देह्याकरितां गणेशपूजन । देह्याकरितां शारदावंदन ।
देह्याकरितां गुरु सज्जन । संत श्रोते ॥१॥
या मानवी शरीरामुळेच गणेशाची पूजा घडते, देहामुळेच सरस्वतीचे स्तवन करता येते; आणि देहामुळेच सद्गुरू, संत आणि ज्ञानी श्रोते भेटतात.
देह्याकरितां कवित्वें चालती । देह्याकरितां अधेनें करिती ।
देह्याकरितां अभ्यासिती । नाना विद्या ॥२॥
देहाच्या साहाय्यानेच उत्तम काव्ये रचली जातात, देहामुळेच वेदांचे अध्ययन केले जाते; आणि देहामुळेच जगात नाना प्रकारच्या विद्यांचा अभ्यास करता येतो.
देह्याकरितां ग्रंथलेखन । नाना लिपीवोळखण ।
नाना पदार्थशोधन । देह्याकरितां ॥३॥
देहामुळेच ग्रंथांचे लेखन करता येते, विविध लिप्यांची ओळख पटते; आणि विश्वातील अनेक पदार्थांचे संशोधन या देहाच्या माध्यमातूनच होते.
देह्याकरितां माहांज्ञानी । सिद्ध सधु ऋषी मुनी ।
देह्याकरितां तीर्थाटणीं । फिरती प्राणी ॥४॥
या देहामुळेच मनुष्य महाज्ञानी, सिद्ध, साधू, ऋषी आणि मुनी पदाला पोहोचतो; आणि देहाच्या जोरावरच लोक पवित्र तीर्थयात्रा करत फिरतात.
देह्याकरितां श्रवण घडे । देह्याकरितां मननीं पवाडे ।
देह्याकरितां देहीं आतुडे । मुख्य परमात्मा ॥५॥
देहामुळेच शास्त्रांचे श्रवण घडते, देहामुळेच चिंतनात मन स्थिर होते; आणि या शरीराच्या माध्यमातूनच अंतर्यामी मुख्य परमात्म्याची प्राप्ती होते.
देह्याकरितां कर्ममार्ग । देह्याकरितां उपासनामार्ग ।
देह्याकरितां ज्ञानमार्ग । भूमंडळीं ॥६॥
देहामुळेच कर्तव्यकर्मे चालतात, देहामुळेच सगुण उपासना घडते; आणि या पृथ्वीवर आत्मज्ञानाचा प्रसारही केवळ देहामुळेच होतो.
योगी वीतरागी तापसी । देह्याकरितां नाना सायासी ।
देह्याकरितां आत्मयासी । प्रगटणें घडे ॥७॥
योगी, विरक्त आणि तपस्वी देहाच्या आधारानेच मोठी खडतर तपश्चर्या करतात; आणि देहाच्या सहकार्यामुळेच अंतरात्म्याला स्वतःचे सत्य स्वरूप प्रगट करता येते.
येहलोक आणि परलोक । देह्याकरितां सकळ सार्थक ।
देहेंविण निरार्थक । सकळ कांहीं ॥८॥
इहलोकातील यश आणि परलोकातील मोक्ष या सर्वांचे सार्थक या देहामुळेच होते; देहाशिवाय सर्व काही व्यर्थ आणि निष्फळ ठरते.
पुरश्चरणें अनुष्ठानें । गोरांजनें धूम्रपानें ।
सीतोष्ण पंचाग्नी साधणें । देह्याकरितां ॥९॥
अनुष्ठाने, पुरश्चरणे, धूमाचे सेवन करून केलेली उग्र तपे, तसेच कडाक्याची थंडी, ऊन आणि पंचाग्नी साधना या सर्व देहाच्या साहाय्यानेच केल्या जातात.
देह्याकरितां पुण्यसीळ । देह्याकरितां पापी केवळ ।
देह्याकरितां अनर्गळ । सुचिस्मंत ॥१०॥
देहामुळेच माणूस पुण्यवान होतो किंवा अत्यंत पापी ठरतो; आणि देहामुळेच मनुष्य स्वच्छंद स्वैराचारी अथवा अत्यंत पवित्र आचरणाचा बनतो.
