श्री दासबोध – दशक विसावा, समास तिसरा

सृष्टीच्या मुळापासून शेवटापर्यंतचा हा अफाट विस्तार अनेक प्रकारे सांगितला; आता पुन्हा सखोल विचार करत आपल्या वृत्तीला माघारी मूळ स्वरूपाकडे घेऊन गेले पाहिजे.

चार खाणी, चार वाणी आणि चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनींमधून नाना प्रकारचे प्राणी जगात जन्माला येतात.

हे सर्व जीव शेवटी पृथ्वीपासूनच निर्माण होतात आणि पुन्हा पृथ्वीमध्येच नष्ट होऊन मातीत मिळतात; अनेक पिढ्या आल्या आणि गेल्या, पण ही धरणी मात्र जशीच्या तशीच उरली आहे.

हे सृष्टीच्या टोकाकडील स्थूल रूप झाले, दुसरे म्हणजे पंचमहाभूतांचा पसारा; आणि तिसरे म्हणजे विश्वाच्या मुळाशी असणारी सूक्ष्म नामाभिधाने होत.

स्थूल जगाचा मोह पूर्णपणे सोडून द्यावा आणि सूक्ष्म तत्त्वाची ओळख करून घ्यावी; तीक्ष्ण बुद्धीने त्रिगुणांच्या मुळापासून या सूक्ष्म सत्याचा शोध घेतला पाहिजे.

जाणीव आणि नेणीव ही त्रिगुणांची मूळ रूपे आहेत, त्यांचा खरा हेतू समजून घ्यावा; सूक्ष्म दृष्टीची खरी कला येथून पुढे सुरू होते.

केवळ अज्ञान किंवा पूर्ण अंधकार (शुद्ध नेणीव) म्हणजे तमोगुण, शुद्ध ज्ञान किंवा स्पष्ट जाणीव म्हणजे सत्त्वगुण; आणि जाणीव व नेणीव यांचे मिश्रण म्हणजे रजोगुण होय.

त्रिगुणांची ही मूळ रूपे अशी सहज लक्षात येतात; आणि या गुणांच्या आधीची जी एकत्रित सूक्ष्म अवस्था असते तिला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.

सत्त्व, रज आणि तम हे तिन्ही गुण जिथे सुप्त रूपात एकत्र असतात, त्या एकत्र अवस्थेला 'महत्तत्त्व' असे म्हणतात.

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती आणि अर्धनारीनटेश्वर ही सर्व त्या एकाच मूळ संकल्पाची वेगवेगळी रूपे आहेत.

जिथे तिन्ही गुण शांत व समतोल असतात तिला 'गुणसाम्य' म्हणतात; तसेच ते सूक्ष्म चैतन्यही अत्यंत अगम्य व सूक्ष्म रूपात असते.

विविध रूपांना जन्म देणारी ही मूळमाया म्हणजेच ब्रह्मांडाचा चौथा महाकारण देह होय; या सूक्ष्म संदर्भांचे वारंवार सखोल चिंतन केले पाहिजे.

चार खाणी, पाच महाभूते आणि हे चौदा सूक्ष्म घटक; जे काही शोधायचे आहे ते या सर्वांचे पृथक्करण करून स्वतःच्या अंतरात शोधावे.

वरवर पाहिले तर हे तत्त्वज्ञान समजत नाही, उगीच घाईगडबड केली तर काही उमगत नाही; आणि अज्ञानामुळे सामान्य माणसाच्या मनात अनेक प्रकारचे संशय निर्माण होतात.

चौदा सूक्ष्म तत्त्वे आणि पाच महाभूते मिळून एकोणीस होतात, आणि त्यात चार खाणी मिळवल्या की तेवीस तत्त्वांचा हा पसारा होतो; या सर्वांमध्ये त्या मूळ चौदा घटकांचे रहस्य आवर्जून तपासून पाहावे.

