जनाचा लालची स्वभाव । आरंभीं म्हणती देव ।
म्हनिजे मला कांहीं देव । ऐसी वासना ॥१॥
लोकांचा स्वभाव मुळातच अत्यंत लोभी असतो, ते प्रारंभी देवाला आळवतात; पण त्यामागे 'मला देवाकडून काहीतरी मिळावे' हीच स्वार्थी वासना असते.
कांहींच भक्ती केली नस्तां । आणी इछिती प्रसन्नता ।
जैसें कांहींच सेवा न करिता। स्वामीस मागती ॥२॥
स्वतः देवासाठी काहीही भक्ती किंवा कष्ट न करता लोक ईश्वराच्या कृपेची अपेक्षा करतात; जसे मालकाची साधी चाकरीही न करता नोकराने मोबदला मागावा.
कष्टेंविण फळ नाहीं । कष्टेंविण राज्य नाहीं ।
केल्याविण होत नाहीं । साध्य जनीं ॥३॥
कष्टांशिवाय फळ मिळत नाही आणि पराक्रमाशिवाय राज्य मिळत नाही; स्वतः केल्याशिवाय जगात कोणतीही गोष्ट साध्य होत नाही.
आळसें काम नसतें । हें तों प्रत्ययास येतें ।
कष्टाकडे चुकावितें । हीन जन ॥४॥
आळसामुळे हातातील काम पूर्णपणे बिघडते हा तर उघड अनुभव आहे; तरीही हीन बुद्धीची माणसे कष्टांपासून नेहमी पळ काढतात.
आधीं कष्टाचें दुःख सोसिति । ते पुढें सुखाचें फळ भोगिती ।
आधीं आळसें सुखावती । त्यासी पुढें दुःख ॥५॥
जे सुरुवातीला कष्टांचे दुःख सहन करतात तेच पुढे अखंड सुखाचे फळ भोगतात; पण जे सुरुवातीलाच आळसात सुख मानतात, त्यांच्या वाट्याला पुढे अपार दुःख येते.
येहलोक अथवा परलोक । दोहिंकडे सारिखाच विवेक ।
दीर्घ सूचनेचें कौतुक । कळलें पाहिजे ॥६॥
इहलोकातील व्यवहार असो वा परलोकातील परमार्थ असो, दोन्हीकडे हाच नियम लागू पडतो; म्हणूनच दूरदृष्टीने विचार करण्याचे महत्त्व माणसाला समजले पाहिजे.
मेळविती तितुकें भक्षिती । ते कठीण काळीं मरोन जाती ।
दीर्घ सूचनेनें वर्तती । तेचि भले ॥७॥
जे आज कमावतात ते आजच संपवून टाकतात, ते संकटाच्या कठीण काळात अन्नावाचून मरतात; पण जे दूरचा विचार करून काटकसरीने वागतात तेच खरे शहाणे होत.
येहलोकींचा संचितार्थ । परलोकींचा परमार्थ ।
संचितेंविण वेर्थ । जीत मेलें ॥८॥
इहलोकात साठवलेले धन आणि परलोकासाठी केलेली भक्ती; जर कोणतीही पुण्याई गाठीशी नसेल, तर माणसाचे जिवंत असणे हे मेल्यासारखेच व्यर्थ आहे.
येकदां मेल्यानें सुटेना । पुन्हा जन्मोजन्मीं यातना ।
आपणास मारी वांचविना । तो आत्महत्यारा ॥९॥
माणूस केवळ एकदा मरून सुटत नाही, त्याला पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन अनंत यातना भोगाव्या लागतात; जो स्वतःला या संसारातून सोडवत नाही, तो स्वतःचाच घात करणारा आत्मघातकी ठरतो.
प्रतिजन्मीं आत्मघात । कोणें करावें गणीत ।
याकारणें जन्ममृत्य । केवी चुके ॥१०॥
प्रत्येक जन्मात स्वतःचा असा घात करून घेणाऱ्या मूर्खांची गणना तरी कोणी करावी? आत्मज्ञानाशिवाय हा जन्म-मरणाचा फेरा कसा चुकणार?
