श्री दासबोध – दशक विसावा, समास नववा

मातीची मूर्ती करून तिची मनोभावे पूजा करावी आणि लगेच दुसऱ्या दिवशी पाण्यात तिचे विसर्जन करावे; ही गोष्ट वरवर पाहता सुजाण अंतःकरणाला सहजासहजी पटत नाही.

देवाला आधी पुजावे आणि नंतर टाकून द्यावे, ही पद्धत मनाला फारशी योग्य वाटत नाही; म्हणून या पूजेमागील खरा तात्त्विक विचार अंतर्यामी समजून घेतला पाहिजे.

देव असा नसतो ज्याला स्वतःच्या हाताने बनवावे, किंवा देव असाही नसतो ज्याला नंतर फेकून द्यावे; या कारणास्तव या परंपरेमागील मूळ रहस्य शोधून पाहिले पाहिजे.

परमात्मा स्वतःच नाना प्रकारची शरीरे धारण करतो आणि कार्य संपल्यावर ती शरीरे सोडून देतो; म्हणूनच तो खरा देव नक्की कसा आहे, हे विवेकाने ओळखले पाहिजे.

नाना प्रकारची साधने आणि ग्रंथांची निरूपणे ही केवळ त्या खऱ्या देवाला शोधण्यासाठीच असतात; हे प्रत्येकाने स्वतःच्या अंतःकरणात समजून घेतले पाहिजे.

आत्मज्ञानाचे मूळ मर्म समजल्याशिवाय ते दुसऱ्याला देता येत नाही; ही काही बाजारातील वस्तू नव्हे, जी 'हा घे आणि घेऊन जा' असे सहज म्हणता येईल.

सर्वसामान्य लोकांच्या मनात अशी भोळी समजूत असते की मला देवाची प्रत्यक्ष डोळ्यांनी भेट घडवावी; परंतु विवेकाचा खरा मार्ग या बाह्य समजुतींपेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे.

ज्या देवाची कल्पना विचारांच्या कसोटीवर टिकत नाही त्याला खरा देव म्हणता येत नाही; पण लोक मात्र अंधश्रद्धा सोडायला तयार नसतात, अशा वेळी काय करावे?

मोठे थोर महापुरुष मरण पावल्यावर लोक त्यांचे स्मरण म्हणून त्यांचे पुतळे किंवा चित्रे तयार करतात; लौकिक मूर्तीपूजेची गतीही अगदी तशीच आहे.

मोठा व्यापार करणे ज्याला जमत नाही तो किरकोळ भाजीपाल्याचे दुकान मांडून बसतो; पण त्यामुळे त्याला राजासारखी अफाट संपत्ती कधीही मिळू शकत नाही.

म्हणून जितका भोळा भाव असतो तितकाच अज्ञानाचा प्रभाव असतो; आणि केवळ अज्ञानाने त्या मूळ देवाधिदेवाची प्राप्ती कशी होणार?

अज्ञानी माणसाला आत्मज्ञान पटत नाही आणि ज्ञानी माणसाला पोकळ अंदाज मान्य होत नाहीत; म्हणूनच संतांच्या खऱ्या साक्षात्कारी खुणेपर्यंत प्रत्येकाने पोहोचले पाहिजे.

मायेचा आभास बाजूला सारून विश्वाच्या मूळ उगमाकडे गेले पाहिजे, तरच मनाला खरे समाधान लाभते; तसे झाले नाही तर माणूस वाटेल तिकडे भ्रमात भरकटत राहतो.

मायेचा हा भवसागर ओलांडण्यासाठी देवाची नाना साधने करावी लागतात; आणि अध्यात्माच्या श्रवणमार्गाने प्रत्यक्ष अनुभवाच्या आधारे पुढे जावे लागते.

असे केले नाही तर लौकिक जीवनात सर्वथा दिशाभूलच होते; म्हणून कोणती अवस्था सत्य आहे आणि कोणती खोटी आहे हे नीट ओळखता आले पाहिजे.

असत्याच्या वाटेला कधीही जाऊ नये, खोट्या माणसांची संगत धरू नये; आणि कोणत्याही खोट्या समजुतीचा मनात साठा करू नये.

खोटे ते शेवटी खोटेच असते, सत्यापुढे खोट्याचा बनाव कधीही टिकत नाही; म्हणून संसारात अधोमुख झालेले मन उलटे करून आत्म्याकडे वळवले पाहिजे.

अध्यात्मग्रंथांचे नित्य श्रवण करत राहावे, ज्यामुळे सर्व आत्मज्ञान साध्य होते; आणि मनातील विविध प्रकारच्या शंकांचे जाळे कायमचे तुटून जाते.

गुंतलेला दोरा जसा हळूहळू सोडवून मोकळा करावा, तसेच मनाचा गुंता सोडवून घ्यावा; आणि समजावून सांगत सांगत मनाला विश्वाच्या मूळ कारणाकडे वळवावे.

सर्व तत्त्वे एकमेकांत मिसळली आणि त्यातून हे संपूर्ण जग साकार झाले; आणि आपल्या शरीरामध्येही ती सर्व तत्त्वे विभागून राहिली आहेत.

जे काही शोधायचे आहे ते या स्वतःच्या शरीरातच शोधून पाहावे; सूक्ष्माची चौदा नावे याच देहात कशी सामावलेली आहेत ते येथेच समजून घ्यावे.

निर्मळ आणि निर्विकार असे एकच परब्रह्म सर्व ठिकाणी व्यापून राहिलेले आहे; ते निष्कलंक तत्त्व आपल्या या देहामध्ये साक्षित्वाने भरून राहिले आहे की नाही?

मूळमाया ही संकल्परूप आहे आणि तेच आपल्या अंतःकरणाचे मूळ स्वरूप आहे; जडाला चेतना देणारे जे मूळ चैतन्य आहे, तेही याच शरीरात वास करते.

सर्व गुणांचे संतुलन असणारी गुणसाम्य अवस्था हा अत्यंत गूढ विचार आहे; हा सूक्ष्म विचार जाणणाऱ्या संतांना सर्वकाळ साष्टांग नमन असो.

शरीराची डावी आणि उजवी अशी दोन अंगे दिसतात; हाच अर्धनारीनटेश्वराचा विचार प्रत्येकाने स्वतःच्या शरीरात ओळखावा.

तोच प्रकृती-पुरुष आहे आणि तीच शिव-शक्ती आहे; आणि या सर्व तत्त्वांच्या मिश्रणालाच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर म्हटले जाते.

त्यालाच महत्तत्त्व म्हणतात जिथे त्रिगुण सुप्त रूपात असतात; आणि अर्धमात्रा, शुद्ध सत्त्वगुण व गुणक्षोभिणी ही सर्व त्याचीच रूपे आहेत.

सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी हे शरीर चालते हा प्रत्यक्ष अनुभव आहे; विश्वाच्या आरंभी झालेल्या मूळ संकल्पातूनच हे शरीर बनले आहे हे जाणावे.

मन, माया आणि जीव हाही याच अंतरात्म्याचा स्वाभाविक खेळ आहे; म्हणून त्या चौदा सूक्ष्म नावांचा खरा अर्थ स्वतःच्या शरीरातच शोधून पाहावा.

शरीर पडल्यावर हे सर्व दृश्य घटक नष्ट होतात, परंतु परब्रह्म मात्र कायम स्थिर राहते; म्हणून त्या शाश्वत सत्याला ओळखून अंतःकरणात दृढ धरून ठेवावे.