धरूं जातां धरितां न ये । टाकूं जातां टाकितां न ये ।
जेथें तेथें आहेच आहे । परब्रह्म तें ॥१॥
हाताने पकडायला गेले तर ते पकडता येत नाही आणि टाकून द्यायला गेले तर टाकता येत नाही; ते परब्रह्म सर्वत्र आणि सर्वकाळ अस्तित्वातच आहे.
जिकडे तिकडे जेथें तेथें । विन्मुख होतां सन्मुख होतें ।
सन्मुखपण चुकेना तें । कांहीं केल्या ॥२॥
जिकडे पाहावे तिकडे आणि जेथे जावे तेथे ते भरलेले आहे, पाठ फिरवली तरी ते समोरच उभे असते; माणसाला त्याचे सन्मुख असणे कोणत्याही उपायाने टाळता येत नाही.
बैसलें माणूस उठोन गेलें । तेथें आकाशचि राहिलें ।
आकाश चहुंकडे पाहिलें । तरी सन्मुखचि आहे ॥३॥
बसलेला माणूस उठून निघून गेला तरी त्या रिकाम्या जागी आकाश उरतेच; चारी बाजूंना पाहिले तरी आकाश समोर हजर असतेच.
जिकडेतिकडे प्राणी पळोन जातें । तिकडे आकाशचि भोवतें ।
बळें आकाशाबाहेर । कैसें जावें ॥४॥
प्राणी पळून कुठेही गेला तरी त्याच्याभोवती आकाश असतेच; मग स्वतःच्या बळावर कोणी आकाशाच्या बाहेर कसे काय जाऊ शकणार?
जिकडेतिकडे प्राणी पाहे । तिकडे तें सन्मुखचि आहे ।
समस्तांचें मस्तकीं राहे । माध्यानीं मार्तंड जैसा ॥५॥
प्राणी ज्या ज्या दिशेला पाहतो तिकडे ते परब्रह्म सन्मुखच उभे असते; भर दुपारी तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे ते सर्वांच्या मस्तकावर नित्य उपस्थित असते.
परी तो आहे येकदेसी । दृष्टांत न घडे वस्तुसी ।
कांहीं येक चमत्कारासी । देउनी पाहिलें ॥६॥
पण सूर्य हा एकाच ठिकाणी असतो, त्यामुळे हा दृष्टांत परब्रह्माला पूर्णपणे लागू पडत नाही; केवळ एक प्राथमिक कल्पना यावी म्हणून हा दाखला दिला आहे.
नाना तीर्थें नाना देसीं । कष्टत जावें पाहाव्यासी ।
तैसें न लगे परब्रह्मासी । बैसलें ठाईं ॥७॥
विविध तीर्थांमध्ये आणि वेगवेगळ्या देशांत ईश्वराला पाहण्यासाठी लोकांना खूप कष्ट करत भटकावे लागते; परंतु या परब्रह्मासाठी तसे भटकावे लागत नाही, ते बसल्या जागीच भरून राहिलेले आहे.
प्राणी बैसोनीच राहातां । अथवा बहुत पळोन जातां ।
परब्रह्म तें तत्वतां । समागमें ॥८॥
माणूस एका जागी शांत बसून राहो अथवा खूप वेगाने पळत सुटो; ते परब्रह्म प्रत्यक्ष रूपाने नेहमी त्याच्या सोबतच असते.
पक्षी अंतराळीं गेलां । भोवतें आकाशचि तयाला ।
तैसे ब्रह्म प्राणीयाला । व्यापून आहे ॥९॥
पक्षी आकाशात उंच उडून गेला तरी त्याच्या चारी बाजूंना आकाशच असते; तसेच हे परब्रह्म जगातील सर्व प्राणिमात्रांना आतून-बाहेरून व्यापून उरलेले आहे.
परब्रह्म पोकळ घनदाट । ब्रह्म सेवटाचा सेवट ।
ज्यासी त्यासी ब्रह्म नीट । सर्वकाळ ॥१०॥
परब्रह्म आकाशासारखे मोकळे असूनही अत्यंत घनदाट आहे, ते सर्व अंतिम तत्त्वांचा शेवट आहे; ज्याच्या त्याच्यासाठी ते परब्रह्म सर्वकाळ सन्मुखच असते.
दृश्या सबाहे अंतरीं । ब्रह्म दाटलें ब्रह्मांडोदरीं ।
आरे त्या विमळाची सरी । कोणास द्यावी ॥११॥
दृश्य विश्वाच्या आत आणि बाहेर, तसेच संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या उदरात ते परब्रह्म दाटून भरलेले आहे; अशा या अत्यंत निर्मळ तत्त्वाची तुलना विश्वात कोणाशी करावी?
वैकुंठकैळासस्वर्गलोकीं । इंद्रलोकीं चौदा लोकीं ।
पन्नगादिकपाताळलोकीं । तेथेंचि आहे ॥१२॥
वैकुंठ, कैलास, स्वर्गलोक, इंद्रलोक, चौदाही भुवने आणि पाताळलोकातील शेषनागाचे स्थान; या सर्व ठिकाणी ते परब्रह्म भरून राहिलेले आहे.
