श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास पाचवा

मातीचे देव, दगडाचे देव, सोन्याचे देव, चांदीचे देव, काशाचे देव, पितळेचे देव, तांब्याचे देव आणि भिंतीवर रंगवलेले देव;

रुईच्या लाकडाचे देव, पोवळ्यांचे देव, नर्मदेतील बाणलिंग व तांदळे, काश्मिरातील शाळिग्राम, तसेच सूर्यकांत आणि सोमकांत मण्यांचे देव;

काही लोक तांब्याची अथवा सोन्याची नाणी देव्हाऱ्यात ठेवून पूजतात; तर काही जण द्वारकेच्या चक्रतीर्थातून चक्रांकित शिळा आणून त्यांची पूजा करतात.

उपासनेचे हे अगणित भेद किती म्हणून स्पष्ट करावेत? जगात प्रत्येक जण आपापल्या आवडीच्या दैवताला भजण्यात मग्न आहे.

परंतु या सर्व मूर्तींचे मूळ कारण माणसाच्या मनातील मूळ स्मरण (स्मरणशक्ती) हेच आहे; त्या एकाच स्मरणाचे हे सर्व नानाविध अवतार व दैवते अंश आहेत.

मुळात सर्वांचा द्रष्टा देव एकच आहे, पुढे त्याच्या कल्पनेने अनेक देव निर्माण झाले; शांतपणे विचार केला तर हा विवेक स्पष्ट उमगू लागतो.

शरीराच्या आधाराशिवाय भक्ती करता येत नाही आणि शरीराशिवाय देवाची भेटही घडत नाही; या कारणास्तव ईश्वराच्या भजनाचे मूळ साधन हा देहच आहे.

जर हा देहच मुळात व्यर्थ मानून सोडून दिला, तर भक्ती तरी कुठे करणार? म्हणूनच देह आणि आत्मा यांच्या संयोगानेच भजनाचा खरा मार्ग साधतो.

शरीराशिवाय देवाची भक्ती कशी करावी, देहाशिवाय देवाचे पूजन कसे करावे; आणि देहाशिवाय ईश्वराचा मोठा उत्सव तरी कोणत्या प्रकारे साजरा करायचा?

अत्तर, गंध, बेलपत्र, फुले, फळे, विडा, धूप आणि दीप; या सर्व पूजेचा खटाटोप देहाशिवाय कोठे आणि कसा करावा?

देहाशिवाय देवाचे चरणतीर्थ कसे घ्यावे, देवाला चंदनाचा गंध कोठे लावावा; आणि हाताशिवाय देवाला मंत्रपुष्पांजली तरी कोणत्या ठिकाणी अर्पण करायची?

म्हणून शरीराचा आधार नसेल तर सर्व व्यवहार अडतात आणि मोठी अडचण होते; या देहामुळेच माणसाच्या हातून ईश्वराचे थोडेफार भजन घडते.

देव, उपदेवता आणि भूत-देवता या सर्वांमध्ये त्या एका मूळ परमात्म्याचेच सामर्थ्य सामावलेले आहे; म्हणून आपापल्या अधिकारानुसार लोकांनी विविध देवतांची भक्ती करावी.

अनेक देवतांची केलेली भक्ती शेवटी त्या एका मूळ पुरुषालाच (परमात्म्याला) जाऊन पोहोचते; या कारणास्तव सर्वांचा योग्य तो सन्मान राखला पाहिजे.

मायेची ही महावेल सर्वत्र विस्तारली आणि तिला नानाविध देहरूपी फळे लगडली; त्या मूळ ईश्वराची शुद्ध जाणीव या देहरूपी फळातच अनुभवास येते.

म्हणून स्वतःचे आयुष्य लाचार करू नये, जे आत्मसत्य शोधायचे ते याच देहात असताना शोधावे; आणि अनुभवाची खात्री पटली की मनात अखंड समाधानात राहावे.

अज्ञानी लोक प्रपंचाचा त्याग करतात आणि अरण्यात देवाला शोधत फिरतात; आणि ठिकठिकाणी केवळ संशयांच्या आणि अनुमानाच्या जाळ्यात अडकतात.

लोकांची रीत पाहिली तर लोक घरात मूर्तीपूजा करतात; किंवा तीर्थक्षेत्रांतील पाषाणाच्या मंदिरांचे दर्शन घेण्यासाठी ठिकठिकाणी जातात.

किंवा ईश्वराच्या विविध अवतारांच्या कथा ऐकून त्यांचाच निश्चय मनात धरतात; परंतु ते सर्व अवतार आपले कार्य करून पूर्वीच निघून गेले आहेत.

काही जण ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याविषयी ऐकून त्यांनाच श्रेष्ठ मानतात; परंतु या तिन्ही गुणांच्याही पलीकडचा जो मूळ जगदीश्वर आहे, त्याला ओळखले पाहिजे.

त्या मूळ देवाला कोणतेही विशिष्ट स्थान किंवा रूप नाही, मग त्याचे भजन नक्की कुठे करायचे? असा विचार करताना सामान्य मनाचा केवळ गोंधळ उडतो.

डोळ्यांनी देवाचे प्रत्यक्ष दर्शन घडल्याशिवाय माणूस पावन कसा होणार? ते संत आणि सद्गुरू खरोखरच धन्य आहेत, जे या खऱ्या देवाला पूर्णपणे जाणतात.

पृथ्वीवर अनेक प्रकारचे लौकिक देव आहेत, त्यांची भीड मोडता येत नाही; आणि या सर्वांच्या गदारोळात मूळ परमात्मा काही केल्या ओळखता येत नाही.

सर्व दृश्य जगाचे कर्तृत्व बाजूला सारावे आणि मग त्या अंतर्यामी देवाला पाहावे; तेव्हाच हे अत्यंत गूढ व गुप्त आध्यात्मिक रहस्य लक्षात येते.

तो देव चर्मचक्षूंना दिसत नाही आणि कल्पनेला भासत नाही, कल्पांत झाला तरी तो कधीही नष्ट होत नाही; पूर्वपुण्याईशिवाय त्या शाश्वत तत्त्वावर मनाचा विश्वास बसत नाही.

मन अनेक प्रकारच्या कल्पना करत राहते, वासना नाना प्रकारच्या भोगांची इच्छा धरते; आणि अंतःकरणात नवनवीन विचारांचे तरंग अखंड उसळत असतात.

म्हणूनच जे सर्व कल्पनांच्या पलीकडचे आहे, तेच अंतिम शाश्वत परब्रह्म होय; त्याला कसलाही अंत नसल्यामुळेच त्याला 'अनंत' असे म्हणतात.

हे ज्ञानदृष्टीने अनुभवावे, ते पाहून त्या आत्मस्वरूपातच स्थिर राहावे; आणि सर्व आसक्ती सोडून अखंड निदिध्यासाने त्या परब्रह्माशी एकरूप व्हावे.

ईश्वराच्या नानाविध लीला आणि युक्त्या हा अल्पज्ञानी पामर जीव कसा जाणणार? संतसंगतीत राहून स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने ही आत्मस्थिती अंगी बाणते.

अशी सूक्ष्म आध्यात्मिक गती समजली की माणसाची अधोगती कायमची टळते; आणि सद्गुरूंच्या कृपेने साधकाला तात्काळ सद्गती प्राप्त होते.