श्री दासबोध – दशक विसावा, समास आठवा

ब्रह्मदेवाचा हा संसाररूपी वृक्ष वाढत गेला आणि वाढता वाढता तो संपूर्ण विश्वात विस्तीर्ण झाला; आणि शेवटी त्याला विविध गुणांची फळे लागल्यावर तो परिपूर्णतेला पोहोचला.

त्या वृक्षाला नाना प्रकारची रसाळ फळे लागली आणि विविध पदार्थांमध्ये गोडी निर्माण झाली; आणि त्या पदार्थांची गोडी चाखण्यासाठीच ईश्वराने ही नानाविध शरीरे निर्माण केली.

सृष्टीत उत्तम विषयभोग तर निर्माण झाले, पण शरीराशिवाय त्यांचा उपभोग घेणे शक्य नव्हते; म्हणूनच यावर उपाय म्हणून ईश्वराने ही विविध शरीरे निर्माण केली.

त्यासाठी शरीरात ज्ञानेंद्रिये निर्माण केली आणि प्रत्येकाला वेगवेगळे गुणधर्म दिले; एकाच शरीराला ही सर्व इंद्रिये जोडलेली असली तरी त्यांची कार्ये पूर्णपणे स्वतंत्र ठेवली.

कानावर शब्द पडताच त्याचा अर्थ मेंदूला समजला पाहिजे, अशी एक अद्भुत व्यवस्था ईश्वराने इंद्रियांमध्ये निर्माण केली.

त्वचेद्वारे थंड आणि उष्ण स्पर्शाची जाणीव होते, डोळ्यांनी सर्व दृश्य जग दिसते; अशा प्रकारे प्रत्येक इंद्रियामध्ये वेगवेगळे गुणधर्म भरले आहेत.

जिभेने विविध चवी चाखणे आणि नाकाने सुगंध घेणे; अशा वेगवेगळ्या गुणांनी इंद्रियांमध्ये कार्यभेद करून ठेवले आहेत.

पाच वायूंच्या साहाय्याने अंतःकरणपंचक सर्व शरीरात निशंकपणे संचार करते; आणि ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये यांच्याद्वारे सर्व व्यवहार शांतपणे चालवते.

कर्मेंद्रियांच्या द्वारे जीव चपळतेने विविध विषयांचा उपभोग घेतो; संसारात उपभोग घेण्यासाठी ईश्वराने ही अशी सुंदर व्यवस्था केली आहे.

उत्तम विषय तर निर्माण झाले, पण देहाशिवाय ते कसे भोगणार? म्हणूनच या सर्व जीवांना नाना प्रकारच्या शरीरांमध्ये जखडून ठेवले आहे.

हे शरीर हाडा-मांसाचे बनलेले आहे आणि त्यात विविध गुणांचे प्रकार भरलेले आहेत; या मानवी शरीरासारखे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ यंत्र या जगात नाही.

अशी शरीरे निर्माण केली आणि विषयभोगांच्या द्वारे ती वाढवली; आणि या नियमाने जगात लहान-मोठे अगणित देह आकारास आले.

हाडा-मांसाची ही शरीरे जगदीश्वराने निर्माण केली; आणि विवेकाने प्रत्येक देहामध्ये वेगवेगळ्या गुणांची योजना केली.

हाडा-मांसाचा हा पुतळा ज्ञानाच्या बळावर सर्व कला शिकतो; आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी शरीराचे वेगवेगळे भेद स्पष्ट दिसतात.

हे सर्व भेद त्या त्या कार्यासाठीच निर्माण केलेले आहेत आणि त्यांचे खूप मोठे उपयोग आहेत; तीक्ष्ण बुद्धीशिवाय हे निसर्गाचे मर्म कोणाला समजणार?

ईश्वराला सृष्टीचे सर्व व्यवहार चालवायचे होते म्हणूनच हा भेद निर्माण झाला; पण आत्मज्ञानाने उर्ध्व दिशेला पाहिले असता भेदाला कोठेही जागा उरत नाही.

सृष्टीच्या निर्मितीसाठी भेद असणे अत्यंत आवश्यक आहे, आणि संहाराच्या वेळी आपोआप सर्व अभेद एकरूप होते; हा भेद आणि अभेदाचा खेळ केवळ मायेच्या गुणांमुळे चालतो.

मायेमध्ये वावरणाऱ्या या अंतरात्म्याचा महिमा कोणालाही सहज समजत नाही; साक्षात चार मुखांचा ब्रह्मदेवही याचा विचार करताना संभ्रमात पडतो.

या तात्त्विक विचारात अनेक कठीण पेच आणि गुंतागुंत आहे, त्यासाठी क्षणाक्षणाला तीक्ष्ण तर्काची गरज लागते; याचे मनन करताना मनाची मोठी धावपळ होते.

आत्म्यामुळेच जगातील सर्व व्यवहार चालतात, पण निरंजन परब्रह्मामध्ये यातील कसलाही संबंध नसतो; एकांतात बसून हे सत्य शांतपणे समजून घेतले पाहिजे.

शरीराच्या सामर्थ्यानुसार हा जगदीश्वर सर्व काही घडवून आणतो; आणि ज्या शरीरात अफाट सामर्थ्य प्रगट होते, त्यालाच लोक 'अवतार' म्हणतात.

शेषनाग, कूर्म आणि वराह यांनी अवाढव्य शरीरे धारण केली; आणि त्यांच्या त्या प्रचंड सामर्थ्यामुळेच या संपूर्ण पृथ्वीचा तोल सांभाळला गेला.

ईश्वराने केवढी अद्भुत व्यवस्था करून ठेवली आहे! त्याने सूर्यबिंबाला आकाशात अखंड धावायला लावले; आणि धुरासारख्या ढगांच्या हातून अथांग पाण्याचा संचय तोलून धरवला.

पर्वतांसारखे अजस्र ढग आकाशात गोळा होतात आणि सूर्यबिंबाला पूर्ण झाकून टाकतात; पण तिथेच क्षणात वायूची प्रचंड गती प्रगट होते.

काळाच्या दूतासारखा महावायू वेगाने झडप घालत सुटतो; आणि त्या ढगांना हाकलून लावून सूर्याला पुन्हा मोकळे करतो.

आकाशातून विजांचे भयानक कडकडाट होतात आणि सर्व प्राणी भयभीत होतात; आणि आकाश कडाडून विविध ठिकाणांवर वीज कोसळते.

या मृत्युलोकासाठी निसर्गाने एक मोठे वर्म केले आहे; एका महाभूताने दुसऱ्या महाभूतावर मात करत समतोल साधला आणि सृष्टीची रचना व्यवस्थित चालवली.

अंतरात्म्याची ही अशी अनंत रूपे आहेत, ती सर्वांना एकदम कशी समजणार? याचे सखोल मनन करता करता सामान्य मनाची मती गुंग होते.

माझी ही आत्मोपासना अशी श्रेष्ठ आहे, उपासकांनी ती मनात पक्की समजून घ्यावी; कारण याचा अगाध महिमा प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवालाही पूर्णपणे कळत नाही.

देवाला आवाहन करणे आणि शेवटी विसर्जन करणे हेच बाह्य भजनाचे मूळ लक्षण आहे; सर्व सज्जन हे रहस्य जाणतातच, मी वेगळे काय सांगू?