देह्याकरितां अवतारी । देह्याकरितां वेषधारी ।
नाना बंडें पाषांडें करी । देह्याकरितां ॥११॥
देहाच्या आधारानेच ईश्वराचे अवतार कार्य करतात, काही जण ढोंगी वेष धारण करतात; आणि समाजात नाना बंडे व पाखंडी मतेही देहामुळेच उभी राहतात.
देह्याकरितां विषयभोग । देह्याकरितां सकळ त्याग ।
होती जाती नाना रोग । देह्याकरितां ॥१२॥
देहामुळेच ऐहिक विषयांचा उपभोग घेता येतो किंवा संपूर्ण वासनांचा त्याग करता येतो; आणि शरीराच्या संबंधानेच नाना प्रकारचे रोग होतात व बरे होतात.
देह्याकरितां नवविधा भक्ती । देह्याकरितां चतुर्विधा मुक्ती ।
देह्याकरितां नाना युक्ती । नाना मतें ॥१३॥
देहामुळेच नवविधा भक्ती घडते, देहामुळेच चारही प्रकारच्या मुक्ती मिळवता येतात; आणि देहामुळेच अनेक प्रकारच्या युक्त्या व तत्त्वप्रणाली अस्तित्वात येतात.
देह्याकरितां दानधर्म । देह्याकरितां नाना वर्म ।
देह्याकरितां पूर्वकर्म । म्हणती जनीं ॥१४॥
देहामुळेच दानधर्म केला जातो, देहामुळेच कर्माचे वर्म समजते; आणि समाजात लोक या देहावरूनच पूर्वजन्माच्या संचिताची भाषा बोलतात.
देह्याकरितां नाना स्वार्थ । देह्याकरितां नाना अर्थ ।
देह्याकरितां होईजे वेर्थ । आणी धन्य ॥१५॥
देहामुळेच संसारातील स्वार्थ साधला जातो किंवा परमार्थाचा परमार्थ साधतो; या देहामुळेच मनुष्य व्यर्थ मातीत मिळतो अथवा धन्य होऊन मोक्षाला जातो.
देह्याकरितां नाना कळा । देह्याकरितां उणा आगळा ।
देह्याकरितां जिव्हाळा । भक्तिमार्गाचा ॥१६॥
देहामुळेच अनेक कलांचा विकास होतो, माणसात लहान-मोठे भेद पडतात; आणि ईश्वराच्या भक्तिमार्गाचा खरा जिव्हाळाही या देहामुळेच निर्माण होतो.
नाना सन्मार्गसाधनें । देह्याकरितां तुटती बंधनें ।
देह्याकरितां निवेदनें । मोक्ष लाभे ॥१७॥
सन्मार्गाच्या नाना साधनांनी या देहामुळेच संसाराची बंधने तुटतात; आणि देहात असतानाच आत्मनिवेदन भक्तीने अंतिम मोक्ष प्राप्त होतो.
देहे सकळामधें उत्तमु । देहीं राहिला आत्मारामु ।
सकळां घटीं पुरुषोत्तमु । विवेकी जाणती ॥१८॥
सर्व सृष्टीत हा नरदेह सर्वात श्रेष्ठ आहे, कारण याच शरीरात आत्माराम वास करतो; सर्व शरीरांमध्ये तोच एक पुरुषोत्तम भरलेला आहे हे विचारी पुरुष जाणतात.
देह्याकरितां नाना कीर्ती । अथवा नाना अपकीर्ती ।
देह्याकरितां होती जाती । अवतारमाळिका ॥१९॥
देहामुळेच जगात मोठी कीर्ती मिळते किंवा अपकीर्ती वाट्याला येते; आणि जगाच्या उद्धारासाठी अवतारांची मालिकाही या देहाच्या रूपानेच अवतरते.
देह्याकरितां नाना भ्रम । देह्याकरितां नाना संभ्रम ।
देह्याचेन उत्तमोत्तम । भोगिती पदें ॥२०॥
देहामुळेच मनात अनेक भ्रम निर्माण होतात आणि त्या भ्रमांचा विस्तार होतो; परंतु या देहाच्याच जोरावर साधक अत्यंत श्रेष्ठ अशा मोक्षपदाचा उपभोग घेतात.
