बरें ऐसा प्रसंग जाला । जाला तो होऊन गेला।
आतां तरी ब्राह्मणीं आपणाला । शाहाणे करावें ॥१॥
असो, असा कठीण प्रसंग ओढवला आणि जे व्हायचे ते होऊन गेले; पण आता तरी विचारी माणसांनी स्वतःला शहाणे केले पाहिजे.
देव पुजावा विमळहस्तीं । तेणें भाग्य पाविजे समस्तीं ।
मूर्ख अभक्त वेस्तीं । दरिद्र भोगिजे ॥२॥
निर्मळ हातांनी आणि शुद्ध अंतःकरणाने ईश्वराची पूजा करावी, ज्यामुळे सर्वांना उत्तम भाग्य लाभेल; मूर्ख आणि अभक्त राहून विस्कळीत वागल्यास दारिद्र्यच भोगावे लागते.
आधीं देवासवोळखावें । मग अनन्यभावें भजावें ।
अखंड ध्यानचि धरावें । सर्वोत्तमाचें ॥३॥
प्रथम देवाला ओळखावे आणि मगच अनन्यभावाने त्याचे भजन करावे; आणि त्या सर्वोत्तमाचे अखंड ध्यान धरावे.
सर्वांमधें जो उत्तम । तया नाव सर्वोत्तम ।
आत्मानात्मविवेकवर्म । ठाईं पाडावें ॥४॥
सर्वांमध्ये जो सर्वात श्रेष्ठ आहे त्याला 'सर्वोत्तम' म्हणतात; आत्मा आणि अनात्मा यांचा विवेक करून हे मूळ मर्म ओळखावे.
जाणजाणों देह रक्षी । आत्मा द्रष्टा अंतरसाक्षी ।
पदार्थमात्रास परीक्षी । जाणपणें ॥५॥
जो जाणतेपणाने देहाचे रक्षण करतो, तो आत्मा हा सर्वांचा साक्षी आणि द्रष्टा आहे; तो आपल्या जाणीवेने जगातील सर्व वस्तूंची पारख करतो.
तो सकळ देहामधें वर्ततो। इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो ।
प्रचितीनें प्रत्यये येतो । प्राणीमात्रीं ॥६॥
तो सर्व शरीरांमध्ये वावरतो आणि सर्व इंद्रियांना चेतना देतो; सर्व प्राण्यांमध्ये याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.
प्राणीमात्रीं जगदांतरें । म्हणोनि राखावीं अंतरें ।
दाता भोक्ता परस्परें । सकळ कांहीं ॥७॥
सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी तोच एक परमात्मा भरलेला आहे, म्हणून कोणाचेही मन दुखवू नये; देणे-घेणे आणि भोगणे या सर्व परस्पर क्रिया तोच करतो.
देव वर्ततो जगदांतरी । तोचि आपुलें अंतरीं ।
त्रैलोकींचे प्राणीमात्रीं । बरें पाहा ॥८॥
जो देव जगाच्या अंतरात भरलेला आहे, तोच आपल्याही हृदयात वास करत आहे; तिन्ही लोकांच्या प्राण्यांमध्ये हेच सत्य नीट पाहावे.
मुळीं पाहाणार तो येकला । सकळां ठाईं विभागला ।
देहप्रकृतीनें जाला । भिन्न भिन्न ॥९॥
मुळात पाहणारा अंतरात्मा एकच आहे, तो सर्व शरीरांमध्ये विभागला गेला आहे; पण देहाच्या वेगवेगळ्या प्रकृतीमुळे तो भिन्न भासतो.
भिन्न भासें देहाकारें । प्रस्तुता येकचि अंतरें ।
बोलणें चालणें निर्धारें । त्यासीच घडे ॥१०॥
शरीराच्या आकारावरून तो वेगळा दिसत असला, तरी सध्याच्या क्षणी अंतरातील चैतन्य एकच आहे; बोलणे आणि चालणे खरोखर त्याच चैतन्यामुळे घडते.
आपुले पारिखे सकळ लोक । पक्षी स्वापद पश्वादिक ।
किडा मुंगी देहधारक । सकळ प्राणी ॥११॥
आपली आणि परकी माणसे, पक्षी, श्वापदे, पशू, कीटक, मुंग्या आणि देह धारण करणारे सर्व जीव;
खेचर भूचर वनचर । नाना प्रकारें जळचर ।
चत्वार खाणी विस्तार । किती म्हणोन सांगावा ॥१२॥
आकाशात उडणारे, जमिनीवर चालणारे, जंगलात राहणारे आणि पाण्यात पोहणारे; चारही खाणींमधील हा विस्तार किती म्हणून सांगावा?