देव सकळ कांहीं करितो । ऐसें प्राणीमात्र बोलतो ।
त्याचे भेटीचा लाभ तो । अकस्मात जाला ॥११॥
देवच सर्व काही करतो असे सामान्य लोक तोंडाने म्हणतात; पण त्या देवाची खरी भेट मात्र अचानक पूर्वपुण्याईनेच होते.
विवेकाच लाभ घडे । जेणें परमात्मा ठाईं पडे ।
विवेक पाहातां सांपडे । विवेकीं जनीं ॥१२॥
विवेकाचा लाभ झाला की परमात्म्याची खरी ओळख पटते; आणि असा विवेक शोधला तर तो केवळ विवेकी संतांच्या संगतीतच सापडतो.
देव पाहातां आहे येक । परंतु करितो अनेक ।
त्या अनेकास येक । म्हणों नये कीं ॥१३॥
तत्त्वतः पाहता देव एकच आहे, पण तो अनंत प्रकारची रूपे धारण करून कार्य करतो; म्हणून त्या एका देवाला आणि त्याच्या या विविध रूपांना एकच गोंधळात मिसळू नये.
देवाचें कर्तुत्व आणि देव । कळला पाहिजे अभिप्राव ।
कळल्याविण कितेक जीव । उगेच बोलती ॥१४॥
देवाची ही अफाट लीला आणि त्याचे मूळ स्वरूप यांतील खरा भेद समजून घेतला पाहिजे; हे सत्य न समजताच अनेक लोक उगीच पोकळ बडबड करतात.
उगेच बोलती मूर्खपणें । शाहाणपण वाढायाकारणें ।
त्रुप्तिलागीं उपाव करणें । ऐसें जालें ॥१५॥
स्वतःला शहाणे दाखवण्यासाठी लोक मूर्खपणाने काहीही बोलतात; जसे जेवण न करता केवळ पाण्याच्या उपायांनी भूक भागवण्याचा खोटा आव आणावा.
जेहीं उदंड कष्ट केले । ते भाग्य भोगून ठेले ।
येर ते बोलतचि राहिले । करंटे जन ॥१६॥
ज्यांनी आयुष्यात अफाट कष्ट केले तेच मोठे भाग्य उपभोगतात; आणि बाकीचे आळशी लोक केवळ नशिबाच्या नावाने रडत बसतात.
करंट्याचें करंट लक्षण । समजोन जाती विचक्षण ।
भरल्याचें उत्तम लक्षण । करंट्यास कळेना ॥१७॥
अभागी करंट्या माणसाची लक्षणे चतुर लोक लगेच ओळखतात; पण सुदैवी माणसाचे उत्तम गुण त्या करंट्या माणसाला कधीही समजत नाहीत.
त्याची पैसावली कुबुद्धी । तेथें कैंची असेल शुद्धी ।
कुबुद्धी तेचि सुबुद्धी । ऐसी वाटे ॥१८॥
मूर्खाची कुबुद्धी इतकी वाढलेली असते की त्याला चांगले काय ते कळतच नाही; उलट त्याला स्वतःची कुबुद्धी हीच खरी सुबुद्धी वाटू लागते.
मनुष्य शुद्धीस सांडावें । त्याचें काये खरें मानावें ।
जेथें विचाराच्या नावें । सुन्याकार ॥१९॥
ज्या माणसाचे भानच हरपले आहे त्याचे बोलणे खरे कसे मानायचे? कारण त्याच्या अंतःकरणात विचारांच्या नावावर केवळ शून्यच असते.
विचारें येहलोक परलोक । विचारें होतसे सार्थक ।
विचारें नित्यानित्य विवेक । पाहिला पाहिजे ॥२०॥
उत्तम विचारानेच इहलोक आणि परलोक दोन्ही सुधारतात, विचारानेच आयुष्याचे सार्थक होते; म्हणूनच माणसाने नित्य आणि अनित्य यातील विवेक सदैव जागृत ठेवला पाहिजे.