श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास तिसरा

चित्त एकाग्र करून आता अभागी (करंट्या) माणसाची लक्षणे ऐका; या लक्षणांचा त्याग केला की माणसाच्या अंगी भाग्याची उत्तम लक्षणे बाणतात.

पाप केल्यामुळे माणसाला दारिद्र्य प्राप्त होते आणि दारिद्र्यामुळे माणूस पुन्हा पापकर्मे करतो; अज्ञानी माणसाच्या आयुष्यात हे दुष्टचक्र क्षणाक्षणाला चालू राहते.

या कारणास्तव करंटेपणाची लक्षणे नीट समजून घेऊन त्यांचा त्याग करावा; म्हणजे मनुष्यामध्ये आपोआप सदेवपणाचे (भाग्यवान) गुण प्रगट होतात.

करंट्या माणसाला केवळ आळस आवडतो, कष्टाचे प्रयत्न त्याला कधीही रुचत नाहीत; आणि त्याची वासना नेहमी अधर्माच्या मार्गावरच भटकत असते.

तो सदैव भ्रमिष्ट आणि पेंगुळलेला असतो, कोठेही वाटेल तशी सैरावैरा बडबड करतो; आणि त्याचे बोलणे कोणाच्याही मनाला कधीही पटत नाही.

त्याला लिहिता येत नाही, वाचता येत नाही, बाजारातून व्यवहार्य खरेदी करता येत नाही; हिशेब ठेवता येत नाही आणि त्याच्या ठायी कोणतीही धारणा नसते.

वस्तू हरवणे, सांडणे, खाली पाडून फोडणे आणि विसरून चुका करणे या त्याच्या खोडी असतात; आणि सज्जनांच्या संगतीची त्याला कधीही आवड नसते.

तो केवळ टगे, उनाड आणि दुराचारी मित्रांना गोळा करतो; आणि लबाड, चोर व पापी लोकांचीच टोळी जमवून बसतो.

प्रत्येकाशी भांडण उकरून काढणे, स्वतः घरात चोरी करणे, दुसऱ्याचा घात करणे आणि जबरदस्तीने वाट अडवून लुटणे हीच त्याची कामे असतात.

त्याला भविष्याची दूरदृष्टी कधीच सुचत नाही, न्याय आणि नीती त्याला आवडत नाही; आणि सतत दुसऱ्याच्या धनाची व वस्तूंची हाव धरण्यातच त्याचे मन असते.

आळसात लोळून तो शरीराचे लाड करतो, पण अन्नाअभावी शेवटी उपाशी मरतो; आणि अंगावर पांघरायला साधे फाटके वस्त्रही त्याला मिळेनासे होते.

तो आळसाने शरीर पोसतो, अखंड एका कुशीवरून दुसऱ्या कुशीवर लोळत राहतो; आणि दिवसाढवळ्या स्वतःला गाढ झोपेच्या स्वाधीन करून घेतो.

तो लोकांशी कधीही मैत्री करत नाही, सतत कठोर व बोचरे शब्द बोलतो; आणि आपल्या मूर्खपणामुळे तो कोणालाही आवरता आवरत नाही.

पवित्र आणि सज्जन लोकांमध्ये जाण्यास तो लाजतो, पण घाणेरड्या ठिकाणी निर्लज्जपणे धाव घेतो; आणि लोक ज्याची निंदा करतात तीच कामे तो आवडीने करतो.

अशा माणसाच्या हातून परोपकार तो काय घडणार? तो उलट अनेकांचा विनाश करतो; असा पापी, अनर्थकारी आणि अपस्मारासारखा विकृत माणूस संकटांनाच आमंत्रण देतो.

तो कधीही शब्द तोलून-मापून बोलत नाही, जीभ आवरायचा प्रयत्न केला तरी आवरत नाही; आणि त्याचे बोलणे समाजात कोणालाही रुचत नाही.

कोणीही त्याच्यावर विश्वास ठेवत नाही, कोणाशीही त्याचे सख्य नसते; अंगी विद्या किंवा संपत्ती नसताना तो केवळ खोटा ताठा मिरवत असतो.

अनेकांची मने सांभाळली की मागे भाग्य चालून येते, हा सुजाण विवेकाचा विचार असतो; पण असा अडाणी माणूस हे विचार कधीही ऐकून घेत नाही.

स्वतःला काही अक्कल नसते आणि दुसऱ्याने शिकवलेले तो मानत नाही; मग अशा करंट्या माणसाला सुधारण्यासाठी नाना उपाय तरी काय करणार?

तो मनात केवळ व्यर्थ मनोरथांचे इमले बांधतो, पण प्रत्यक्ष पदरात काहीच पडत नाही; आणि अखंड संशयाच्या व अनुमानाच्या गर्तेत बुडून राहतो.

पुण्याचा मार्ग त्याने मनातूनच सोडलेला असतो, मग पापाचे फळ कसे टळणार? मनात कोणताही पक्का निश्चय नसल्यामुळे केवळ अनुमानाने त्याचे सर्व जीवन नष्ट होते.

कोणतीही गोष्ट त्याला नीट समजलेली नसते, तरीही सभेत पुढे पुढे जाऊन बोलणे तो सोडत नाही; त्यामुळे तो केवळ बाष्कळ आणि लबाड आहे हे लोकांना कळून चुकते.

ज्याचा नेमकेपणा आणि सचोटी लोकांना कळून येते, तोच खरा पुरुष या भूमंडळावर सर्वांना मान्य होतो.

स्वतः झिजल्याशिवाय समाजात कीर्ती मिळत नाही आणि मान-सन्मान कधीही फुकट मिळत नसतो; दुर्गुणांमुळे माणसाची जिकडे तिकडे केवळ थू-थू होते.

जो सज्जनांची संगत धरत नाही आणि स्वतःला शहाणे करून घेत नाही, तो स्वतःचाच वैरी समजावा; कारण त्याला स्वतःचे खरे हितच समजत नाही.

लोकांशी चांगले वागले की लोकही आपल्याला प्रेमाने परतफेड करतात; हा साध्या व्यवहाराचा नियम ज्याच्या मनाला कधी समजत नाही तो करंटा होय.

जिथे उत्तम गुण नसतात तेच करंट्याचे मुख्य लक्षण आहे; आणि जे बहुसंख्य लोकांना पटत नाही, ते दुर्लक्षण त्याच्या अंगी सहज जडलेले असते.

गरज आणि उद्देश असल्याशिवाय जगात कोणी कोणाला विचारीत नाही; निरुपयोगी मनुष्य हा केवळ दुःखाच्या पुरात वाहत निघून जातो.

ज्याला कोणीही चांगला म्हणत नाही त्याच्या पापाला कशाचीच तोड नसते; असा माणूस निराधार होऊन सर्वत्र उघडा पडतो.

या कारणास्तव सर्व दुर्गुण टाकून द्यावेत आणि उत्तम गुणांचा नीट अभ्यास करावा; त्यामुळे सर्व गोष्टी आपल्या मनासारख्या साध्य होतात.