श्री दासबोध – दशक विसावा, समास दुसरा

जिथे चंचल मूळमाया नसते, तिथे केवळ निर्गुण परब्रह्म पूर्ण निश्चळ असते; जसे सर्व बाजूंना पसरलेले निर्मळ व अथांग आकाश असते.

दृश्य जग निर्माण झाले आणि काळाच्या ओघात लयाला गेले, तरी ते परब्रह्म आपल्या जागी कायम स्थिर राहते; जसे चहूबाजूंना आकाश अखंड दाटून राहिलेले असते.

जिकडे पाहावे तिकडे ते अथांग पसरलेले आहे, त्याला कोठेही मर्यादा किंवा अंत नाही; ते स्वयंभू, अद्वितीय आणि एकरस असून त्याच्यासारखे दुसरे काहीच नाही.

ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जाऊन त्या अथांग मोकळ्या अवकाशाचे निरीक्षण केले; तर तिथे चंचल जगाच्या नावावर केवळ शून्यच आढळते.

विवेकाने जेव्हा दृश्य जगाचा निरास केला जातो, तेव्हा सर्वत्र केवळ परब्रह्मच भरून उरते; तिथे कसल्याही संशयाला किंवा अनुमानाला जागा उरत नाही.

वर, खाली आणि चहूबाजूंना पाहिले तरी केवळ तेच निर्गुण परब्रह्म भरलेले दिसते; मग त्याचा अंत पाहण्यासाठी मन कोणत्या दिशेला धाव घेणार?

दृश्य जग हे सतत बदलते पण परब्रह्म कधीही बदलत नाही; दृश्य बुद्धीला समजते पण परब्रह्म इंद्रियांना समजत नाही; दृश्य कल्पनेच्या कक्षेत येते पण परब्रह्म कल्पनेला कधीही गवसत नाही.

परब्रह्माच्या तुलनेत कल्पनेला स्वतःचे काहीच अस्तित्व नसते, परब्रह्म स्वतःच्याच ठिकाणी सर्वत्र परिपूर्ण दाटून भरलेले आहे; म्हणून महावाक्यांच्या खऱ्या अर्थाचे अखंड चिंतन करावे.

परब्रह्माएवढे विशाल जगात दुसरे काहीच नाही, आणि संतांच्या मुखातून श्रवण करण्यासारखे दुसरे श्रेष्ठ साधन नाही; कारण आत्मज्ञान समजल्याशिवाय मनाला कधीही खरे समाधान लाभत नाही.

मुंगीच्या संथ गतीने चालल्यास हळूहळू प्रगती होते, पण पक्ष्याच्या विहंगम मार्गाने झेप घेतली की थेट अंतिम फळाची गाठ पडते; म्हणून साधकाने विचारांचे मनन करत उन्नत व्हावे.

त्या परब्रह्मासारखे दुसरे काहीही अस्तित्वात नाही हेच अंतिम सत्य आहे; आणि स्तुती किंवा निंदा यांचे शब्द त्या परब्रह्माला कधीही स्पर्श करू शकत नाहीत.

असे हे एकरस परब्रह्म आहे, ज्याची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही; थोर पुण्यात्मा आणि आत्मज्ञानी पुरुषच त्या परब्रह्मामध्ये लीन होतात.

चंचल जगाच्या मोहाने केवळ दुःखाचीच प्राप्ती होते, आणि निश्चळ परब्रह्मासारखी दुसरी कोणतीही शाश्वत विश्रांती नाही; संत महात्मे स्वतःच्या अनुभवाने या निश्चळ सत्याचा शोध घेतात.

सृष्टीच्या मुळापासून शेवटापर्यंत जो अखंड आत्मविचार करत राहतो, त्यालाच अंतःकरणात प्रत्यक्ष अनुभवाचा अढळ निश्चय प्राप्त होतो.

