहे; प्रत्येकाने आपापल्या स्वधर्माचे व लोकव्यवहाराचे पालन केले पाहिजे.

परधर्मीयाला आपला गुरू केले आणि चांभाराला शिष्य बनवले, तर अशा अयोग्य व भ्रष्ट आचरणाने संपूर्ण संघटनाचा नाश होतो.

विचारवंत विद्वानांची मंडळे एकत्र करावीत, खऱ्या भाविक भक्तांचा आदर करावा; आणि संपूर्ण पृथ्वीवर शोध घेऊन सत्पुरुषांचे मोठे संघटन उभे करावे.

जे अत्यंत उत्कट आणि भव्य आहे तेच स्वीकारावे, मळमळीत व उथळ गोष्टी पूर्णपणे फेकून द्याव्यात; आणि आपल्या निस्पृह आचरणाने संपूर्ण जगात विख्यात व्हावे.

सुंदर अक्षर, शुद्ध वाचन, ग्रंथांचा अचूक अर्थ सांगणे, तसेच गायन, नृत्य आणि अफाट पाठांतर या सर्व गोष्टी उत्तमच असाव्यात.

उत्तम आचार, खरी मैत्री, राजकारणात उपयोगी पडणारी तीक्ष्ण बुद्धी बाळगावी; आणि स्वतःला सर्व बाबतीत पूर्णपणे अलिप्त व निर्लेप ठेवावे.

अखंड हरिकीर्तनाची आवड असावी, सर्वांना रामनामाचा लळा लावावा; आणि ज्याचे प्रबोधन साक्षात मध्यान्हाच्या सूर्यासारखे स्पष्ट प्रगट झालेले असावे.

दुर्जनांना कसे आवरून ठेवावे हे त्याला ठाऊक असावे, सज्जनांचे अंतःकरण शांत करण्याचे कौशल्य असावे; आणि प्रत्येकाच्या मनातील भाव अचूक ओळखण्याची विद्या त्याला अवगत असावी.

अशा सत्पुरुषाच्या सहवासाने सामान्य माणूसही बदलून जातो, त्याच्या अंगी तात्काळ उत्तम गुण प्रगट होतात; आणि त्याचा संपूर्ण समुदाय अखंड अभ्यासात मग्न राहतो.

तो जिथे जातो तिथे सर्वांना नित्य नवा वाटतो, लोकांनी म्हणावे की हा पुरुष आपल्याजवळच असावा; परंतु तो स्वतः कोणत्याही लोभाच्या बंधनात कधीही अडकत नाही.

उत्कट भक्ती, उत्कट आत्मज्ञान, अफाट चातुर्य, अखंड भजन; आणि ठिकठिकाणी केलेली उत्कट साधना व अनुष्ठाने त्याच्या ठायी दिसतात.

त्याने अशी उत्कट निस्पृहता बाळगलेली असते की त्याची कीर्ती दिशांच्या पलीकडे पसरते; आणि त्याच्या उत्कट भक्तीने सर्व लोक शांत व तृप्त होतात.

जीवनात कोणत्याही गोष्टीचा उत्कट ध्यास घेतल्याशिवाय जगात कधीही खरी कीर्ती लाभत नाही; उगीच ध्येयाशिवाय वणवण भटकण्यात काय अर्थ आहे?

या नश्वर शरीराचा कसलाही भरवसा नाही, हे आयुष्य कधी संपेल याचा काही नेम नाही; आणि भविष्यात कसा कठीण प्रसंग ओढवेल हे कोण जाणतो?

या कारणास्तव सदैव अत्यंत सावध राहावे, स्वतःकडून जेवढे सत्कार्य घडेल तेवढे करावे; आणि आपल्या कार्याने संपूर्ण भूमंडळ भगवंताच्या कीर्तीने भरून टाकावे.

आपल्याला जे जे अनुकूल आहे ते तात्काळ अमलात आणावे; आणि जे काम सध्या अशक्य आहे, ते विवेकाच्या बळावर योग्य वेळ येताच कसे साधावे याचा विचार करावा.

विवेकामध्ये मार्ग सापडत नाही अशी जगात कोणतीही कठीण समस्या नाही; एकांतात शांतपणे विचार केला की प्रत्येक संकटावर अचूक उपाय सापडतोच.

जिथे अखंड विचार आणि परिस्थितीचे सतत परीक्षण चालते, तिथे कशाचीही कमतरता भासत नाही; पण जो एकांतात विचारच करत नाही, त्या माणसाला बुद्धी तरी कशी लाभणार?

एकांतात बसून सारासार विवेक करावा आणि अंतर्यामी असणाऱ्या खऱ्या आत्मारामाला ओळखावे; म्हणजे जीवनात सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत कोणतीही अडचण उरत नाही.