समस्त जाणीवेनें वर्तती । रोकडी पाहवी प्रचिती ।
त्याची आपुली संगती । अखंड आहे ॥१३॥
हे सर्व प्राणी एकाच जाणीवेच्या बळावर जगतात हा रोकडा अनुभव पाहावा; आणि त्या एका चैतन्याची व आपली संगत अखंड जुळलेली आहे.
जगदांतरें वोळला धणी । किती येकवटील प्राणी ।
परी ते वोळायाची करणी । आपणापासीं ॥१४॥
अंतर्यामीचा मालक प्रसन्न झाला तर सर्व जीव आपलेसे होतात; पण त्याला प्रसन्न करून घेण्याचे साधन स्वतःच्याच हातात आहे.
हें आपणाकडेंच येतें । राजी राखिजे समस्तें ।
देहासि बरें करावें तें । आत्मयास पावे ॥१५॥
हे सर्व आपल्या वर्तनावर अवलंबून आहे, म्हणून सर्वांना संतुष्ट ठेवावे; शरीराशी चांगले वागले की अंतरातील आत्म्यालाच ते सुख पोहोचते.
दुर्जन प्राणी त्यांतील देव । त्याचा लाताड स्वभाव ।
रागास आला जरी राव । तरी तंडों नये कीं ॥१६॥
दुर्जन माणसाच्या आतही तोच देव आहे, पण त्या देहाचा स्वभाव मात्र खोडकर असतो; राजा रागावला तरी त्याच्याशी वाद घालून चालत नाही.
प्रसंगीं सांडीच करणें । पुढें विवेकें विवरणें ।
विवेक सज्जनचि होणें । सकळ लोकीं ॥१७॥
प्रसंगी माघार घ्यावी आणि पुढे विवेकाने मार्ग काढावा; आणि आपल्या विवेकाने सर्व लोकांमध्ये स्वतः सज्जन म्हणूनच राहावे.
आत्मत्वीं दिसतो भेद । हा अवघाचि देहसमंध ।
येका जीवनें नाना स्वाद । औषधीभेदें ॥१८॥
आत्म्यामध्ये जो भेद दिसतो तो केवळ शरीराच्या उपाधीमुळे भासतो; एकाच पाण्यापासून वेगवेगळ्या वनस्पतींच्या गुणधर्मानुसार कडू किंवा गोड रस तयार होतो.
गरळ आणि अमृत जालें । परी आपपण नाहीं गेलें ।
साक्षत्वें आत्मयास पाहिलें । पाहिजे तैसें ॥१९॥
विष आणि अमृत दोन्ही पाण्यापासूनच झाले, तरी पाण्याचे मूळ शुद्ध रूप बदलत नाही; तसेच साक्षीरूपाने आत्म्याकडे पाहिले पाहिजे.
अंतरिनिष्ठ जो पुरुष । तो अंतरनिष्ठेनें विशेष ।
जगामधें जो जगदीश । तो तयास वोळखे ॥२०॥
जो स्वतः अंतर्मुख होऊन आत्मचिंतन करतो, त्याला या जगात भरून राहिलेला परमात्मा तात्काळ ओळखता येतो.
नयनेंचि पाहावा नयेन । मनें शोधावें मन ।
तैसाचि हा भगवान । सकळां घटीं ॥२१॥
डोळ्यांनी जसे डोळ्यांचे पाहणे अनुभवावे किंवा मनाने मनाचा शोध घ्यावा; तसाच हा भगवान सर्वांच्या अंतःकरणात सामावलेला आहे.
तेणेंविण कार्यभाग आडे । सकळ कांहीं तेणेंचि घडे ।
प्राणी विवेकें पडावे । तेणेंचि योगें ॥२२॥
त्याच्याशिवाय कोणतेही काम पूर्ण होत नाही आणि सर्व काही त्याच्याच सत्तेने घडते; विचारी माणसांनी या चैतन्याची ओळख करून घ्यावी.
जागृतीस व्यापार घडतो । समंध तयासीच पडतो ।
स्वप्नामधें घडे जो तो । येणेंचि न्यायें ॥२३॥
जागृतीच्या वेळी घडणारे सर्व व्यवहार त्याच्याशीच संबंधित असतात; आणि स्वप्नात दिसणारे जगही याच न्यायाने चालते.
अखंड ध्यानाचें लक्षण । अखंड देवाचें स्मरण ।
याचें कळतां विवरण । सहजचि घडे ॥२४॥
अखंड ध्यानाचे लक्षण म्हणजे ईश्वराचे अखंड स्मरण होय; याचे मूळ मर्म समजले की हे ध्यान अगदी सहज घडू लागते.
सहज सांडून सायास । हाचि कोणीयेक दोष ।
आत्मा सांडून अनात्म्यास । ध्यानीं धरिती ॥२५॥
सहज साध्य होणारी भक्ती सोडून व्यर्थ कष्ट करणे हाच एक मोठा दोष आहे; लोक आत्म्याला सोडून नश्वर अनात्म्याचे ध्यान धरत बसतात.
