सकळ जनास प्रार्थना । उगेंच उदास करावेंना ।
निरूपण आणावें मना । प्रत्ययाचें ॥१॥
सर्व लोकांना माझी नम्र प्रार्थना आहे की, त्यांनी या अध्यात्माकडे पाहून उगाच उदासीन होऊ नये; तर स्वतःच्या अनुभवाला उतरेल अशा या निरूपणाचा शांतपणे विचार करावा.
प्रत्यये राहिला येकेकडे । आपण धांवतो भलतेकडे ।
तरी सारासाराचे निवाडे । कैसे होती ॥२॥
प्रत्यक्ष अनुभव एका बाजूला राहिला आणि आपण भलतीकडेच धावू लागलो, तर मग सत्य आणि असत्य यातील खरा निवाडा कसा होणार?
उगिच पाहातां सृष्टी । गल्बला दिसतो दृष्टीं ।
परी ते राजसत्तेची गोष्टी । वेगळीच ॥३॥
वरवर पाहिले तर सृष्टीत केवळ गोंधळ आणि गडबड दिसते; परंतु या सर्व पसाऱ्याच्या मागे ईश्वराच्या सत्तेची राजवट पूर्णपणे वेगळीच चाललेली असते.
पृथ्वीमधें जितुकीं शरीरें । तितुकीं भगवंताचीं घरें ।
नाना सुखें येणें द्वारें । प्राप्त होती ॥४॥
या पृथ्वीवर जितकी शरीरे आहेत ती सर्व साक्षात भगवंताची चालतीबोलती घरे आहेत; आणि या शरीरांच्या माध्यमातूनच जीव नाना प्रकारची सुखे उपभोगतो.
त्याचा महिमा कळेल कोणाला । माता वांटून कृपाळु जाला ।
प्रत्यक्ष जगदीश जगाला । रक्षितसे ॥५॥
त्या परमेश्वराचा महिमा कोणाला पूर्ण समजणार? त्याने जगातील सर्व प्राण्यांना वात्सल्याने सांभाळण्यासाठी 'माता' निर्माण केली; आणि तो जगदीश्वर प्रत्यक्ष रूपाने सर्व जगाचे रक्षण करत आहे.
सत्त पृथ्वीमधें वांटली । जेथें तेथें विभागली ।
कळेनें सृष्टि चालिली । भगवंताचे ॥६॥
त्याने आपली चैतन्यशक्ती संपूर्ण पृथ्वीवर वाटून दिली आहे आणि ती जागोजागी कार्य करत आहे; अशा अद्भुत कौशल्याने त्या भगवंताची ही सुंदर सृष्टी चाललेली आहे.
मूळ जाणत्या पुरुषाची सत्ता । शरीरीं विभागली तत्वता ।
सकळ कळा चातुर्यता । तेथें वसे ॥७॥
त्या मूळ सर्वज्ञ पुरुषाची सत्ता प्रत्येक शरीरात विभागली गेली आहे; आणि विश्वातील सर्व कला व चातुर्य त्या चैतन्याच्या आधारेच वास करते.
सकळ पुराचा ईश । जगामध्यें तो जगदीश ।
नाना शरीरीं सावकास । करूं लागे ॥८॥
तो सर्व शरीरांचा मूळ स्वामी असून संपूर्ण विश्वात तोच 'जगदीश' म्हणून ओळखला जातो; तो विविध शरीरांमध्ये राहून सावकाश सर्व कार्ये घडवून आणतो.
पाहातां सृष्टिची रचना । ते येकाचेन चालेना ।
येकचि चालवी नाना । देह धरुनी ॥९॥
सृष्टीची ही अफाट रचना कोणा एकाच्याने चालणे शक्य नाही; म्हणून तो एकटाच अनंत शरीरे धारण करून हा सर्व व्यवहार चालवतो.
नाहीं उंच नीच विचारिलें । नाहीं बरें वाईट पाहिलें ।
कार्ये चालों ऐसें जालें । भगवंतासी ॥१०॥
त्याने कोणाचाही उच्च किंवा नीच असा भेद केला नाही, आणि बरे-वाईट असा पक्षपात पाहिला नाही; जगातील सर्व कार्ये अविरत चालू राहावीत हीच त्या भगवंताची मूळ इच्छा आहे.