देह्याकरितां सकळ कांहीं । देह्याविण कांहीं नाहीं ।
आत्मा विरे ठाईं ठाईं । नव्हताच जैसा ॥२१॥
या जगात जे काही साध्य करायचे आहे ते सर्व देहामुळेच शक्य आहे, देहाशिवाय काहीच घडत नाही; देह नसेल तर आत्मा जणू अस्तित्वातच नसल्यासारखा अदृश्य राहतो.
देहे परलोकींचें तारूं । नाना गुणांचा गुणागरु ।
नाना रत्नांचा विचारु । देह्याचेनी ॥२२॥
हा नरदेह म्हणजे भवसागर पार करून परलोकात नेणारे एक जहाज आहे, तो नाना सद्गुणांचे आगर आहे; आणि सर्व प्रकारच्या ज्ञानरत्नांचा विचार या देहामुळेच करता येतो.
देह्याचेन गायेनकळा । देह्याचेन संगीतकळा ।
देह्याचेन अंतर्कळा । ठाईं पडे ॥२३॥
देहामुळेच गायनाची कला साध्य होते, देहामुळेच संगीताचे ज्ञान होते; आणि अंतरात्म्याची आंतरिक कलाही या देहाच्या आधारेच समजून घेता येते.
देहे ब्रह्मांडाचें फळ । देहे दुल्लभचि केवळ ।
परी या देह्यास निवळ । उमजवावें ॥२४॥
हा मानवी देह संपूर्ण ब्रह्मांडाचे अंतिम फळ आहे, तो अत्यंत दुर्लभ आहे; परंतु या देहाला आत्मज्ञानाने अत्यंत निर्मळ व शुद्ध केले पाहिजे.
देह्याकरितां लहनथोर । करिती आपुलाले व्यापार ।
त्याहिमधें लाहानथोर । कितीयेक ॥२५॥
देहाच्या आधारानेच लहान-मोठे लोक आपापले व्यवहार करतात; आणि त्या व्यवहारांतही अनेक लहान-मोठ्या पायऱ्या तयार होतात.
जे जे देहे धरुनी आले । ते ते कांहीं करून गेले ।
हरिभजनें पावन जाले । कितीयेक ॥२६॥
जे जे महापुरुष जगात देह धारण करून आले, ते काहीतरी मोठे कर्तृत्व करून गेले; आणि ईश्वराच्या भजनाने कित्येक सामान्य जीवही पावन झाले.
अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । संकल्परूपचि केवळ ।
नाना संकल्पें देहेफळ । घेऊन आलें ॥२७॥
अष्टधा प्रकृतीचे मूळ केवळ संकल्पात आहे; आणि अनेक संकल्पांचे अंतिम फळ म्हणून हा मानवी देह साकार झाला आहे.
हरिसंकल्प मुळीं होता । तोचि फळीं पाहावा आतां ।
नाना देह्यांतरीं तत्वता । शोधितां कळे ॥२८॥
सृष्टीच्या आरंभी भगवंताचा जो मूळ संकल्प होता, त्याचेच प्रगट रूप आज या देहरूपी फळात पाहायला मिळते; विविध शरीरांचा शोध घेतल्यावर हे सत्य स्पष्ट होते.
वेलाचे मुळीं बीज । उदकरूप वेली समज ।
पुढें फळामधें बीज । मुळींच्या अंशें ॥२९॥
वेलीच्या मुळाशी बीज असते, त्यातून जलरूप वेल वाढते; आणि पुढे फळामध्ये त्या मूळ बीजाचाच अंश पुन्हा प्रगट होतो.
मुळाकरितां फळ येतें । फळाकरितां मूळ होतें ।
येणेंकरितां होत जातें । भूमंडळ ॥३०॥
मुळामुळे फळ निर्माण होते आणि फळामुळे पुन्हा नवीन मूळ तयार होते; अशा रीतीने हे संपूर्ण भूमंडळ अखंड चालत राहते.