परी तें धरितांहि धरेना । ध्यानीं येती वेक्ति ना ।
उगेंचि कष्टती मना । कासाविस करूनी ॥२६॥
पण ते ध्यान धरण्याचा प्रयत्न केला तरी ती व्यक्ती मनात नीट ठसत नाही; आणि लोक उगाच मनाला त्रास देऊन कासावीस होतात.
मूर्तिध्यान करिता। सायासें । तेथें येकाचें येकचि दिसे ।
भासों नये तेंचि भासे । विलक्षण ॥२७॥
कष्टाने मूर्तीचे ध्यान करायला गेले की एकाऐवजी भलतेच काहीतरी दिसू लागते; जे भासू नये असे विचित्र विचार मनात घोळू लागतात.
ध्यान देवाचें करावें । किंवा देवाल्याचें करावें ।
हेंचि बरें विवरावें । आपले ठाईं ॥२८॥
ध्यान नक्की देवाचे करायचे की मंदिराचे करायचे? हाच विचार आधी स्वतःच्या मनात नीट स्पष्ट करून घेतला पाहिजे.
देह देउळ आत्मा देव । कोठें धरूं पाहातां भाव ।
देव वोळखोन जीव । तेथेंचि लावावा ॥२९॥
हे शरीर म्हणजे देऊळ आहे आणि आत राहणारा आत्मा हाच खरा देव आहे; मग भाव नक्की कुठे ठेवायचा? खऱ्या देवाला ओळखून मन तिथेच स्थिर करावे.
अंतरनिष्ठा ध्यान ऐसें । दंडकध्यान अनारिसें ।
प्रत्ययेविण सकळ पिसें । अनुमानध्यान ॥३०॥
अंतर्मुख आत्मज्ञान हे खरे ध्यान आहे आणि रूढीपरंपरेचे ध्यान वेगळे असते; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केलेले केवळ अनुमानाचे ध्यान हे वेडेपणासारखे असते.
अनुमानें अनुमान वाढे । ध्यान धरितां सवेंचि मोडे ।
उगेचि कष्टती बापुडे । स्थूळध्यानें ॥३१॥
केवळ कल्पनेने कल्पनाच वाढत जातात आणि ध्यान धरताना मन लगेच भरकटते; मग केवळ बाह्य आकाराच्या ध्यानाने सामान्य लोक उगाच कष्ट भोगतात.
देवास देहधारी कल्पिती । तेथें नाना विकल्प उठती ।
भोगणें त्यागणें विपत्ति । देहयोगें ॥३२॥
देवाला केवळ एका देहापुरता मर्यादित कल्पिले की मनात अनेक विकल्प उठतात; कारण देहाच्या संबंधाने सुख-दुःख आणि संकटे भोगावीच लागतात.
ऐसें मनी आठवतें । विचारितां भलतेंचि होतें ।
दिसों नये तें दिसतें । नाना स्वप्नीं ॥३३॥
मनात एक आठवावे आणि विचार करताना भलतेच काहीतरी व्हावे; स्वप्नात नको त्या विचित्र गोष्टी दिसाव्यात, असे घडते.
दिसतें तें सांगतां न ये । बळें भावर्थ धरितां नये ।
साधक कासाविस होये । अंतर्यामीं ॥३४॥
जे मनात दिसते ते सांगता येत नाही आणि बळेच श्रद्धा ठेवता येत नाही; त्यामुळे साधक अंतर्यामी अतिशय कासावीस होतो.
सांगोपांग घडे ध्यान । त्यास साक्ष आपुलें मन ।
मनामध्यें विकल्पदर्शन । होऊंच नये ॥३५॥
ध्यान परिपूर्ण घडले की नाही याची साक्ष स्वतःचे मनच देत असते; म्हणून ध्यानाच्या वेळी मनात कसलाही विकल्प निर्माण होऊ नये.
फुटक मन येकवटिलें । तेणें तुटक ध्यान केलें ।
तेथें कोण सार्थक जालें । पाहाना कां ॥३६॥
विस्कळीत झालेले मन कसेबसे एकत्र आणून तुटक ध्यान केले, तर त्यामुळे आयुष्याचे काय सार्थक होणार?
अखंड ध्यानें न घडे हित । तरी तो जाणावा पतित ।
हाचि अर्थ सावचित । बरा पाहावा ॥३७॥
अखंड ध्यानाने जर माणसाचे कल्याण झाले नाही, तर तो अभागीच समजावा; म्हणून हे आत्मचिंतन अगदी सावधपणे समजून घ्यावे.
