श्री दासबोध – दशक अठरावा, समास आठवा

परब्रह्म हे पूर्णपणे निराकार आणि निश्चळ आहे, तर अंतरात्मा हा विविध विकारांनी चंचल आहे; आणि जगातील सर्व लोक या अंतरात्म्यालाच 'देव' मानतात.

परंतु सामान्य माणसाला या खऱ्या देवाचा थांगपत्ता लागत नाही, नेमका कोणता देव खरा हे समजत नाही; आणि अनेक देवांच्या गदारोळात एका मूळ देवाची ओळख पटत नाही.

म्हणून माणसाकडे सारासार विचार असावा, विचारानेच खऱ्या देवाला शोधावे; आणि अनेक दैवतांच्या गोंधळात स्वतःचे मन अडकवून घेऊ नये.

तीर्थक्षेत्रात जो पाषाणाचा देव पाहिला, त्यासारखीच धातूची मूर्ती घरात आणून बसवली; अशा रीतीने संपूर्ण पृथ्वीवर मूर्तीपूजेचा हा लौकिक दंडक सुरू झाला.

अनेक मूर्तीदेवांचे मूळ कारण म्हणजे केवळ हे तीर्थक्षेत्रांतील देवच होत; संपूर्ण पृथ्वीवरील तीर्थक्षेत्रांचा शोध घेऊन हे तपासून पाहावे.

तीर्थक्षेत्रातील देव हा पाषाणाचा असतो, त्याचा विचार केला तर त्याचा मूळ धागा ईश्वराच्या अवतारांकडे जाऊन पोहोचतो.

अवतारी देवही आपले कार्य पूर्ण करून देह त्यागून निघून गेले; त्या अवतारांपेक्षाही मोठे देव म्हणजे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश मानले गेले.

परंतु या तिन्ही देवांवरही ज्या एकाची सत्ता चालते, तो सर्वांच्या अंतर्यामी असणारा अंतरात्माच होय; जो विश्वाचा खरा कर्ता आणि भोक्ता आहे.

युगानयुगे या तिन्ही लोकांचा अफाट कारभार तो एकटा अंतरात्माच चालवतो; हा ठाम सिद्धांत वेद आणि शास्त्रांचे मनन करून समजून घ्यावा.

हा अंतरात्माच या शरीराचे सर्व व्यवहार चालवतो, म्हणून उत्तरोत्तर श्रेष्ठ देव तोच आहे; जाणीवेच्या रूपाने शरीरात राहून तोच विवेकाने सर्व काही करतो.

लोक या स्वतःच्या अंतर्यामी असणाऱ्या देवाला विसरतात आणि धावत जाऊन दूरच्या तीर्थक्षेत्रांना जातात; बिचारे अज्ञानी लोक देवाला न जाणल्यामुळे उगाच हाल सोसतात.

नंतर तेच लोक मनात विचार करतात की तीर्थात सगळीकडे दगड आणि पाणीच आहे; मग उगीच दारोदार वणवण भटकून नक्की काय साध्य झाले?

असा विचार ज्याला वेळेवर उमगला त्याने संतसंगती धरली; आणि संतांच्या सहवासात राहून अनेक लोकांना अंतर्यामीच्या खऱ्या देवाची प्राप्ती झाली.

हे सर्व विवेकाचे कार्य आहे आणि विचारी माणूसच हे नियमाने जाणू शकतो; अविवेकी माणसे केवळ मायेच्या भ्रमात भरकटतात, त्यांना हे मर्म कळत नाही.

ज्याची दृष्टी अंतर्मुख झाली आहे तोच अंतरंग जाणतो, बाह्य देखावा करणारा काहीच जाणत नाही; म्हणूनच ज्ञानी पुरुष बाह्य रूप सोडून अंतरंगाचा शोध घेतात.

विवेकाशिवाय ठेवलेली श्रद्धा ही केवळ अंधश्रद्धा किंवा अभाव ठरते; 'मूर्खाचा देव केवळ मूर्तीत असतो' असे शास्त्राचे वचन आहे.

जो शोध घेत घेत विश्वाच्या अंतिम सत्यापर्यंत पोहोचला तोच खरा विवेकी आणि धन्य होय; सर्व नश्वर तत्त्वांचा त्याग करून तो त्या निरंजन परब्रह्मामध्ये विलीन झाला.

अरे माणसा, जे जे आकाराला येते ते सर्व काळाच्या ओघात नष्ट होते; म्हणून या दृश्य जगाच्या पलीकडचे जे निश्चळ तत्त्व आहे तेच परब्रह्म जाणावे.

अंतरात्मा हा चंचल देव आहे आणि परब्रह्म हे पूर्ण निश्चळ आहे, त्या परब्रह्मामध्ये कसलाही भ्रम नसतो; प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानानेच माणूस पूर्ण निःसंशय बनतो.

अनुभवाशिवाय केलेली सर्व कर्मकांडे व्यर्थ जातात; आणि सामान्य जीव कर्माच्या कचाट्यात अडकून हाल सोसून मरण पावतात.

जर कर्माच्या बंधनातून सुटायचेच नसेल, तर देवाची भक्ती तरी कशासाठी करायची? विवेकी माणसे हे रहस्य सहज जाणतात, मूर्खाला ते समजत नाही.

विचाराने काहीसा अंदाज आला की देव या विश्वाच्या अंतरंगात भरलेला आहे; सगुणाच्या आधारेच साधकाला निर्गुणाची खरी प्राप्ती होते.

सगुणाचा शोध घेता घेता साधक त्याच्या मूळ उगमापर्यंत पोहोचतो आणि सहजच निर्गुणाशी एकरूप होतो; आणि सर्व आसक्ती सोडून तो स्वतः ब्रह्मरूप बनतो.

त्या परमेश्वराशी अखंड अनुसंधान ठेवल्याने अंतःकरण पूर्ण पावन होते; आणि आत्मज्ञानाचे रूपांतर अंतिम विज्ञानात (साक्षात्कारी अनुभवात) होते.

विवेकाचे हे सखोल विचार शांत अंतःकरणाने समजून घ्यावेत; कारण नित्य आणि अनित्य यातील विवेक ऐकल्यानेच संपूर्ण जगाचा उद्धार होतो.