श्री दासबोध – दशक चौदावा, समास नववा

शरीराची (पिंडाची) सर्व रचना पाहिली आणि आत्मा व अनात्मा यांचा विवेक शोधून काढला; देह हा नश्वर अनात्मा आहे आणि सर्वांचा कर्ता असणारा आत्मा एकच आहे.

आत्म्याशी अनन्य होण्याची भाषा विवेकाने अनुभवास आली; आता विश्वाची (ब्रह्मांडाची) रचना कशी आहे हेही समजून घेतले पाहिजे.

शरीराच्या पातळीवर आत्मानात्मविवेक करावा आणि विश्वाच्या पातळीवर सारासार विचार करावा; सखोल चिंतन करून या ज्ञानाचा खरा आनंद घ्यावा.

देह हे कार्य आहे आणि ब्रह्मांड हे त्याचे मूळ कारण आहे, याचे सविस्तर पृथक्करण आता पुढील निरूपणात मांडले आहे.

असार म्हणजे जे नाश पावणारे आहे ते, आणि सार म्हणजे जे कधीही नष्ट न होणारे शाश्वत सत्य आहे ते; ज्याचा कधीतरी अंत होणार आहे, ते कधीही सार असू शकत नाही.

पृथ्वीची उत्पत्ती पाण्यातून झाली आणि शेवटी ती पाण्यातच विलीन होते; आणि पाण्याची उत्पत्ती तेजापासून (अग्नीपासून) वाढली.

त्या पाण्याला महातेजाने पूर्णपणे शोषून घेतले आणि पाणी आटून नाहीसे झाले; मग शेवटी सर्वत्र केवळ प्रखर तेजच शिल्लक राहिले.

तेज हे वायूपासून निर्माण झाले होते, त्यामुळे महावायूने त्या तेजावर झडप घालून ते विझवले; आणि अग्नी शांत होऊन सर्वत्र प्रचंड वायूचेच साम्राज्य पसरले.

तो वायू आकाशातून निर्माण झाला होता, म्हणून तो शेवटी आकाशातच विलीन झाला; वेदांतशास्त्रात प्रलयाचा असाच क्रम सांगितलेला आहे.

गुणमाया आणि मूळमाया या दोन्ही शेवटी परब्रह्मामध्येच लयाला जातात; त्या परब्रह्माचे यथार्थ आकलन होण्यासाठी सूक्ष्म विवेक असावा लागतो.

सर्व माईक उपाधी संपल्या की तिथे दृश्याची कोणतीही खटपट उरत नाही; आणि सर्वत्र केवळ एकच घनदाट निर्गुण परब्रह्म भरून उरते.

प्रलयाचे कितीही तडाखे बसले तरी त्या परब्रह्माचा कधीही नाश होत नाही; म्हणूनच मायेच्या भ्रमाचा त्याग करून त्या शाश्वत तत्त्वाला ओळखावे.

सर्वांचा अंतरात्मा हा सगुण देव आहे आणि या सगुणाच्या माध्यमातूनच निर्गुणाची प्राप्ती होते; आणि निर्गुणाचे ज्ञान झाले की ज्ञानाचे रूपांतर विज्ञानात (अनुभवात) होते.

जे सर्व कल्पनांच्या पलीकडचे निर्मळ सत्य आहे, तिथे मायेचा कोणताही मळ नसतो; हे दृश्य जग तर केवळ मिथ्या भासाप्रमाणे निर्माण होते आणि नष्ट होते.

जे निर्माण होते आणि लगेच नाहीसे होते, ते नश्वर जग डोळ्यांना दिसतेच आहे; पण जिथे येणे आणि जाणे काहीच नाही, ते शाश्वत परब्रह्म विवेकाने ओळखावे.

एक ज्ञान, दुसरे अज्ञान आणि तिसरे विपरीत ज्ञान; ही त्रिपुटी ज्या अनुभवात पूर्णपणे विरून जाते, त्यालाच खरे 'विज्ञान' म्हणतात.

वेदांत, अंतिम सिद्धांत आणि उघड सत्य यांची खरी प्रचिती घेतली पाहिजे; जे सर्वत्र आणि सर्वकाळ निर्विकार रूपाने नित्य अस्तित्वात आहे.

त्या परब्रह्माला आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने पाहावे आणि त्याच्याशी अनन्य होऊन राहावे; यालाच खरे 'आत्मनिवेदन' असे म्हणतात.

डोळ्यांना दृश्य जग दिसते आणि मनाला विविध कल्पनांचा भास होतो; पण दृश्य आणि भास या दोन्हींच्या पलीकडचे अविनाशी तेच परब्रह्म होय.

शोधायला गेले तर ते अतिशय दूर वाटते, पण ते परब्रह्म आत आणि बाहेर सर्वत्र भरलेले आहे; त्याला कोणतीही मर्यादा नाही, मग त्या अनंताची तुलना कोणाशी करावी?

चंचल माया कधी स्थिर राहत नाही आणि निश्चळ परब्रह्म कधीही हालत नाही; आकाशात ढग येतात आणि जातात, पण मूळ आकाशाला कसलीही हालचाल नसते.

जे विकाराने वाढते आणि नाश पावते, ते कधी शाश्वत असू शकेल का? प्रलय होताच हे सर्व दृश्य जग नष्ट होऊन जाते.

जे स्वतःच्या अंतःकरणातच भरकटले आहेत आणि मायेच्या भ्रमात अडकले आहेत, त्यांना या विश्वाचे हे कठीण कोडे कसे उलगडणार?

लोकांची भीड किंवा संकोच बाळगून व्यवहार सुटत नाही, भिडेने सिद्धांत समजत नाही; आणि कोणाची भीड धरल्याने अंतर्यामी देव गवसत नाही.

वैद्याच्या औषधाची खात्री पटत नाही आणि त्याची भीडही मोडता येत नाही; अशा संकोचात पडलेला रोगी कधीही वाचू शकत नाही.

ज्याने खऱ्या राजाला ओळखले आहे तो वाटेल त्याला राजा म्हणत नाही; आणि ज्याने खऱ्या देवाला ओळखले आहे तो स्वतःच देवरूप बनून जातो.

ज्याला या नाशवंत मायेची भीड वाटते तो स्पष्ट सत्य काय बोलणार? पण विचार करून पाहिले तर सर्व काही उघड आणि स्पष्ट आहे.

सर्व लौकिक भीड मायेच्या अलीकडची आहे आणि परब्रह्म हे या सर्व मायेच्या पलीकडचे आहे; ते सर्वत्र सदैव परिपूर्ण भरलेले आहे.

असत्याची भीड बाळगणे आणि भ्रमात पडून वाटेल तसे वागणे, ही काही विवेकी माणसाची लक्षणे नव्हेत.

जे जे असत्य आहे ते सर्व टाकून द्यावे, सत्य काय आहे ते अनुभवाने ओळखावे; आणि मायेचा त्याग करून शाश्वत परब्रह्म समजून घ्यावे.

त्या मायेचे नेमके लक्षण काय आहे, हेच आता पुढील समासात सांगितले आहे; शांत चित्ताने त्याचे मनन करावे.