असो कांहीं येक करणें । कैसें घडे देह्याविणें ।
देहे सर्थकीं लावणें । म्हणिजे बरें ॥३१॥
असो, कोणतेही कार्य देहाशिवाय कसे घडणार? म्हणूनच माणसाने आपला हा नरदेह योग्य मार्गाने सत्कारणी लावला पाहिजे.
आत्म्याकरितां देहे जाला । देह्याकरितां आत्मा तगला ।
उभययोगें उदंड चालिला । कार्यभाग ॥३२॥
आत्म्यामुळे हा देह अस्तित्वात आला आणि देहामुळेच आत्म्याला जगात कार्य करता आले; या दोघांच्या संयोगानेच प्रपंच आणि परमार्थाचे सर्व कार्य चालते.
चोरून गुप्तरूपें करावें । तें आत्मयासी पडे ठावें ।
कर्तुत्व याचेन स्वभावें । सकळ कांहीं ॥३३॥
एकांतात लपून छपून केलेले पापही अंतरात्म्याला पूर्णपणे ठाऊक असते; कारण विश्वातील सर्व कर्तृत्व शेवटी त्याच्याच सत्तेने घडत असते.
देह्यामधें आत्मा असतो । देहे पूजितां आत्मा तोषतो ।
देहे पीडितां आत्मा क्षोभतो । प्रत्यक्ष आतां ॥३४॥
या शरीरामध्येच आत्मा वास करतो; शरीराचा आदर केला की आत्मा संतुष्ट होतो आणि शरीराला त्रास दिला की अंतरात्मा तात्काळ क्षुब्ध होतो, हा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.
देह्यावेग्ळी पूजा पावेना । देह्याविण पूजा फावेना ।
जनीं जनार्दन म्हणोनी जना । संतुष्ट करावें ॥३५॥
देहाला डावलून ईश्वराची पूजा प्रत्यक्ष पोहोचू शकत नाही, देहाच्या सहभागाशिवाय पूजा घडतच नाही; म्हणून 'जनातच जनार्दन आहे' हे ओळखून लोकांना संतुष्ट ठेवावे.
उदंड प्रगटला विचार । धर्मस्थापना तदनंतर ।
तेथेंच पूजेस अधिकार । पुण्यशरीरीं ॥३६॥
जिथे उत्तम विचार प्रगट झाला आणि धर्माची खरी स्थापना झाली; अशा पुण्यवान पुरुषाच्या देहाचीच पूजा करण्याचा खरा अधिकार असतो.
सगट भजन करूं येतें । तरी मूर्खपण आंगीं लागतें ।
गाढवासी पूजितां कळतें । काये त्याला ॥३७॥
कोणताही विचार न करता सर्वांचीच आंधळेपणाने पूजा करायची म्हटले तर तो मूर्खपणा ठरतो; गाढवाची पूजा केली तर त्याला त्यातला काय अर्थ कळणार?
पूज्य पूजेसी अधिकार । उगेचि तोषवावे इतर ।
दुखऊं नये कोणाचें अंतर । म्हणिजे बरें ॥३८॥
जो खरोखर पूजनीय आहे त्यालाच पूजेचा मान द्यावा, बाकीच्या सामान्य लोकांना गोड बोलून संतुष्ट करावे; पण कोणाचेही मन उगाच दुखवू नये हेच उत्तम.
सकळ जगदांतरींचा देव । क्षोभता राहाव्या कोठें ठाव ।
जनावेगळा जनास उपाव । आणीक नाहीं ॥३९॥
जगातील सर्व लोकांच्या अंतर्यामी असणारा देव जर संतापला, तर माणसाला राहायला कुठे जागा उरणार? म्हणून माणसांना जोडण्याशिवाय जगात दुसरा उपाय नाही.
परमेश्वराचे अनंत गुण । मनुष्यें काये सांगावी खूण ।
परंतु अध्यात्मग्रंथश्रवण । होतां उमजे ॥४०॥
परमेश्वराचे गुण अथांग आहेत, सामान्य माणसाने त्याच्या खुणा किती म्हणून सांगाव्यात? परंतु अध्यात्मग्रंथांचे नित्य श्रवण केले तर हे सर्व मर्म सहज समजते.