येथून पाहातां तेथवरी । चत्वार जीनस अवधारीं ।
येक चौदा पांच च्यारी । ऐसें आहे ॥१॥
विश्वाच्या मुळापासून शेवटापर्यंत पाहिले असता चार मुख्य विभाग (जिनस) आढळतात; परब्रह्म (एक), सूक्ष्म चौदा नावे (चौदा), पंचमहाभूते (पाच) आणि चार खाणी (चार).
परब्रह्म सकळांहून वेगळें । परब्रह्म सकळांहून आगळें ।
नाना कल्पनेनिराळें । परब्रह्म तें ॥२॥
परब्रह्म हे या सर्व घटकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि श्रेष्ठ आहे; सर्व प्रकारच्या मानवी कल्पनांच्या पलीकडचे ते शाश्वत परब्रह्म होय.
परब्रह्माचा विचार । नाना कल्पनेहून पर ।
निर्मळ निश्चळ निर्विकार । अखंड आहे ॥३॥
त्या परब्रह्माचे सत्य सर्व कल्पनांच्या पलीकडचे आहे; ते अत्यंत निर्मळ, पूर्ण निश्चळ आणि अखंड निर्विकार स्वरूपात अस्तित्वात आहे.
परब्रह्मास कांहींच तुळेना । हा येक मुख्य जिनसाना ।
दुसरा जिनस नाना कल्पना । मूळमाया ॥४॥
त्या परब्रह्माची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही, हा विश्वातील पहिला मुख्य विभाग होय; आणि दुसरा विभाग म्हणजे कल्पनेतून विस्तारलेली ही मूळमाया होय.
नाना सूक्ष्मरूप । सूक्ष्म आणी कर्दमरूप ।
मुळींच्या संकल्पाचा आरोप । मूळमाया ॥५॥
नाना प्रकारची सूक्ष्म रूपे आणि परस्पर मिसळलेली सूक्ष्म तत्त्वे; मूळ संकल्पातून निर्माण झालेला हा सर्व पसारा म्हणजे मूळमाया होय.
हरिसंकल्प मुळींचा । आत्माराम सकळांचा ।
संकेत नामाभिधानाचा । येणें प्रकारें ॥६॥
ईश्वराचा मूळ संकल्प आणि सर्वांचा अंतरात्मा असणारा आत्माराम; या दुसऱ्या विभागातील घटकांची नामाभिधाने अशा प्रकारे समजून घ्यावीत.
निश्चळीं चंचळ चेतलें । म्हणौनि चैतन्य बोलिलें ।
गुणसामानत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥७॥
निश्चळ परब्रह्मामध्ये जी मूळ हालचाल चेतवली तिला 'चैतन्य' म्हणतात; आणि गुणांचे संतुलन झालेल्या त्या अवस्थेला 'गुणसाम्य' म्हटले जाते.
अर्धनारीनटेश्वर । तोचि शड्गुणैश्वर ।
प्रकृतिपुरुषाचा विचार । शिवशक्ती ॥८॥
अर्धनारीनटेश्वर, षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर, प्रकृती-पुरुष आणि शिव-शक्ती ही सर्व त्या एकाच मूळ तत्त्वाची नावे आहेत.
सुद्धसत्वगुणाची मांडणी । अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी ।
पुढें तिही गुणांची करणी । प्रगट जाली ॥९॥
शुद्ध सत्त्वगुणाची मांडणी, ओंकाराची अर्धमात्रा असणारी गुणक्षोभिणी, आणि तिच्यातून पुढे प्रगट झालेले सत्त्व, रज व तम हे तिन्ही गुण होत.
मन माया अंतरात्मा । चौदा जिनसांची सीमा ।
विद्यमान ज्ञानात्मा । इतुके ठाइं ॥१०॥
मन, माया आणि अंतरात्मा ही त्या चौदा सूक्ष्म घटकांची सीमा आहे; या सर्व सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये ज्ञानस्वरूप अंतरात्मा भरलेला असतो.
