मुळापासून सैरावैरा । अवघा पंचीकर्ण पसारा ।
त्यांत साक्षत्वाचा दोरा । तोहि तत्त्वरूप ॥१॥
सृष्टीच्या मुळापासून पंचमहाभूतांचा हा सर्व पसारा सैरावैरा पसरला आहे; आणि त्यामध्ये सर्व पाहणारा जो साक्षित्वाचा दोरा आहे, तोही मुळात एक सूक्ष्म तत्त्वच आहे.
दुरस्त्या दाटल्या फौजा । उंच सिंहासनीं राजा ।
याचा विचार समजा । अंतर्यामी ॥२॥
दूरवर पसरलेली सैन्याची मोठी गर्दी आणि उंच सिंहासनावर बसलेला राजा; या व्यवस्थेमागील मूळ विचार अंतःकरणात समजून घ्यावा.
देहमात्र अस्तिमांशांचें । तैसेंचि जाणावें नृपतीचें ।
मूळापासून सृष्टीचें । तत्वरूप ॥३॥
सामान्य माणसाचे शरीर जसे हाडा-मांसाचे बनलेले असते, तसेच त्या राजाचे शरीरही हाडा-मांसाचेच असते; कारण मुळात सर्व सृष्टी एकाच पंचतत्त्वांची बनलेली आहे.
रायाचे सत्तेनें चालतें । परन्तु अवघीं पंचभूतें ।
मुळीं आधिक जाणिवेचे तें । अधिष्ठान आहे ॥४॥
राज्यकारभार राजाच्या सत्तेने चालतो, पण सर्व घटक पंचमहाभूतांचेच असतात; परंतु राजाच्या ठायी उच्च कोटीच्या जाणीवेचे आणि बुद्धीचे मूळ अधिष्ठान असते.
विवेके बहुत पैसावले । म्हणौन अवतारी बोलिले ।
मनु चक्रवती जाले । येणेंचि न्यायें ॥५॥
ज्यांची बुद्धी आणि विवेक विशाल झाला त्यांनाच 'अवतार' मानले गेले; आणि या विचारशक्तीच्या बळावरच मनु आणि चक्रवर्ती राजे उदयास आले.
जेथें उदंड जाणीव । तेचि तितुके सदेव ।
थोडे जाणिवेने नर्देव । होती लोक ॥६॥
ज्याच्या ठायी अफाट शहाणपण आणि जाणीव असते, तेच लोक भाग्यवान ठरतात; आणि ज्यांच्याकडे अल्प बुद्धी असते, ते समाजात अभागी व कष्टी होतात.
व्याप आटोप करिती । धके चपेटे सोसिती ।
तेणें प्राणी सदेव होती । देखतदेखतां ॥७॥
जे मोठा व्याप सांभाळतात आणि संकटांचे धक्के धीराने पचवतात, ते पाहता पाहता जगात अत्यंत यशस्वी व भाग्यवान बनतात.
ऐसें हें आतां वर्ततें । मुर्ख लोकांस कळेना तें ।
विवेकीं मनुष्य समजतें । सकळ कांहीं ॥८॥
सध्या जगात हाच नियम चालू आहे, पण मूर्ख माणसाला त्याचे मर्म समजत नाही; सुजाण व विवेकी माणूस मात्र यातील सर्व रहस्य सहज समजून घेतो.
थोर लाहान बुद्धीपासी । सगट कळेना लोकांसी ।
आधीं उपजलें तयासी । थोर म्हणती ॥९॥
लहान किंवा मोठेपण हे केवळ बुद्धीच्या जोरावर ठरते, हे सर्वसामान्य लोकांना नीट कळत नाही; जे केवळ वयाने आधी जन्माला आले त्यांनाच ते मोठे मानतात.
वयें धाकुटा नृपती । वृद्ध तयास नमस्कार करिती ।
विचित्र विवेकाची गती । कळली पाहिजे ॥१०॥
राजा वयाने लहान असला तरी म्हातारे लोकही त्याच्यापुढे आदराने नतमस्तक होतात; विवेकाची ही अद्भुत रीत माणसाला समजली पाहिजे.