ही संपूर्ण सृष्टी कल्पनेतून निर्माण झाली आणि ती तीन प्रकारांनी प्रगट झाली; तीक्ष्ण बुद्धीने हे त्रिविध लक्षण मनात समजून घेतले पाहिजे.

मूळमायेपासून त्रिगुणांची निर्मिती झाली, हे सर्व एकांगी (चंचल) लक्षण आहे; आणि त्यातून प्रगट झालेल्या पाच महाभूतांचे स्थूल रूप डोळ्यांसमोर उघड दिसत आहे.

पृथ्वीपासून चार खाणी निर्माण झाल्या आणि त्या चौघांची जगण्याची रीत वेगवेगळी झाली; संपूर्ण सृष्टीचा हा व्यवहार येथपर्यंतच विस्तारलेला आहे.

आता सृष्टीच्या या त्रिविध लक्षणांचे सविस्तर निरूपण करतो; श्रोत्यांनी आपले अंतःकरण एकाग्र करून लक्ष द्यावे.

पहिले लक्षण म्हणजे मूळ शुद्ध जाणीवेची मूळमाया, जी सृष्टीच्या मुळाशी असणारी अत्यंत सूक्ष्म कल्पना आहे; परा वाणीची जशी सूक्ष्म स्थिती असते, अगदी तसेच तिचे मूळ रूप आहे.

अष्टधा प्रकृतीचे मूळ कारण म्हणजे ही मूळमायाच होय; विश्वातील सर्व नामरूपांचे सूक्ष्म बीज मुळातच तिच्या उदरात साठवलेले असते.

ती जड सृष्टीला चेतना देते, म्हणूनच तिला 'चैतन्य' असे म्हटले जाते; हे सूक्ष्म रूप संकेतांच्या साहाय्याने समजून घ्यावे.

प्रकृती आणि पुरुष यांचा विचार, अर्धनारीनटेश्वर, तसेच संपूर्ण अष्टधा प्रकृतीचा विचार या मूळमायेमध्येच सामावलेला आहे.

जिथे तिन्ही गुण अप्रगट व सुप्त रूपात असतात त्याला 'महत्तत्त्व' म्हणतात; आणि शुद्ध सत्त्वगुणही सूक्ष्म रूपाने तिथेच वास करतो.

ज्या अवस्थेतून तिन्ही गुण प्रगट होतात तिला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात; या त्रिगुणांचे सूक्ष्म स्वरूप जे ओळखतात ते संत खरोखरच धन्य होत.

तिथे तिन्ही गुण शांत व समान अवस्थेत असतात, म्हणून तिला 'गुणसाम्य' अवस्था म्हणतात; हा अत्यंत सूक्ष्म आणि अगम्य विचार सर्वसामान्यांना कसा समजणार?

मूळमायेपासून त्रिगुणांची उत्पत्ती झाली, हे चंचल आणि एकांगी लक्षण आहे; स्वतःच्या अनुभवाने पाहिले की ही खूण अंतरात सहज पटते.

त्यानंतर दुसरे लक्षण म्हणजे या पंचमहाभूतांचा अफाट विस्तार वाढला; ज्यातून सात द्विपकल्पांनी आणि नऊ खंडांनी युक्त अशी ही विस्तीर्ण पृथ्वी साकार झाली.

त्रिगुणांपासून या पृथ्वीवर हा दुसरा स्थूल प्रकार विस्तारला; आता या दोन प्रकारांनंतर तिसरा प्रकार सावध चित्ताने ऐका.

तिसरा प्रकार म्हणजे ही पृथ्वी अनेक प्रकारच्या जीवांचे मूळ बीज बनली; आणि तिच्यातून अंडज, जारज, स्वेदज व उद्भिज्ज या चार खाणी आणि चार वाणी सहज प्रगट झाल्या.

अनेक खाणी आणि वाणींमधील अगणित जीव जन्माला येतात आणि मरून जातात, पण ही मूळ पृथ्वी मात्र जशीच्या तशीच राहते; सृष्टीत असे असंख्य प्राणी अखंड येत-जात असतात.