श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास दुसरा

या पृथ्वीवर लहान-मोठी असंख्य मानवी शरीरे दाटीवाटीने भरलेली आहेत; आणि क्षणाक्षणाला त्यांच्या मनातील विकार बदलत असतात.

जितकी शरीरे आहेत तितके वेगवेगळे स्वभाव आहेत, ते कधीही एकसारखे नसतात; त्यांचा नक्की काय नियम पाहावा, हेच समजेनासे होते.

कित्येक लोक परधर्मीयांच्या प्रभावाखाली गेले, कित्येक परकीय आक्रमकांच्या जाळ्यात अडकले; आणि कित्येकांना वेगवेगळ्या प्रांतांच्या भाषांनी जखडून ठेवले.

महाराष्ट्र देशही आता थोडासाच उरला आहे, त्यातही लोक राजकीय घडामोडींमध्ये अडकले आहेत; कामाचा व्याप इतका अफाट आहे की लोकांना जेवायलाही वेळ उरलेला नाही.

कित्येक जण सतत युद्धाच्या धामधुमीत गुंतले आहेत आणि त्या अहंकाराने उन्मत्त झाले आहेत; ते रात्रंदिवस केवळ लढायांचीच चर्चा करत राहतात.

व्यापाऱ्यांना व्यापाराचा अखंड नाद लागला आहे, त्यांना उसंत राहिलेली नाही; आणि सर्वसामान्य समाज केवळ पोटाची खळगी भरण्याच्या धंद्यातच अडकून पडला आहे.

सहा दर्शनांची नाना प्रकारची मते आणि पाखंडी विचार खूप वाढले आहेत; आणि ते सर्व पृथ्वीवर जागोजागी आपापल्या मतांचा उपदेश करत सुटले आहेत.

स्मार्त आणि वैष्णव यांच्यातील वादाने उरलीसुरली व्यवस्थाही वाटून घेतली; अशी पाहता पाहता समाजात मोठी गुंतागुंत निर्माण झाली आहे.

कित्येक लोक केवळ भौतिक वासनांचे दास बनले आहेत आणि ठिकठिकाणी आसक्त झाले आहेत; काय योग्य आणि काय अयोग्य हे पाहण्याची शुद्ध कोणालाच उरलेली नाही.

या सर्व गोंधळात काहींनी स्वतःचा आणखी एक नवा गोंधळ वाढवला; आणि मूळ धर्म पाळणारे वैदिक लोक हे सगळे उघड्या डोळ्यांनी पाहूही शकत नाहीत अशी स्थिती झाली.

त्या गोंधळात हरिकीर्तनाकडे काही भाविक ओढले जातात; परंतु प्रत्यक्ष अनुभवाचे खरे ब्रह्मज्ञान नक्की कोण शोधून पाहतो?

या कारणास्तव आत्मज्ञान अत्यंत दुर्लभ झाले आहे, पूर्वपुण्याईनेच हा अलभ्य लाभ मिळतो; पण सारासार विचार करणाऱ्या महात्म्यांना सर्व काही सुलभ होते.

सत्य विचार उमगला तरी तो उघड सांगता येत नाही, मार्गात अनेक संकटे उभी राहतात; आणि चांगला उपाय योजायला जावे तोच अनेक अडचणी आडव्या येतात.

तरीही अशा कठीण काळात जो अत्यंत तीक्ष्ण बुद्धीचा असतो, तो एक क्षणही वाया जाऊ देत नाही; असा चतुर, तार्किक आणि दक्ष पुरुष सर्वांना प्रिय होतो.

नाना विषयांचे अफाट पाठांतर तो न अडखळता सभेमध्ये मांडतो; आणि आपल्या बुद्धिसामर्थ्याच्या जोरावर तो बिकट परिस्थितीवर मात करतो.

त्याच्या प्रबोधनशक्तीचे मार्ग अनंत असतात, तो सर्वांच्या मनातील हेतू जाणतो; आणि त्याच्या सखोल निरूपणाने लोकांना आत्मज्ञानाची खरी गोडी लागते.

सर्व संप्रदायांचे मतभेद तो प्रत्यक्ष अनुभवाच्या आधारे बाजूला सारतो; आणि जुन्या खुळ्या समजुती मोडून लोकांना खऱ्या भक्तीकडे वळवतो.

तो नेमके आणि मर्मभेदी बोलतो, अखंड परिस्थितीचा वेध घेत असतो; आणि आपले काम झाले की विरक्त वृत्तीने तिथून शांतपणे निघून जातो.

अनुभवाचे बोल बोलून तो निघून गेल्यावर लोकांना त्याचा लळा लागतो; आणि लोक इतर सर्व मार्ग सोडून शेवटी त्यालाच शरण येतात.

परंतु तो शोधूनही कोणाला सहजासहजी सापडत नाही, तो कोणत्याही एका मठात अडकून पडत नाही; आणि वेषाने पाहता तो एखाद्या दीन-दुबळ्या माणसासारखा साधा भासतो.

एखाद्या भिकाऱ्यासारखा वेष घेऊन तो गुप्तपणे अफाट कार्य उभे करतो; आणि तिथे त्याच्या यशाची, कीर्तीची व पराक्रमाची सीमाच उरत नाही.

जागोजागी लोकांना ईश्वराच्या भक्तीला लावतो आणि स्वतः मात्र तिथून अंग काढून घेतो; ज्यामुळे मत्सराची आणि मतभेदांची अडचण त्याला कधीही स्पर्श करत नाही.

डोंगरांच्या दऱ्याखोऱ्यांत आणि एकांतात जाऊन तो राहतो, जिथे कोणी त्याला पाहू शकत नाही; पण तरीही सर्व जगाच्या कल्याणाची चिंता तो रात्रंदिवस वाहतो.

अवघड ठिकाणी आणि कठीण माणसांमध्ये तो नेमकेपणाने वास्तव्य करतो; आणि जगातील सर्व लोक अशा सत्पुरुषाचा शोध घेत त्याच्यापर्यंत पोहोचतात.

त्याच्यापुढे कोणाचेही काही चालत नाही, त्याच्या कार्याचा कोणाला थांगपत्ता लागत नाही; तो अत्यंत निष्ठेने लोकांना राष्ट्रहित आणि लोकसंग्रहाच्या कार्यात गुंतवून ठेवतो.

लोकांच्या सहकार्याने तो माणसे जोडत जातो, ज्यामुळे त्याचे कार्य अमर्याद वाढते; आणि संपूर्ण देशावर त्याचे गुप्तपणे नैतिक अधिराज्य चालते.

ठिकठिकाणी लोकांचे संघटन उभे राहते, सर्व माणसे त्या कार्यात झोकून देतात; आणि चहूबाजूंना खऱ्या परमार्थाची व राष्ट्रकार्याची जागृती पसरते.

मोठमोठ्या ठिकाणी ईश्वरी उपासनेचा भव्य गजर सुरू होतो; आणि अशा प्रत्यक्ष अनुभवाच्या बळावर तो सामान्य जीवांना अज्ञानातून मुक्त करतो.

अशा अनेक युक्त्या आणि कौशल्ये जो जाणतो, त्याच्यामुळे समाज सुजाण व शहाणा बनतो; आणि प्राणिमात्रांच्या अंतरात ज्ञानाची खरी प्रचिती ठसते.

अशी महान कीर्ती मागे ठेवून मगच या जगाचा निरोप घ्यावा, तरच या संसारात जन्म घेतल्याचे सार्थक होते; समर्थ म्हणतात, हा मूळ मार्ग मी संकेताने सांगितला आहे.