सामान्य लोकांचे ज्ञान । तो अवघाच अनुमान ।
दीक्षादंडकाचें लक्षण । येणेंचि पाडें ॥११॥
अडाणी लोकांचे ज्ञान केवळ पोकळ अनुमानावर आधारलेले असते; आणि त्यांच्या दीक्षा व चालीरीतीही त्याच उथळ दर्जाच्या असतात.
नव्हें कोणास म्हणावें । सामान्यास काये ठावें ।
कोणकोणास म्हणावें । किती म्हणोनी ॥१२॥
अशा मूर्खांना चुकीचे कोण हे सांगायला गेले तरी त्यांना काय समजणार? आणि अशा दिशाहीन लोकांना किती म्हणून समजावून सांगायचे?
धाकुटा भाग्यास चढला । तरी तुछ्य करिती तयाला ।
याकारणें सलगीच्या लोकांला । दूरी धरावें ॥१३॥
घरातील धाकटा मुलगा जर कर्तृत्वाने भाग्याला चढला, तर जवळचे लोक त्याचा मत्सर करून त्याला तुच्छ मानतात; म्हणूनच अती सलगी करणाऱ्या माणसांना थोडे दूरच ठेवावे.
नेमस्त कळेना वचन । नेमस्त नये राजकारण ।
उगेचि धरिती थोरपण । मूर्खपणें ॥१४॥
ज्यांना नेमके कसे बोलावे हे समजत नाही आणि व्यवहारातील राजकारण कळत नाही, ते केवळ मूर्खपणाने स्वतःचे खोटे मोठेपण मिरवत बसतात.
नेमस्त कांहींच कळेना । नेमस्त कोणीच मानिना ।
आधी उपजलें त्या थोरपणा । कोण पुसे ॥१५॥
ज्यांना अचूक विचार कळत नाही आणि समाजात कोणी त्यांना मानत नाही; अशा केवल वयाने आधी जन्मलेल्यांच्या रिकाम्या मोठेपणाला कोण विचारणार?
वडिलां वडिलपण नाहीं । धाकुट्यां धाकुटपण नाहीं ।
ऐसे बोलती त्यांस नाहीं । शाहाणपण ॥१६॥
मोठ्या माणसांत मोठेपणा उरला नाही आणि लहानांमध्ये नम्रता उरली नाही, असे जे बोलतात त्यांच्या अंगी खरा विवेक नसतो.
गुणेविण वडिलपण । हें तों आवघेंच अप्रमाण ।
त्याची प्रतीत प्रमाण । थोरपणीं ॥१७॥
कर्तृत्वाशिवाय आणि सद्गुणांशिवाय केवळ वयाचे मोठेपण असणे हे पूर्णपणे निरर्थक आहे; खरी योग्यता ही प्रत्यक्ष कर्तृत्वाच्या अनुभवावरूनच ठरते.
तथापि वडिलांस मानावें । वडिलें वडिलपण जाणावें ।
नेणतां पुढें कष्टावें । थोरपणीं ॥१८॥
तरीसुद्धा वडिलधाऱ्यांचा मान राखावा आणि मोठ्यांनीही आपल्या मोठेपणाचे भान ठेवावे; शहाणपण नसेल तर मोठेपण असूनही पुढे हालअपेष्टा भोगाव्या लागतात.
तस्मात वडिल अंतरात्मा । जेथें चेतला तेथें महिमा ।
हें तों प्रगटचि आहे आम्हा । शब्द नाहीं ॥१९॥
यावरून सर्वांत मोठा हा अंतरात्माच आहे; ज्या शरीरात तो प्रखर बुद्धीने जागा होतो, तिथेच त्याचे मोठेपण प्रगट होते, हे उघड सत्य आहे.
याकारणें कोणी येकें । शाहाणपण सिकावें विवेकें ।
विवेक न सिकतां तुकें । तुटोन जाती ॥२०॥
म्हणून माणसाने विवेकाने शहाणपण शिकून घेतले पाहिजे; जर विवेक शिकला नाही तर समाजातील मान आणि किंमत क्षणात नष्ट होते.