जो सखोल विचार करून हे सत्य समजून घेतो त्याच्या मनात कोणताही संशय उरत नाही; पण हे सत्य न समजताच जो कोरडा वाद घालतो, तो वाद पूर्णपणे निरर्थक असतो.

संपूर्ण सृष्टीचे मूळ बीज या मूळमायेमध्ये सहज दडलेले आहे; हे सर्व समजून घेतले की परमार्थाचा खरा मार्ग अगदी सहज साध्य होतो.

आत्मज्ञान समजलेला माणूस कधीही निरर्थक बडबड करत नाही, तो निश्चयाला सोडून अनुमानात अडकत नाही; आणि परमार्थात कसलाही गोंधळ निर्माण होऊ देत नाही.

शब्दांच्या पलीकडचे तत्त्व सांगण्यासाठी जे शब्द वापरले जातात तो वाच्यार्थ होय; परंतु विचारी साधकाने शब्दांच्या पलीकडचा शुद्ध लक्ष्यार्थ अनुभवात घेतला पाहिजे.

सृष्टीची ही माया म्हणजे केवळ पूर्वपक्ष आहे, सिद्धांताचा विचार करताच ती लयाला जाते; आणि माया संपल्यावर मागे जे उरते त्याला नक्की काय म्हणावे?

अन्वय आणि व्यतिरेक (आहे आणि नाही) हा पूर्वपक्षातील तर्काचा मार्ग आहे; आणि अंतिम सिद्धांत म्हणजे केवळ एकच शुद्ध परब्रह्म होय, जिथे दुसरे काहीच उरत नाही.

संसाराच्या अधोमुख प्रवृत्तीने भेद वाढतात, आणि आत्मज्ञानाच्या उर्ध्व दृष्टीने सर्व भेद गळून पडतात; तो महायोगीच धन्य होय जो पूर्ण निःसंग होऊन निर्गुणात स्थिर झाला आहे.

माया ही स्वप्नासारखी मिथ्या आहे हे एकदा स्पष्ट कळल्यावर मग संसाराची खोटी भीड कशाला बाळगायची? कारण मायेच्या संकोचामुळे स्वतःची आत्मस्थिती घसरून जाते.

खोट्या मायेच्या प्रभावाने दबून जाऊन शाश्वत परब्रह्माला सोडून देणे, आणि आत्मनिश्चय सोडून भ्रमात भटकत राहणे हे योग्य नव्हे.

या पृथ्वीवर अगणित लोक आहेत आणि त्यात अनेक सज्जनही आहेत; परंतु खऱ्या आत्मज्ञानी साधूला दुसरा साधूच ओळखू शकतो.

म्हणून संसाराची आसक्ती सोडून द्यावी आणि खऱ्या सद्गुरूंचा कसून शोध घ्यावा; आणि शोध घेत घेत अशा आत्मज्ञानी संतांना शरण जावे.

पुष्कळ संतांचा शोध घ्यावा आणि जो प्रत्यक्ष अनुभवाने संपन्न असा श्रेष्ठ महंत असेल त्याला शरण जावे; कारण स्वतःच्या अनुभवाशिवाय आत्महित कधीही साध्य होत नाही.

प्रपंच असो वा परमार्थ, स्वतःच्या खात्रीशीर अनुभवाशिवाय सर्व काही व्यर्थ आहे; आणि ज्याच्याजवळ अनुभवाचे ब्रह्मज्ञान असते, तोच सर्वांमध्ये खरा समर्थ पुरुष ठरतो.

रात्रंदिवस ग्रंथांच्या गूढ अर्थाचे मनन करावे, जो हा खरा अर्थ शोधतो तोच खरा समर्थ होतो; आणि त्यामुळेच परलोकातील आत्महित सिद्धीस जाते.

म्हणून जे पाहिले त्याचे पुन्हा पुन्हा परीक्षण करावे आणि शोधलेल्या तत्त्वाचे वारंवार मनन करावे; सर्व काही स्पष्ट समजले की मनातील सर्व संशय आपोआप गळून पडतात.