कासीपासून रामेश्वर । आवघें दाटलें अपार ।
परता परता पारावार । त्यास नाहीं ॥१३॥
उत्तरेकडील काशीपासून दक्षिणेकडील रामेश्वरपर्यंत सर्वत्र तेच अथांग दाटून भरले आहे; त्याच्या पलीकडे कोणतीही सीमा किंवा मर्यादा शिल्लक उरत नाही.
परब्रह्म तें येकलें । येकदांचि सकळांसी व्यापिले ।
सकळांस स्पर्शोन राहिलें । सकळां ठाईं ॥१४॥
ते परब्रह्म अद्वितीय आहे, त्याने एकाच वेळी सर्वांना व्यापून टाकले आहे; ते सर्व ठिकाणी सर्वांना स्पर्शून उरलेले आहे.
परब्रह्म पाउसें भिजेना । अथवा चिखलानें भरेना ।
पुरामधें परी वाहेना । पुरासमागमें ॥१५॥
ते परब्रह्म पावसाच्या पाण्याने कधी भिजत नाही, चिखलाने माखत नाही; आणि नदीला महापूर आला तरी त्या पाण्याच्या पुरात कधी वाहून जात नाही.
येकसरें सन्मुक विमुख । वाम सव्य दोहिंकडे येक ।
आर्धऊर्ध प्राणी सकळीक । व्यापून आहे ॥१६॥
ते एकाच वेळी पुढे, मागे, डावीकडे, उजवीकडे, तसेच वर आणि खाली सर्व प्राणिमात्रांना व्यापून अखंड स्थिर आहे.
आकाशाचा डोहो भरला । कदापी नाहीं उचंबळला ।
असंभाव्य पसरला । जिकडे तिकडे ॥१७॥
आकाशाचा हा अथांग डोह पूर्ण भरलेला आहे, पण तो पात्राबाहेर कधीही ओसंडून वाहत नाही; असा हा अफाट विस्तार जिकडेतिकडे पसरलेला आहे.
येकजिनसि गगन उदास । जेथें नाहीं दृश्यभास ।
भासेंविण निराभास । परब्रह्म जाणावें ॥१८॥
हे आकाश एकरस आणि पूर्णपणे अलिप्त आहे, जिथे दृश्य जगाचा कोणताही भास नसतो; सर्व भासांच्या पलीकडचे हे निराभास परब्रह्म समजून घ्यावे.
संतसाधुमहानुभावां । देवदानवमानवां ।
ब्रह्म सकळांसी विसांवा । विश्रांतिठाव ॥१९॥
संत, साधू, महात्मे, देव, दानव आणि मानव या सर्वांचा अंतिम विसावा आणि विश्रांतीचे खरे स्थान हे परब्रह्मच आहे.
कोणेकडे सेवटा जावें । कोणेकडे काये पाहावें ।
असंभाव्य तें नेमावें । काये म्हणोनी ॥२०॥
त्याचा अंत शोधण्यासाठी कोणत्या टोकाला जायचे आणि कोठे काय पाहायचे? कारण त्या अमर्याद परब्रह्माला कोणत्याही नियमात बांधता येत नाही.
स्थूळ नव्हे सूक्ष्म नव्हे । कांहीं येकासारिखें नव्हे ।
ज्ञानदृष्टीविण नव्हे समधान ॥२१॥
ते डोळ्यांना दिसणारे स्थूल नाही आणि कल्पनेचे सूक्ष्मही नाही, ते जगातील कशासारखेच नाही; ज्ञानदृष्टीने अनुभवल्याशिवाय मनाला खरे समाधान कधीच मिळत नाही.
पिंडब्रह्मांडनिरास । मग तें ब्रह्म निराभास ।
येथून तेथवरी अवकास । भकासरूप ॥२२॥
पिंड आणि ब्रह्मांड यांचा विचाराने निरास झाला की केवळ ते निराभास परब्रह्म उरते; येथून तिथपर्यंत सर्वत्र केवळ अथांग अवकाशच पसरलेला असतो.
ब्रह्म व्यापक हें तो खरें । दृश्य आहे तों हें उत्तरें ।
व्यापेंविण कोण्या प्रकारें । व्यापक म्हणावें ॥२३॥
ब्रह्म सर्वव्यापी आहे हे तोपर्यंतच बोलता येते जोपर्यंत हे दृश्य जग अस्तित्वात आहे; पण दृश्यच संपल्यावर कशाच्या आधाराने त्याला 'व्यापक' म्हणायचे?
ब्रह्मासी शब्दचि लागेना । कल्पना कल्पूं शकेना ।
कल्पनेतीत निरंजना । विवेकें वोळखावें ॥२४॥
त्या परब्रह्माला शब्दांची कोणतीही उपमा लागत नाही आणि मानवी कल्पना त्याला कल्पू शकत नाही; त्या कल्पनेच्या पलीकडच्या निरंजन तत्त्वाला विवेकाने ओळखावे.
