श्री दासबोध – दशक विसावा, समास सहावा

या पृथ्वीवर पाहिले असता ठिकठिकाणी पाण्याचे साठे आढळतात; तर काही ठिकाणी पाण्याशिवाय केवळ मोकळी, विस्तीर्ण मैदाने आणि कोरडी जमीन दिसते.

तसेच हे संपूर्ण दृश्य जग पसरलेले आहे, ज्यातील काही भाग चैतन्याच्या जाणीवेने नटलेला आहे; आणि काही भाग मात्र जाणीवेशिवाय केवळ जड रूपात शिल्लक आहे.

चार खाणी, चार वाणी आणि चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनींचे हे वर्गीकरण शास्त्रांमध्ये स्पष्टपणे करून ठेवलेले आहे.

मानवाच्या चार लाख योनी, पशूंच्या वीस लाख योनी आणि कीटकांच्या अकरा लाख योनी असल्याचे शास्त्रात सांगितले आहे.

आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या दहा लाख योनी, जलचरांच्या नऊ लाख योनी आणि स्थावर (झाडे-झुडपे) यांच्या तीस लाख योनी शास्त्रात मानल्या गेल्या आहेत.

अशा या चौऱ्यांशी लक्ष योनींमध्ये जितके सजीव आहेत ते सर्व त्या अंतरात्म्याच्या जाणीवेनेच जगतात; या अगणित शरीरांच्या मांडणीला कोणतीही मर्यादा नाही.

असंख्य प्राणी जन्माला येतात आणि मरून जातात, त्या सर्वांचा मूळ आधार ही पृथ्वीच आहे; पृथ्वीशिवाय त्यांना स्वतंत्रपणे कोठे स्थान असणार?

पुढे पाहिले असता पंचमहाभूते स्पष्टपणे दृश्य रूपात प्रगट झाली; त्यातील काही घटक सजीव रूपाने कार्य करतात तर काही जड रूपात शांत पडून राहतात.

जिथे जिथे हालचाल आणि चपळता दिसते तीच अंतरात्म्याची खरी ओळख आहे; जाणीवेचे हे मूळ स्थान आता सावध होऊन ऐका.

सुख आणि दुःख भोगणारा हा जीव आहे, तोच साक्षात सदाशिव आहे; आणि हे अद्भुत अंतःकरणपंचक त्या अंतरात्म्याचाच मुख्य अंश आहे.

स्थूल शरीरातील आकाशाचे गुणधर्म हे अंतरात्म्याचेच अंश जाणावेत; आणि सत्त्व, रज व तम हे तिन्ही गुण त्या अंतरात्म्याचेच गुणधर्म आहेत.

नाना प्रकारच्या प्रेरणा, बुद्धीची दृढ धारणा, नवविधा भक्ती, चारही मुक्ती आणि अलिप्त राहण्याची सहज आत्मस्थिती हे सर्व त्या अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

सर्व पाहणारा द्रष्टा, साक्षी, ज्ञानाचा घन, अनादी चैतन्य, तसेच शास्त्रांचे श्रवण, मनन आणि सखोल विवरण हे सर्व त्या अंतरात्म्यामुळेच घडते.

दृश्य, द्रष्टा आणि दर्शन; ध्येय, ध्याता आणि ध्यान; तसेच ज्ञेय, ज्ञाता आणि ज्ञान ही त्रिपुटी त्या अंतरात्म्याचेच रूप आहे.

वेद, शास्त्रे आणि पुराणांचा खरा अर्थ, गुप्तपणे चाललेला खरा परमार्थ आणि सर्वज्ञ बनण्याचे सामर्थ्य हे सर्व अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

बद्ध, मुमुक्षू, साधक आणि सिद्ध या साधनेच्या चारही अवस्था, शुद्ध आत्मविचार, तसेच तात्त्विक बोध आणि प्रबोधन हे सर्व अंतरात्म्यामुळेच होते.

जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुर्या या चार अवस्था; प्रकृती-पुरुष, मूळमाया आणि पिंड-ब्रह्मांडाचे आठही देह हे अंतरात्म्याचेच गुणधर्म आहेत.

परमात्मा आणि परमेश्वरी, जगदात्मा आणि जगदीश्वरी, तसेच साक्षात महेश आणि माहेश्वरी ही सर्व त्या एकाच अंतरात्म्याची रूपे आहेत.

विश्वात जितकी काही सूक्ष्म नामरूपे आहेत ती सर्व त्या अंतरात्म्याचीच स्वरूपे होत; त्याच्या संकेतांची आणि नावांची मोजदाद करणे अशक्य आहे.

आदिशक्ती, शिवशक्ती, विश्वाचे मूळ असणारी सर्वसमर्थ मूळमाया, आणि जगातील सर्व पदार्थांची उत्पत्ती व स्थिती हे सर्व त्या अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

पूर्वपक्ष आणि अंतिम सिद्धांत, गायन, वादन, संगीत आणि नाना प्रकारच्या अद्भुत विद्या हे सर्व त्या अंतरात्म्यामुळेच प्रगट होतात.

ज्ञान, अज्ञान, विपरीत ज्ञान, वाईट वृत्ती, चांगली वृत्ती, तसेच केवळ शुद्ध जाणीव असूनही पूर्ण अलिप्त राहणे हे अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

पिंड आणि ब्रह्मांडातील सर्व तत्त्वांचा झाडा घेणे, त्या तत्त्वांचा खरा निवाडा करणे आणि उघडपणे सत्य विचार पाहणे हा अंतरात्म्याचाच गुण आहे.

नाना प्रकारची ध्याने, अखंड अनुसंधान, आत्मज्ञानाच्या विविध अवस्था आणि अनन्यभावाने केलेले आत्मनिवेदन हे सर्व अंतरात्म्यामुळेच साध्य होते.

तेहतीस कोटी देव, अठ्ठ्याऐंशी हजार महर्षी, आणि आकाशात वावरणारे अगणित जीव हे सर्व त्या अंतरात्म्याचेच गुण आहेत.

साडेतीन कोटी भूतांच्या योनी, छप्पन्न कोटी चामुंडा आणि नऊ कोटी कात्यायनी या सर्व त्या अंतरात्म्याच्याच सत्तेने वावरतात.

चंद्र, सूर्य, तारामंडळे, नक्षत्रांचे थवे, ग्रहांची मंडळे, तसेच शेषनाग, कूर्म आणि आकाशातील ढग हे सर्व त्या अंतरात्म्याचेच आविष्कार आहेत.

देव, दानव, मानव आणि नाना प्रकारच्या प्राण्यांमधील सर्व चांगले-वाईट भाव हे त्या अंतरात्म्याचेच गुणधर्म आहेत.

हे सर्व नानाविध गुण अंतरात्म्याचे आहेत, पण मूळ परब्रह्म मात्र पूर्णपणे निर्विकार आणि निर्गुण आहे; जाणीवेचे हे सर्व खेळ त्या अंतरात्म्याच्या कक्षेतच येतात.

या आत्मारामरूपी सगुणाची खरी उपासना केली की साधक त्या निरंजन परब्रह्माप्रत पोहोचतो; आणि सर्व संशय मिटून तो स्वतः निदिध्यासाच्या अंतिम पदाला जाऊन पोहोचतो.