श्री दासबोध – दशक विसावा, समास सातवा

शब्दांच्या पलीकडचे जे अनिर्वचनीय समाधान अंतरात लाभले ते शब्दांनी मांडले पाहिजे; कारण ते बोलून दाखवल्यामुळे आतील खरे समाधान कधीही कमी होत नाही.

यासाठी काही वेगळे सोडावे लागत नाही आणि नवीन काही मांडावे लागत नाही; केवळ एका मूळ आत्मविचाराचा कसून शोध घेतला की सर्व सत्य स्पष्ट समजते.

काशीचा मुख्य विश्वेश्वर, रामेश्वर, मल्लिकार्जुन आणि भीमाशंकर या तीर्थांचे मूळ सामर्थ्य हे त्या अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

भारतातील मुख्य बारा ज्योतिर्लिंगे आणि इतर असंख्य शिवलिंगे; ज्यांच्या सामर्थ्याची प्रचिती संपूर्ण जग घेते, ते सर्व त्या अंतरात्म्याचेच रूप आहे.

पृथ्वीवरील अनेक देवींची शक्तिपीठे, तिथे होणारे साक्षात्कार व चमत्कार, आणि विविध देवतांच्या मूर्तींमधील मूळ सामर्थ्य हे त्या अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

सिद्ध पुरुषांचे सामर्थ्य, मंत्रांचे सामर्थ्य आणि विविध गुणकारी औषधी वनस्पतींमधील अद्भुत शक्ती ही त्या अंतरात्म्यामुळेच असते.

पवित्र तीर्थांचे सामर्थ्य, पावन क्षेत्रांचे सामर्थ्य आणि या संपूर्ण भूमंडळावरील सर्व प्रकारची शक्ती ही त्या अंतरात्म्याचीच आहे.

जगात जितके काही उत्तम गुण आहेत ते सर्व त्या अंतरात्म्याचेच लक्षण आहे; आणि चांगले किंवा वाईट जे काही घडते ते सर्व आत्म्यामुळेच घडत असते.

सद्गुणांनी युक्त असणारा तो शुद्ध आत्मा आणि दुर्गुणांनी वेढलेला तो अवल Duष्ट आत्मा; परंतु बरी किंवा वाईट अशी सर्व कर्तेपणाची लीला शेवटी त्या आत्म्याचीच असते.

अहंकार धरणे, नवीन सृष्टी निर्माण करण्याचे सामर्थ्य दाखवणे, आणि शाप किंवा उःशाप देणे हे सर्व आत्म्याच्याच सामर्थ्याने घडते.

आपल्या शरीराचा (पिंडाचा) सखोल शोध घ्यावा आणि तत्त्वांचे पृथक्करण करावे; सर्व तत्त्वांचा शोध घेतला की शरीराचे खरे रूप उघड होते.

शरीराचा जड भाग पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे, हालचाल करणे हा आत्म्याचा चंचल गुण आहे; आणि निश्चळ परब्रह्माशिवाय जगात दुसरी कोणतीही जागा उरत नाही.

निश्चळ ब्रह्म, चंचल आत्मा आणि जड शरीर यांचा स्वतःच्या शरीरातच निवाडा करावा; कारण प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ मोठी विधाने करणे व्यर्थ असते.

शरीरामधून जेव्हा आत्मा निघून जातो तेव्हा खरा निवाडा डोळ्यांसमोर येतो; हा जड देह क्षणात जमिनीवर निपचित पडून राहतो.

जड होते ते सर्व जमिनीवर पडून राहिले आणि चंचल होते ते सर्व निघून गेले; अशा प्रकारे जड आणि चंचल या दोन्हींचे रूप प्रत्यक्ष अनुभवास येते.

परब्रह्म हे सर्व ठिकाणी पूर्ण निश्चळ भरलेले आहे, ते वेगळे पाहावे लागत नाही; कारण त्या निश्चळ तत्त्वात कसलाही विकार किंवा गुण नसतो.