ऐसा दुसरा जिनस । अभिधानें चतुर्दश ।
आतां तिसरा जिनस । पंचमाहाभूतें ॥११॥
असा हा चौदा नावांचा दुसरा सूक्ष्म विभाग सांगितला; आता तिसरा विभाग म्हणजे ही दृश्य पंचमहाभूते होत.
येथें पाहातां जाणीव थोडी । आदिअंत हे रोकडी ।
खाणी निरोपिल्या तांतडी । तो चौथा जिनस ॥१२॥
या जड पंचमहाभूतांमध्ये जाणीव अगदी अल्प असते, त्यांची निर्मिती आणि लय डोळ्यांसमोर घडतो; आणि यानंतर वर्णन केलेल्या चार खाणी हा चौथा विभाग होय.
च्यारी खाणी अनंत प्राणी । जाणीवेची जाली दाटणी ।
च्यारी जिनस येथूनी । संपूर्ण जाले ॥१३॥
चार खाणींमधील असंख्य जीवांमध्ये जाणीवेचा मोठा विस्तार झाला; अशा प्रकारे हे चारही मूलभूत विभाग येथे स्पष्ट केले आहेत.
बीज थोडें पेरिजेतें । पुढें त्याचें उदंड होतें ।
तैसें जालें आत्मयातें । खाणी वाणी प्रगटतां ॥१४॥
जमिनीत थोडेसे बी पेरावे आणि पुढे त्याचे अफाट पीक यावे; तसेच मूळ आत्म्यापासून चार खाणी आणि वाणी प्रगट होताच त्याचा अफाट विस्तार झाला.
ऐसी सत्ता प्रबळली । थोडे सत्तेचि उदंड जाली ।
मनुष्यवेषें सृष्टी भोगिली । नान प्रकारें ॥१५॥
ही चैतन्यशक्ती अशी प्रबळ झाली की सूक्ष्म रूपातून तिने प्रचंड रूप धारण केले; आणि मानवी देहाच्या माध्यमातून संपूर्ण सृष्टीचा नाना प्रकारे उपभोग घेतला.
प्राणी मारून स्वापद पळे । वरकड त्यास काये कळे ।
नाना भोग तो निवळे । मनुष्यदेहीं ॥१६॥
हिंस्र प्राणी दुसऱ्या प्राण्याला मारून खातात आणि पळून जातात, त्यांना त्यापलीकडे काही समजत नाही; विश्वातील सर्व उत्तम रसांचा खरा आस्वाद केवळ या मानवी शरीरातच घेता येतो.
नाना शब्द नाना स्पर्श । नाना रूप नाना रस ।
नाना गंध ते विशेष । नरदेह जाणे ॥१७॥
नाना प्रकारचे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि विविध सुगंध; यांचे अचूक मर्म केवळ हा मानवी नरदेहच जाणू शकतो.
अमोल्य रत्नें नाना वस्त्रें । नाना यानें नाना शस्त्रें ।
नाना विद्या कळा शास्त्रें । नरदेह जाणे ॥१८॥
अमूल्य रत्ने, सुंदर वस्त्रे, विविध वाहने, नानाविध शस्त्रे, तसेच सर्व प्रकारच्या विद्या, कला आणि शास्त्रे या नरदेहामुळेच समजतात.
पृथ्वी सत्तेनें व्यापिली । स्थळोस्थळीं आटोपिली ।
नाना विद्या कळा केली । नाना धारणा ॥१९॥
मनुष्याने आपल्या बुद्धीच्या बळावर संपूर्ण पृथ्वी व्यापून टाकली आणि ठिकठिकाणी आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले; आणि नाना प्रकारच्या विद्या, कला व धारणा निर्माण केल्या.
दृश्य अवघेंचि पाहावें । स्थानमान सा।म्भाळावें ।
सारासार विचारावें । नरदेहे जालियां ॥२०॥
दृश्य विश्वाचे नीट निरीक्षण करावे, देश-काळाची मर्यादा सांभाळावी; आणि मानवी जन्म मिळाल्यावर प्रत्येकाने सारासार विचार केलाच पाहिजे.
