श्री दासबोध – दशक विसावा, समास पहिला

प्राणी व्यापक आहे, मन व्यापक आहे; पृथ्वी, तेज, वायू, आकाश, त्रिगुण, अंतरात्मा आणि मूळमाया हे सर्व आपापल्या परीने व्यापक आहेत.

तसेच निर्गुण परब्रह्म हेही सर्वव्यापी आहे; मग हे सर्वच व्यापक आहेत तर ते एकच आहेत की त्यांच्यात काही मूलभूत भेद आहे?

अंतरात्मा आणि निरंजन परब्रह्म या दोन्हींच्या बाबतीतही मनात संशय निर्माण होतो; अंतरात्मा सगुण आहे की निर्गुण, आणि निरंजन म्हणजे नक्की काय?

अशा प्रश्नांनी श्रोत्याच्या मनात संशय वाढला; आणि 'कोण श्रेष्ठ आणि कसा' या अनुमानात तो संभ्रमात पडला.

श्रोत्याची ही पहिली शंका शांत चित्ताने ऐका आणि मनात कसलाही गोंधळ करू नका; विवेकाच्या प्रकाशात स्वतःच्या अनुभवाने सत्य तपासून पाहा.

आपल्या शरीराच्या व शक्तीच्या मर्यादेनुसार प्रत्येक प्राणी जगात वावरतो; परंतु चपळतेच्या बाबतीत मनाची बरोबरी करणारा जगात दुसरा कोणीही नाही.

परंतु मनाची चपळता ही एका वेळी एकाच ठिकाणी असते, त्यामुळे त्याला पूर्ण व्यापक म्हणता येत नाही; आणि पृथ्वीचा विस्तार पाहिला तरी त्याला विशिष्ट सीमा आहे.

तसेच पाणी आणि तेज हे घटकही मर्यादित असल्याने अपूर्णच ठरतात; आणि वायू चंचल व वेगवान असला तरी तोही एका वेळी एकाच भागात संचार करतो.

केवळ आकाश आणि निरंजन परब्रह्म हेच पूर्णपणे सर्वव्यापी व अथांग आहेत; याविषयी अंतःकरणात कोणताही संशय उरत नाही.

त्रिगुण आणि गुणक्षोभिणी माया हे मायेचे रूप असल्याने शेवटी लयाला जातात; ते एकांगी व अपूर्ण असल्याने त्यांना परिपूर्ण सर्वव्यापी म्हणता येत नाही.

आत्मा आणि निरंजन ही दोन्ही नावे लोक वापरतात खरे; परंतु त्या शब्दांचा मूळ अर्थ आणि अन्वय समजून घेऊनच बोलले पाहिजे.

आत्मा आणि मन हे जरी अत्यंत चपळ असले तरी ते पूर्णपणे सर्वव्यापी असू शकत नाहीत; शांत आणि शुद्ध अंतःकरणाने हा विचार तपासून पाहावा.

मन जेव्हा आकाशाकडे पाहते तेव्हा ते पाताळात नसते, आणि पाताळात लक्ष गेले की आकाशात नसते; त्यामुळे ते एकाच वेळी सर्व दिशांना पूर्ण भरून राहू शकत नाही.

समोर पाहताना मागे काय आहे ते दिसत नाही, मागे पाहिले तर पुढचे सुटते; डावीकडे आणि उजवीकडे अशा दहाही दिशांना मनाचा एकाच वेळी अखंड विस्तार नसतो.

दहा दिशांना दहा निशाणे लावली तर मन एकाच क्षणी त्या सर्वांना स्पर्श करू शकत नाही; म्हणूनच हा सूक्ष्म अनुभव स्वतःच्या अंतरंगात समजून घ्यावा.

सूर्याचा बिंब आरशात किंवा पाण्यात प्रतिबिंबित होतो, हा दृष्टांतही अंतिम परब्रह्माला पूर्णपणे लागू पडत नाही; कारण परब्रह्म हे कोणत्याही प्रतिबिंभाच्या पलीकडचे निर्गुण तत्त्व आहे.

घटाकाश आणि मठाकाश (मडक्यातील आकाश व घरातील आकाश) हा दृष्टांत मात्र त्या निर्गुण परब्रह्माशी बऱ्याच अंशी मिळताजुळता ठरतो.

परब्रह्माचा सूक्ष्म अंश म्हणजे आकाश आणि अंतरात्म्याचा अंश म्हणजे मन; या दोन्हींचा प्रत्यक्ष अनुभव स्वतःच्या अंतःकरणात घ्यावा.

आकाश आणि मन हे दोन्ही कधीही समान असू शकत नाहीत; मननशील विचारवंत महात्मे हे रहस्य पूर्णपणे जाणतात.

मन ज्या दिशेला धावते तिकडेच जाते आणि मागे सर्व रिकामे सोडून जाते; मग ते सर्वत्र भरून राहिलेल्या पूर्ण आकाशासारखे कसे असू शकेल?

परब्रह्माला 'अचळ' म्हणतात आणि पर्वतालाही लोक 'अचळ' म्हणतात; पण हे दोन्ही एकाच अर्थाने अचळ आहेत असे कसे म्हणता येईल?

ज्ञान, विज्ञान आणि विपरीत ज्ञान हे तिन्ही कधीही समान असू शकत नाहीत; याचा प्रत्यक्ष अनुभव स्वतः मनन करून पाहावा.

ज्ञान म्हणजे आत्मतत्त्वाची जाणीव असणे, अज्ञान म्हणजे आत्म्याला न ओळखणे; आणि विपरीत ज्ञान म्हणजे एका वस्तूच्या जागी भलतीच नश्वर वस्तू खरी मानणे.

जाणणे आणि नेणणे हे दोन्ही बाजूला केले की केवळ जड पंचमहाभूतांचा पसारा उरतो; विपरीत ज्ञानाचा हा दोष प्रत्येकाने स्वतःच्या मनात ओळखला पाहिजे.

द्रष्टा आणि साक्षी असणारा अंतरात्माच जीवात्मा आणि शिवात्मा बनतो; आणि पुढे तोच जीवात्मा म्हणून संसारात पुन्हा जन्म घेतो.

देहाच्या उपाधीमुळे आत्म्याला जन्म-मरणाचा भास होतो, तरीही मूळ आत्मतत्त्व कधीही नष्ट होत नाही; 'मी युगायुगात धर्मरक्षणासाठी अवतार घेतो' हे गीतेतील वचन याच अंतरात्म्याविषयी आहे.

एका शरीरापुरता मर्यादित असलेला जीव विवेकाने विश्वाशी एकरूप होऊन विश्वंभर बनतो; तरीही देहात असेपर्यंत त्याला संसाराची उपाधी चुकवता येत नाही.

ज्ञान आणि अज्ञान या दोन्ही मनाच्या चंचल वृत्तीच आहेत; जेव्हा सर्व वृत्ती शांत होऊन निवृत्ती प्राप्त होते, तेव्हाच खऱ्या विज्ञानाचा (साक्षात्काराचा) उदय होतो.

या ज्ञानानेच (महत्तत्त्वाने) संपूर्ण विश्वाची रचना केली आणि त्याचा विस्तार वाढवला; अनेक विकारांनी नटलेला हा सृष्टीचा खेळ या ज्ञानातूनच साकारला आहे.

ब्रह्मांडातील आठवा देह म्हणजे हेच मूळ ज्ञान होय; आणि या ज्ञानाच्याही पलीकडे जाऊन देहातीत अशा विज्ञानमय परब्रह्मपदाची प्राप्ती करून घ्यावी लागते.