जसा हा मानवी देह आहे तसेच हे संपूर्ण ब्रह्मांड आहे, हा विचार अगदी उघड आहे; जड प्रकृती आणि चंचल आत्मा बाजूला सारले की केवळ महान परब्रह्मच शिल्लक राहते.

पंचमहाभूतांची भक्कम चौकट तयार केली आणि त्यात अंतरात्मा घालून हा सजीव पुतळा बनवला; आणि अशा रीतीने या संपूर्ण विश्वाचा गदारोळ सुरू झाला.

सर्व विकार हा अंतरात्मा आणि माया करतात, पण अज्ञानी लोक त्याचा आळ मात्र निर्दोष परब्रह्मावर घालतात; स्वतःच्या अनुभवाने जो हे सर्व वेगळे जाणतो तोच खरा ज्ञानी होय.

केवळ परब्रह्म हेच अखंड आणि परिपूर्ण सर्वव्यापी आहे, बाकीची सर्व व्यापकता मर्यादित व खंडित आहे; शोधून पाहिले तर जड सृष्टीला स्वतःचे शाश्वत अस्तित्वच नाही.

आकाशाला कधीही कापता किंवा तुकडे करता येत नाही, आकाशाचा कधी नाश होऊ शकेल का? संपूर्ण सृष्टीचा महाप्रलय झाला तरी आकाश जसेच्या तसेच राहते.

जे संहाराच्या कचाट्यात सापडते ते साहजिकच नाशवंत ठरते; जाणत्या विचारी माणसांनी हे गूढ कोडे स्वतःच्या बुद्धीने सोडवले पाहिजे.

जोपर्यंत समजत नाही तोपर्यंत हे कठीण कोडे वाटते, पण समजले की सर्व काही अगदी उघड दिसते; म्हणूनच एकांतात बसून या विचाराचा अचूक निवाडा करावा.

प्रत्यक्ष अनुभवाने संपन्न असणारे संत भेटले की एकांतात बसून अत्यंत सावध चित्ताने या तात्त्विक विचारांची सखोल चर्चा करावी.

स्वतः शोधून पाहिल्याशिवाय सत्य समजत नाही, आणि सत्य समजता समजता मनातील सर्व संशय मिटून जातात; विवेकाच्या प्रकाशात मायेचे हे खोटे जाळे कुठेच शिल्लक उरत नाही.

आकाशामध्ये ढग दाटून येतात आणि थोड्या वेळाने आपोआप विरून जातात; तसेच या अंतरात्म्यामुळे हे दृश्य जग निर्माण झाले आहे आणि तेही असेच क्षणात नाहीसे होईल.

सृष्टीच्या मुळापासून शेवटापर्यंत विवेकी पुरुष आपल्या विवेकाने सर्व तपासतो; आणि त्याचाच आत्मनिश्चय इतका अढळ होतो की तो कधीही डळमळीत होत नाही.

बाकी लोकांचे निश्चय केवळ पोकळ अनुमानावर आधारलेले असतात, अनुमानाने बोलण्यात काय खर्च होणार? परंतु प्रत्यक्ष अनुभवाची कास धरणारे जाणते पुरुष अशा तर्कांना मानत नाहीत.

अनुमानाचे नुसते कोरडे बोलणे कोणत्या कामाचे? अशा सूक्ष्म तात्त्विक विचारात उथळ समजुतींना अजिबात स्थान नसते.

सगळ्या गोष्टी सरसकट एकच मानणे हा निव्वळ अविवेक आहे, काही जण अज्ञानाने सर्वकाही एकच आहे असे बरळतात; पण अशा मोघम बोलण्याने विचारांचा अनाचार करू नये.

सर्व कृत्रिम आणि असत्य गोष्टी टाकून द्याव्यात आणि केवळ एकच शुद्ध सत्य ग्रहण करावे; आणि विचारपूर्वक सत्य व असत्य यातील सारासार निवडून घ्यावा.