किंवा नेणणें आडवें केलें । किंवा अभ्यासीं घातलें ।
हें कैसें कैसें केलें । त्याचा तोचि जाणे ॥११॥
त्याने काही जीवांना अज्ञानात अडकवले तर काहींना आत्मज्ञानाच्या अभ्यासाला लावले; ही अद्भुत रचना त्याने नक्की कशी केली, हे त्याचे त्यालाच ठाऊक आहे.
जगदांतरीं अनुसंधान । बरें पाहाणें हेंचि ध्यान ।
ध्यान आणी तें ज्ञान । येकरूप ॥१२॥
विश्वाच्या अंतरंगाशी नित्य अनुसंधान ठेवणे आणि प्रत्येक गोष्टीत आत्मतत्त्व पाहणे हेच खरे ध्यान आहे; आणि असे ध्यान व खरे आत्मज्ञान हे दोन्ही एकरूपच असतात.
प्राणी संसारास आला । कांहीं येक शाहाणा जाला ।
मग तो विवरों लागला । भूमंडळीं ॥१३॥
मनुष्य या संसारात जन्माला येतो आणि अनुभवाने थोडासा शहाणा होतो; मग तो या जगातील सत्याचा शोध घेऊ लागतो.
प्रगट रामाचें निशाण । आत्माराम ज्ञानघन ।
विश्वंभर विद्यमान । भाग्यें कळे ॥१४॥
सृष्टीत प्रभू रामाचे नाम हेच विजयाचे निशाण आहे आणि हा आत्माराम साक्षात ज्ञानाचा घन आहे; जो सर्व विश्वाचा भार वाहतो, तो पूर्वपुण्याईनेच समजतो.
उपासना धुंडुन वासना धरिली । तरी ते लांबतचि गेली ।
महिमा न कळे बोलिली । येथार्थ आहे ॥१५॥
उपासनेचा शोध न घेता केवळ सांसारिक वासना धरली तर ती अनंत काळ लांबतच जाते; ईश्वराचा महिमा शब्दांनी पूर्ण सांगता येत नाही हेच अंतिम सत्य आहे.
द्रष्टा म्हणिजे पाहाता । साक्षी म्हणिजे जाणता ।
अनंतरूपी अनंता । वोळखावें ॥१६॥
द्रष्टा म्हणजे सर्व पाहणारा आणि साक्षी म्हणजे सर्व जाणणारा; अशा अनंत रूपांनी नटलेल्या त्या एकाच अनंताला ओळखले पाहिजे.
संगती असावी भल्यांची । धाटी कथा निरूपणाची ।
कांहीं येक मनाची । विश्रांती आहे ॥१७॥
नेहमी सत्पुरुषांची संगत असावी आणि कथेचे व निरूपणाचे श्रवण घडत राहावे; ज्यामुळे संसारात भरकटणाऱ्या मनाला खरी विश्रांती लाभते.
त्याहिमधें प्रत्ययेज्ञान । जाळून टाकिला अनुमान ।
प्रचितीविण समाधान । पाविजेल कैंचें ॥१८॥
त्यातही प्रत्यक्ष अनुभवाचे आत्मज्ञान झाले की मनातील सर्व संशय जळून भस्म होतात; कारण अनुभवाशिवाय मनाला खरे समाधान कधीही लाभू शकत नाही.
मूळसंकल्प तो हरिसंकल्प । मूळमायेमधील साक्षेप ।
जगदांतरीं तेंचि रूप । देखिजेतें ॥१९॥
सृष्टीच्या प्रारंभी झालेला मूळ संकल्प हाच भगवंताचा मूळ संकल्प होता, ज्यातून ही मूळमाया विस्तारली; जगाच्या अंतरंगात आज तेच रूप सर्वत्र भरून राहिलेले दिसते.
उपासना ज्ञानस्वरूप । ज्ञानीं चौथा देह आरोप ।
याकारणें सर्व संकल्प । सोडून द्यावा ॥२०॥
सगुण उपासना ही ज्ञानाचेच एक रूप आहे आणि ज्ञानात ब्रह्मांडाचा चौथा महाकारण देह सामावलेला असतो; म्हणून साधकाने शेवटी सर्व प्रकारचे संकल्प सोडून दिले पाहिजेत.
