श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास सहावा

हा अंतरात्मा शरीरात वास करतो, नाना प्रकारची सुखे आणि दुःखे भोगतो; आणि शेवटी हे शरीर सोडून एका क्षणात निघून जातो.

तारुण्यात शरीरात शक्ती असते तेव्हा हा जीव नाना प्रकारची सुखे उपभोगतो; पण म्हातारपणात शरीर अशक्त झाले की त्याला असह्य दुःखे भोगावी लागतात.

मरावे असे कोणालाही वाटत नाही, पण शेवटी हातपाय झाडून जीव प्राण सोडतो; म्हातारपणात नाना प्रकारच्या कठीण वेदना सहन कराव्या लागतात.

देह आणि आत्मा एकत्र असतात तेव्हा थोडेफार सुख उपभोगतात; पण मृत्यूच्या वेळी प्रचंड तडफड सोसून हा जीव देहातून निघून जातो.

असा हा अंतरात्मा दुःखाला कारणीभूत ठरतो, जिथे एक जीव दुसऱ्याचा जीव घेतो; आणि शेवटी विचार केला तर या नश्वर जगात काहीच उरत नाही.

दोन दिवसांच्या या माईक भ्रमाला लोक 'परब्रह्म' म्हणतात; आणि नाना प्रकारच्या दुःखांचा भार स्वतःवर ओढवून घेतात.

शेवटी दुःखी होऊन तडफडत मरण पावले, तर यात कसले समाधान मिळाले? क्षणभर थोडेसे सुख भोगले तोच लगेच दुःखाचा डोंगर कोसळतो.

जन्मापासूनच्या सर्व घटना आठवून पाहाव्यात म्हणजे हे सत्य स्पष्ट पटेल; या संसारातील दुःखांची मोजदाद तरी कशी करावी?

अशा या चंचल आत्म्याची देहाशी संगत झाल्याने केवळ दुःखेच वाट्याला येतात; आणि सर्व प्राणी शेवटी लाचार व दीनवाणे बनतात.

आयुष्यभर थोडे सुख आणि पुष्कळ दुःख यांचा संबंध जोडलेला असतो; आणि नाना प्रकारच्या विसंवादाने जीवनाची सतत तडफड होत राहते.

रात्री झोपताना ढेकूण आणि पिसवा चावून त्रास देतात, त्या त्रासातून सुटण्यासाठी माणूस नाना युक्त्या करून बिछान्यावर तळमळत राहतो.

जेवणाच्या वेळी अन्नावर माश्या बसतात, घरात ठेवलेले पदार्थ उंदीर पळवून नेतात; आणि पुढे त्या उंदरांचीही बोके फजिती करून त्यांना मारतात.

उवा, चावा, गोचडी, गांधीलमाश्या आणि कानगोजी चावून हैराण करतात; अशा प्रकारे प्राणी एकमेकांच्या त्रासाने सतत तळमळत असतात.

विंचू, साप, वाघ, अस्वल, सुसरी, लांडगे आणि माणसाला छळणारी माणसे; एकमेकांशी प्रेमाने व सुखाने वागणारा एकही जीव दिसत नाही.

चौऱ्यांशी लक्ष योनींमधील जीव एकमेकांना मारून खातात; या जगातील नाना प्रकारच्या व्याधी आणि पीडा किती म्हणून सांगाव्यात?

या अंतरात्म्याची ही अशी विचित्र रीत आहे की पृथ्वीवर असंख्य जीव दाटीवाटीने राहतात; आणि जगण्यासाठी एकमेकांचा संहार करतात.

लोक अखंड रडतात, तडफडतात आणि विव्हळत विव्हळत प्राण सोडतात; तरीही अज्ञानी लोक या बदलणाऱ्या अंतरात्म्यालाच 'परब्रह्म' मानण्याची चूक करतात.

खरे परब्रह्म कधीही कोठे येत-जात नाही, ते कोणालाही दुःख देत नाही; आणि त्या परब्रह्मामध्ये स्तुती किंवा निंदा या दोन्ही गोष्टींना थारा नसतो.

जगात लोकांनी दिलेल्या अगणित शिव्या या देहातील अंतरात्म्यालाच बोचतात; विचार करून पाहिले तर हा अनुभव प्रत्येकाला येतो.

अनेक हीन आणि अपमानास्पद शिव्यांची यादी किती म्हणून सांगावी? त्या सर्व शिव्या या देहाभिमानी अंतरात्म्यालाच लागतात.

पण यातील एकही शिवी किंवा विकार परब्रह्माला स्पर्श करू शकत नाही, कारण ते कल्पनेच्या पलीकडचे आहे; अज्ञानाने भरलेले हे तत्त्वज्ञान कोणालाही खरे सुख देऊ शकत नाही.

सृष्टीतील सर्व प्राण्यांना सारखेच वैभव कसे मिळणार? म्हणूनच देवाने प्रत्येकाच्या कर्मानुसार वेगवेगळी स्थाने निर्माण केली आहेत.

बाजारात अनेक लोक येतात, जे जे विकायला येते ते ते खपते; परंतु जे उत्तम दर्जाचे असते ते केवळ भाग्यवान लोकच विकत घेतात.

याच न्यायाने प्रत्येकाला अन्न आणि वस्त्र मिळते, याच न्यायाने देवपूजा घडते; आणि प्रत्येकाच्या पूर्वसंचितानुसारच त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते.

जगात सर्वच लोक सुखी आहेत आणि संसार गोड मानून जगत आहेत असे नाही; चक्रवर्ती राजे जे वैभव भोगतात ते दरिद्री करंट्याला कसे मिळणार?

परंतु मृत्यूच्या वेळी सर्वांनाच सारखे भयंकर दुःख भोगावे लागते; पूर्वी कितीही सुखे भोगली असली तरी शेवटी मृत्यूच्या वेदना सहन होत नाहीत.

असह्य वेदना सोसवत नाहीत आणि प्राण मात्र सहज शरीर सोडत नाही; मृत्यूचे हे दुःख सर्वसामान्य लोकांना पूर्णपणे कासावीस करून टाकते.

म्हातारपणी सर्व अवयव निकामी होतात, तशाच असहाय्य अवस्थेत जगावे लागते; आणि शेवटी अत्यंत तडफडून प्राण निघून जातो.

चेहऱ्याचे रूप आणि सौंदर्य निघून जाते, शरीरातील सर्व शक्ती संपून जाते; आणि जवळ कोणी नसताना माणूस अत्यंत हालअपेष्टांत मरण पावतो.

आयुष्याचा शेवट अत्यंत लाचार आणि दीनवाणा असतो, सर्वांच्या बाबतीत हाच नियम लागू पडतो; असा हा चंचल अंतरात्मा अत्यंत दुःख देणारा आहे.

सर्व विषय भोगून स्वतःला 'अभोक्ता' (निर्लेप) म्हणवून घेणे ही केवळ स्वतःची फसवणूक आहे; लोक सत्य न जाणताच अशी कोरडी विधाने करतात.

मृत्यूची वेळ अत्यंत कठीण असते, प्राण शरीराला सोडायला तयार नसतो; आणि त्या वेळी माणसाची अवस्था एखाद्या भिकाऱ्यासारखी केविलवाणी होते.