ध्यान धरितें तें कोण । ध्यानीं आठवतें तें कोण ।
दोनीमधें अनन्य लक्षण । असिलें पाहिजे ॥३८॥
ध्यान धरणारा कोण आहे आणि ध्यानात ज्याचे स्मरण होते तो कोण आहे? या दोघांमध्ये अद्वैताचे (एकरूपतेचे) नाते असले पाहिजे.
अनन्य सहजचि आहे । साधक शोधून न पाहे ।
ज्ञानी तो विवरोन राहे । समाधानें ॥३९॥
हे एकरूपत्व मुळातच अस्तित्वात आहे, पण अज्ञानी साधक त्याचा शोध घेत नाही; खरा ज्ञानी पुरुष मात्र याचा विचार करून समाधानात राहतो.
ऐसीं हे प्रत्ययाची कामें । प्रत्ययेंविण बाधिजे भ्रमें ।
लोकदंडकसंभ्रमें । चालती प्राणी ॥४०॥
ही सर्व प्रत्यक्ष अनुभवाची कामे आहेत, अनुभवाशिवाय माणूस केवळ भ्रमाने ग्रस्त होतो; आणि जगातील लोक अंध परंपरेच्या नादी लागून भरकटतात.
दंडकध्यानाचें लक्षण । धरून बैसलें अवलक्षण ।
प्रमाण आअणि अप्रमाण । बाजारी नेणती ॥४१॥
परंपरेने चालत आलेल्या यांत्रिक ध्यानाला कवटाळून बसणे हे गैरसमजाचे लक्षण आहे; काय योग्य आणि काय अयोग्य हे अंधानुकरण करणारे जाणत नाहीत.
मिथ्या समाचार उठविती । बाउग्याच बोंबा घालिती ।
मनांस आणितां अंतीं । आवघेंचि मिथ्या ॥४२॥
अशाने समाजात खोट्या बातम्या उठतात आणि व्यर्थ ओरड सुरू होते; शेवटी शांतपणे विचार केला की हे सर्व पोकळ ठरते.
कोणीयेक ध्यानस्त बैसला । कोणीयेक सिकवी त्याला ।
मुकुट काढूनि माळ घाला । म्हणिजे बरें ॥४३॥
कोणीतरी ध्यानाला बसले की दुसरा त्याला शिकवू लागतो, 'देवाचा मुकुट काढून त्याला फुलांची माळ घाला म्हणजे बरे होईल.'
मनाचेथें काये दुष्काळ । जे आखुड कल्पिती माळ ।
सांगते ऐकते केवळ । मूर्ख जाणावे ॥४४॥
मनात काय कल्पनेचा दुष्काळ पडला आहे का, की ज्यामुळे देवाला घालण्यासाठी छोटीशी माळ कल्पिली जाते? असे सांगणारे आणि ऐकणारे निव्वळ मूर्ख समजावेत.
प्रत्यक्ष कष्ट करावे न लगती । दोरे फुलें गुंफावी न लगती ।
कल्पनेची माळ थिटी करिती । काये निमित्य ॥४५॥
मनाच्या ध्यानात कोणते प्रत्यक्ष कष्ट करावे लागत नाहीत, दोरे किंवा फुले आणावी लागत नाहीत; मग कल्पनेची माळ तरी तोकडी का करावी?
बुधीविण प्राणी सकळ । ते ते अवघेचि बाष्कळ ।
तया मुर्खासीं खळखळ । कोणें करावी ॥४६॥
विवेकाशिवाय जगणारे लोक अत्यंत बाष्कळ असतात; अशा मूर्खांशी व्यर्थ वाद तरी कोणी आणि का घालावा?
जेणें जैसा परमार्थ केला । तैसाच पृथ्वीवरी दंडक चालिला ।
साता पांचाचा बळावला । साभिमान ॥४७॥
ज्याने जसा परमार्थ मानला, तशीच जगात रूढी चालत राहिली; आणि काही लोकांचा खोटा अहंकार बळावत गेला.
प्रत्ययेंविण साभिमान । रोगी मारिले झांकून ।
तेथें अवघाची अनुमान । ज्ञान कैंचें ॥४८॥
अनुभवाशिवाय बाळगलेला अहंकार म्हणजे रोग्याला झाकून मारण्यासारखा आहे; तिथे निव्वळ अंदाज असतात, खरे आत्मज्ञान कधीच नसते.
सर्व साभिमान सांडावा । प्रत्ययें विवेक मांडावा ।
माया पूर्वपक्ष खंडावा । विवेकबळें ॥४९॥
म्हणून सर्व खोटा अहंकार सोडून द्यावा, अनुभवावर आधारलेला विवेक मांडावा; आणि मायेचा हा सर्व खोटा पूर्वपक्ष विवेकाच्या बळावर खोडून काढावा.