येहलोक आणी परलोक । नाना प्रकारींचा विवेक ।
विवेक आणी अविवेक । मनुष्य जाणे ॥२१॥
इहलोक आणि परलोक या दोन्हींचे रहस्य, तसेच काय योग्य आणि काय अयोग्य हा विवेक केवळ मनुष्यच जाणू शकतो.
नाना पिंडीं ब्रह्मांडरचना । नाना मुळींची कल्पना ।
नाना प्रकारीं धारणा । मनुष्य जाणे ॥२२॥
पिंड आणि ब्रह्मांड यांची सूक्ष्म रचना, विश्वाच्या मुळातील गूढ कल्पना आणि नाना प्रकारच्या धारणा केवळ मानवालाच समजतात.
अष्टभोग नवरस । नाना प्रकारींचा विळास ।
वाच्यांश लक्ष्यांश सारांश । मनुष्य जाणे ॥२३॥
आठही प्रकारचे उपभोग, नवरस, काव्याचा विलास, तसेच वाच्यार्थ, लक्ष्यार्थ आणि अंतिम सारांश केवळ मनुष्यच ओळखू शकतो.
मनुष्यें सकळांस आळिलें । त्या मनुष्यास देवें पाळिलें ।
ऐसें हें अवघें कळलें । नरदेहयोगें ॥२४॥
मनुष्याने आपल्या बुद्धीने सर्व सृष्टीला वठणीवर आणले आणि त्या मनुष्याचे पालन साक्षात देवाने केले; हे सर्व अद्भुत सत्य या नरदेहामुळेच समजून घेता येते.
नरदेह परम दुल्लभ । येणें घडे अलभ्य लाभ ।
दुल्लभ तें सुल्लभ । होत आहे ॥२५॥
हा मानवी देह अत्यंत दुर्लभ आहे, याच्या साहाय्याने मोक्षाचा अलभ्य लाभ मिळवता येतो; आणि जे एरवी अशक्य आहे तेही या देहामुळे सहज साध्य होते.
बरकड देहे हें काबाड । नरदेह मोठें घबाड ।
परंतु पाहिजे जाड । विवेकरचना ॥२६॥
इतर प्राण्यांचे देह म्हणजे केवळ पोटासाठी केलेले काबाडकष्ट आहेत, हा नरदेह म्हणजे ज्ञानाचा एक महाखजिना आहे; परंतु त्यासाठी माणसाकडे खोल विवेकाची रचना असावी लागते.
येथें जेणें आळस केला । तो सर्वस्वें बुडाला ।
देव नाहीं वोळखिला । विवेकबळें ॥२७॥
या मानवी जन्मात ज्याने आळस केला तो सर्वस्व गमावून बसला; कारण त्याने आपल्या विवेकाच्या बळावर खऱ्या देवाला ओळखलेच नाही.
नर तोचि नारायेण । जरी प्रत्ययें करी श्रवण ।
मननशीळ अंतःकर्ण । सर्वकाळ ॥२८॥
प्रत्यक्ष अनुभवाने जो श्रवण करतो आणि ज्याचे अंतःकरण अखंड आत्मचिंतनात मग्न असते, तो नर स्वतः साक्षात 'नारायण' बनून जातो.
जेणें स्वयेंचि पोहावें । त्यास कासेस नलगे लागावें ।
स्वतंत्रपणें शोधावें । सकळ कांहीं ॥२९॥
ज्याला स्वतःच उत्तम पोहता येते त्याला नदी पार करण्यासाठी दुसऱ्याचा पदर धरावा लागत नाही; त्याने स्वतंत्र बुद्धीने सर्व सत्याचा स्वतःच शोध घ्यावा.
सकळ शोधून राहिला । संदेह कैचा तयाला ।
पुढें विचार कैसा जाला । त्याचा तोचि जाणे ॥३०॥
ज्याने स्वतः सर्व तत्त्वांचा शोध घेतला त्याच्या मनात कसलाही संशय उरत नाही; आणि त्यापुढील त्याची साक्षात्कारी अवस्था काय होते, हे त्याचे त्यालाच ठाऊक असते.