पुढें परब्रह्म विशाळ । गगनासारिखें पोकळ ।
घन पातळ कोमळ । काये म्हणावें ॥२१॥
या सर्वांच्या पुढे असणारे परब्रह्म आकाशासारखे अथांग, विशाल व पोकळ आहे; त्याला घनदाट म्हणावे, पातळ म्हणावे की कोमल म्हणावे, हे शब्दांत सांगता येत नाही.
उपासना म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें पाविजे निरंजन ।
योगियांचें समाधान । येणें रितीं ॥२२॥
सगुण उपासना म्हणजेच आत्मज्ञान होय, आणि त्या ज्ञानाच्या साहाय्यानेच त्या निर्गुण परब्रह्माची प्राप्ती होते; योग्यांना याच मार्गाने शाश्वत समाधान लाभते.
विचार नेहटूनसा पाहे । तरी उपासना आपणचि आहे ।
येक जाये एक आहे । देह धरुनी ॥२३॥
खोलवर विचार करून पाहिले तर ही उपासना आपण स्वतःच करत असतो; एक देह सोडून जातो आणि दुसरा नवीन देह धारण करून येतो.
अखंड ऐसी घालमेली । पूर्वापार होत गेली ।
आतां हि तैसीच चालिली । उत्पत्ति स्थिती ॥२४॥
अशी ही उलथापालथ अनादी काळापासून सतत चालत आलेली आहे; आणि आजही उत्पत्ती व स्थितीचे हे चक्र अगदी तसेच अविरत चालू आहे.
बनावरी बनचरांची सत्ता । जळावरी जळचरांची सत्ता ।
भूमंडळीं भूपाळां समस्तां । येणेंचि न्यायें ॥२५॥
जंगलावर वनचरांची सत्ता असते, पाण्यावर जलचरांची सत्ता चालते; आणि या पृथ्वीवर सर्व राजांची सत्ता याच नियमाने चालत असते.
सामर्थ्य आहे चळवळेचें । जो जो करील तयाचें ।
परंतु येथें भगवंताचें । अधिष्ठान पाहिजे ॥२६॥
सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमध्ये आणि चळवळीमध्ये अफाट सामर्थ्य असते, जो प्रयत्न करेल त्यालाच यश मिळते; परंतु या सर्व चळवळीला भगवंताच्या अधिष्ठानाची भक्कम जोड असावी लागते.
कर्ता जगदीश हें तों खरें । परी विभाग आला पृथकाकारें ।
तेथें अहंतेचें काविरें । बाधिजेना ॥२७॥
सर्व काही करणारा तो जगदीश्वर आहे हे अगदी खरे आहे, पण त्याने प्रत्येकाला स्वतंत्र कार्यभार सोपवला आहे; तिथे स्वतःच्या खोट्या अहंकाराचा त्रास करून घेऊ नये.
हरिर्दाता हरिर्भोक्ता । ऐसें चालतें तत्वता ।
ये गोष्टीचा आतां । विचार पाहावा ॥२८॥
देणाराही तो हरीच आहे आणि उपभोगणाराही तो हरीच आहे, प्रत्यक्षात सर्व व्यवहार असाच चालतो; आता या गूढ सत्याचा प्रत्येकाने स्वतः विचार करून पाहावा.
सकळ कर्ता परमेश्वरु । आपला माइक विचारु ।
जैसें कळेल तैसें करूं । जगदांतरें ॥२९॥
सर्व जगाचा कर्ता तो परमेश्वर आहे आणि आपले वैयक्तिक विचार हे केवळ मायेचे रूप आहेत; म्हणून ईश्वराच्या इच्छेनुसार आपण या जगात आपले कर्तव्य पार पाडावे.
देवायेवढें चपळ नाहीं । ब्रह्मायेवढें निश्चळ नाहीं ।
पाइरी चढोन पाहीं । मूळपरियंत ॥३०॥
या विश्वात अंतरात्म्याएवढे चपळ दुसरे काहीच नाही आणि परब्रह्माएवढे निश्चळ दुसरे काहीच नाही; पायरीपायरीने वर चढत जाऊन विश्वाच्या मूळ उगमापर्यंत पोहोचून पाहावे.