तुक तुटलें म्हणिजे गेलें । जन्मा येऊन काये केलें ।
बळेंचि सांदीस घातलें । आपणासी ॥२१॥
समाजातील किंमत गेली की सर्व संपले, मग जगात जन्म घेऊन काय उपयोग? अशा माणसाने स्वतःला स्वतःच्या हाताने अडगळीत लोटल्यासारखे होते.
सगट बायेका सिव्या देती । सांदीस पडिला ऐसें म्हणती ।
मूर्खपणाची प्राप्ती । ठाकून आली ॥२२॥
सर्वजण त्याची हेटाळणी करतात आणि तो घरात एका कोपऱ्यात अडगळीसारखा पडून राहिला असे म्हणतात; अशा प्रकारे मूर्खपणामुळे केवळ उपहासच वाट्याला येतो.
ऐसें कोणीयेकें न करावें । सर्व सार्थकचि करावें ।
कळेना तरी विवरावें । ग्रंथांतरीं ॥२३॥
माणसाने कधीही असा मूर्खपणा करू नये, आपले आयुष्य सर्वार्थाने सत्कारणी लावावे; आणि स्वतःला समजत नसेल तर चांगल्या ग्रंथांचे मनन करावे.
शाहाण्यास कोणीतरी बाहाती । मुर्खास लोक दवडून देती ।
जीवास आवडे संपत्ति । तरी शाहाणें व्हावें ॥२४॥
शहाण्या माणसाला सर्वजण आग्रहाने बोलावतात आणि मूर्खाला लोक हाकलून देतात; जर मनाला सुख आणि संपत्ती हवी असेल, तर आधी स्वतः शहाणे व्हावे.
आहो या शाहाणपणाकारणें । बहुतांचे कष्ट करणें ।
परंतु शाहाणपण शिकणें । हें उत्तमोत्तम ॥२५॥
अहो, हे शहाणपण मिळवण्यासाठी सुरुवातीला पुष्कळ कष्ट करावे लागतात; परंतु जीवनात शहाणपण शिकणे हीच सर्वात श्रेष्ठ गोष्ट आहे.
जों बहुतांस मानला । तो जाणावा शाहाणा जाला ।
जनीं शाहाण्या मनुष्याला । काये उणें ॥२६॥
जो आपल्या चांगुलपणाने बहुसंख्य लोकांच्या पसंतीस उतरतो तोच खरा शहाणा जाणावा; आणि जगात शहाण्या माणसाला कशाचीही कमतरता पडत नाही.
आपलें हित न करी लोकिकीं । तो जाणावा आत्मघातकी ।
या मुर्खायेवढा पातकी । आणिक नाहीं ॥२७॥
जो समाजात स्वतःचे भले साधू शकत नाही तो स्वतःचाच घात करणारा आत्मघातकी समजावा; आणि या मूर्खासारखा दुसरा कोणताही मोठा पापी नाही.
आपण संसारीं कष्टतो । लोकांकरवी रागेजोन घेतो ।
जनामध्यें शाहाणा तो । ऐसें न करी ॥२८॥
जो संसारात स्वतः हाल सोसतो आणि लोकांकडूनही अपमान व संताप ओढवून घेतो, तो शहाणा नव्हे; चतुर माणूस समाजात कधीही असे वागत नाही.
साधकां सिकविलें स्वभावें । मानेल तरी सुखें घ्यावें ।
मानेना तरी सांडावें । येकिकडे ॥२९॥
साधकांसाठी हा सहज उपदेश केला आहे; ज्याला पटेल त्याने आनंदाने याचा स्वीकार करावा आणि न पटेल त्याने तो बाजूला ठेवावा.
तुम्ही श्रोते परम दक्ष । अलक्षास लावितां लक्ष ।
हें तों सामान्य प्रत्यक्ष । जाणतसा ॥३०॥
तुम्ही श्रोते अत्यंत दक्ष आहात आणि त्या अलक्ष परब्रह्मावर लक्ष लावणारे आहात; त्यामुळे हा व्यावहारिक नियम तर तुम्ही आधीपासूनच जाणता.