शुद्ध सार श्रवण । शुद्ध प्रत्ययाचें मनन ।
विज्ञानी पावतां उन्मन । सहजचि होतें ॥२५॥
शुद्ध साराचे नित्य श्रवण करावे आणि स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचे मनन करावे; साक्षात्कारी विज्ञानाची प्राप्ती झाली की मन सहजच उन्मनी अवस्थेला पोहोचते.
जालें साधनाचें फळ । संसार जाला सफळ ।
निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । अंतरीं बिंबलें ॥२६॥
अशा रीतीने सर्व साधनांचे अंतिम फळ प्राप्त होते आणि या संसाराचे सार्थक होते; आणि ते निश्चळ निर्गुण परब्रह्म अंतःकरणात अढळपणे ठसून राहते.
हिसेब जाला मायेचा । जाला निवाडा तत्वांचा ।
साध्य होतां साधनाचा । ठाव नाहीं ॥२७॥
मायेचा सर्व हिशेब चुकता झाला आणि तत्त्वांचा खरा निवाडा झाला; आणि साध्य असणारे परब्रह्म प्राप्त झाल्यावर साधनांचीही गरज उरत नाही.
स्वप्नीं जें जें देखिलें । तें तें जागृतीस उडालें ।
सहजचि अनुर्वाच्य जालें । बोलतां न ये ॥२८॥
स्वप्नात जे जे विचित्र पाहिले ते जागे होताच एका क्षणात नाहीसे होते; तसेच हे जग संपून वाणीच्या पलीकडची अनिर्वचनीय शांती लाभते.
ऐसें हें विवेकें जाणावें । प्रत्ययें खुणेंसी बाणावें ।
जन्ममृत्याच्या नांवें । सुन्याकार ॥२९॥
हे सर्व विवेकाने समजून घ्यावे आणि स्वतःच्या अनुभवाने अंतरात बाणवावे; मग जन्म आणि मृत्यूच्या नावावर केवळ शून्यच उरते.
भक्तांचेनि साभिमानें । कृपा केली दाशरथीनें ।
समर्थकृपेचीं वचनें । तो हा दासबोध ॥३०॥
भक्तांच्या प्रेमापोटी प्रभू रामचंद्रांनी ही कृपा केली; आणि समर्थांच्या कृपेने प्रगट झालेली ही वचने म्हणजेच हा 'श्रीमद् दासबोध' ग्रंथ होय.
वीस दशक दासबोध । श्रवणद्वारें घेतां शोध ।
मनकर्त्यास विशद । परमार्थ होतो ॥३१॥
वीस दशकांच्या या दासबोधाचा श्रवणाच्या द्वारे ज्याने सखोल शोध घेतला; त्या मननशील साधकाला परमार्थाचे गूढ रहस्य अगदी स्पष्ट होते.
वीस दशक दोनीसें समास । साधकें पाहावें सावकास ।
विवरतं विशेषाविशेष । कळों लागे ॥३२॥
हे वीस दशक आणि दोनशे समास साधकाने शांत चित्ताने अभ्यासावेत; सखोल मनन करता करता आत्मज्ञानाचे विशेष मर्म आपोआप समजू लागते.
ग्रंथाचें करावेंस्तवन । स्तवनाचें काये प्रयोजन ।
येथें प्रत्ययास कारण । प्रत्ययो पाहावा ॥३३॥
या ग्रंथाची उगीच बाह्य स्तुती करण्याचे काहीच कारण नाही; कारण इथे केवळ स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाला महत्त्व आहे, म्हणून प्रत्येकाने स्वतः प्रचिती घ्यावी.
देहे तंव पांचा भूतांचा । कर्ता आत्मा तेथींचा ।
आणी कवित्वप्रकार मनुशाचा । काशावरुनी ॥३४॥
हे शरीर पाच महाभूतांचे बनलेले आहे आणि त्याला चालवणारा अंतरात्मा आहे; मग यात सामान्य मानवाचे स्वतःचे कवित्व कुठून आले?
सकळ करणें जगदीशाचें । आणी कवित्वचि काय मानुशाचें ।
ऐशा अप्रमाण बोलण्याचें काये घावें ॥३५॥
सृष्टीतील सर्व कार्ये त्या जगदीश्वराची आहेत, मग हे काव्य तरी मानवाचे कसे असू शकेल? अशा खोट्या अहंकाराचे बोलणे कोणीही मनावर घेऊ नये.
सकळ देह्याचा झाडा केला । तत्वसमुदाव उडाला ।
तेथें कोण्या पदार्थाला । आपुलें म्हणावें ॥३६॥
सर्व शरीराचा झाडा घेतला असता तत्त्वांचा पसारा बाजूला होतो; मग तिथे कोणत्या नश्वर वस्तूला 'माझे' म्हणून मिरवायचे?
ऐसीं हें विचाराचीं कामें । उगेंच भ्रमों नये भ्रमें ।
जगदेश्वरें अनुक्रमें । सकळ केलें ॥३७॥
ही सर्व खोल आत्मविचाराची कामे आहेत, भ्रमात पडून माणसाने विनाकारण भटकू नये; त्या जगदीश्वरानेच योग्य क्रमाने हे सर्व कार्य पूर्णत्वास नेले आहे.