श्री दासबोध – दशक तेरावा, समास सहावा

ज्या पंचतत्त्वांची चर्चा शास्त्रांमध्ये केली जाते त्यांची नावे प्रथम अभ्यासावीत, आणि त्यानंतर स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने त्यांची रूपे ओळखावीत.

या पंचमहाभूतांमध्ये शाश्वत टिकणारे कोण आणि अशाश्वत (नाशवंत) कोण, याचे अनुभवाच्या आधारे सखोल पृथक्करण करावे.

पंचमहाभूतांची नावे, त्यांची बाह्य रूपे आणि त्यातील सारासार तत्त्व कोणते, याचा घेतलेला हा ठोस निर्णय आता सावधपणे ऐका.

पृथ्वी, आप (पाणी), तेज (अग्नी), वायू आणि आकाश ही त्यांची नावे व्यवस्थित सांगितली; आता श्रवणाने त्यांच्या खऱ्या रूपाची खात्री करून घ्यावी.

पृथ्वी म्हणजे प्रत्यक्ष धरणीमाता, आप म्हणजे जीवन देणारे पाणी, तेज म्हणजे अग्नी, सूर्य आणि प्रकाश देणारे सर्व घटक समजावेत.

वायू म्हणजे सतत वाहणारा वारा आणि आकाश म्हणजे पसरलेली सर्व मोकळी जागा; आता या सर्वांमध्ये नित्य टिकणारे काय आहे याचा स्वतःच्या मनात विचार करा.

भाताचे एक शीत हाताने चापून पाहिले की संपूर्ण भात शिजला आहे की नाही हे समजते; तसेच थोड्याशा प्रत्यक्ष अनुभवावरून विश्वाचे मोठे सत्य जाणून घ्यावे.

पृथ्वीवर अनेक गोष्टी रचल्या जातात आणि शेवटी त्या कोसळून नष्ट होतात हा तर उघड अनुभव आहे; जगात अशा नाना प्रकारच्या रचना सतत होत असतात.

म्हणून जी रचना बनते ती शेवटी ढासळते, पाणीही उन्हाने आटून जाते, अग्नी प्रगट होऊन विझून जातो आणि जोरदार वाराही शेवटी शांत होतो.

आकाश हे केवळ पोकळीचे नाव आहे, तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने विचार केला तर ती पोकळीही उपाधी संपताच उरत नाही; अशा प्रकारे पंचमहाभूते कायम टिकून राहणे शक्यच नाही.

या पंचमहाभूतांचा सर्व पसारा शेवटी नाश पावणारा आहे हा पक्का निर्णय समजावा; आणि या सर्वांच्या पलीकडचा निराकार आत्माच केवळ शाश्वत सत्य आहे.

तो आत्मा सामान्य बुद्धीला सहजासहजी समजत नाही आणि आत्मज्ञानाशिवाय त्याचे आकलन होत नाही; म्हणूनच संतसज्जनांना शरण जाऊन याचा विचार विचारावा.

सत्पुरुषांना शरण जाऊन विचारले असता ते सांगतात की आत्मा हा पूर्णपणे अविनाशी आहे; आत्म्याला कधीही जन्म किंवा मरण असते असे म्हणू नये.

निराकार परब्रह्मामध्ये जगाचा आकार भासतो आणि आकाराच्या अंतर्यामी निराकार तत्त्व भरलेले असते; हा आकार आणि निराकार यांतील भेद विवेकाने ओळखावा.

निराकार तत्त्व हे नित्य (शाश्वत) जाणावे आणि सर्व दृश्य आकार हे अनित्य (नश्वर) समजावेत; यालाच शास्त्रात 'नित्यानित्य विचार' असे म्हणतात.

सत्य वस्तूमध्ये असत्य भासते आणि असत्य जगात सत्याचा आभास होतो; म्हणूनच सारासार विचाराने या दोघांचा कसून शोध घेतला पाहिजे.

पंचमहाभूतांचे जग हे मायेचे रूप असल्याने ते अनेक रूपांनी भासते; परंतु त्या सर्वांमध्ये एकच अंतरात्मा सर्वत्र व्यापून राहिलेला आहे.

चारही महाभूतांमध्ये जसे आकाश भरलेले आहे, तसेच त्या आकाशातही सघन परब्रह्म दाटून राहिलेले आहे; बारकाईने पाहिले तर आकाश आणि परब्रह्म एकरूपच भासतात.

उपाधीच्या संबंधामुळे त्याला 'आकाश' म्हटले जाते, पण उपाधी नसेल तर तिथे कसलाही आभास नसतो; आणि जे सर्व आभासांच्या पलीकडचे आहे तेच अविनाशी परब्रह्म होय.

आता हा वाद बाजूला ठेवूया; परंतु जे पाहिले असता कधीही नष्ट होत नाही, तेच ते अंतिम सत्य आहे हे विवेकाने मनावर ठसवावे.

परमात्मा हा पूर्णपणे निराकार आहे हाच सर्व विचारांमधील खरा सारविचार आहे; आणि 'मी स्वतः नक्की कोण आहे?' हा विचारही प्रत्येकाने केला पाहिजे.

देहाचा अंत होतो तेव्हा शरीरातील प्राणवायू बाहेर निघून जातो; हे जर खोटे वाटत असेल, तर आत्ताच स्वतःचा श्वास रोखून पाहावा.

श्वास कोंडला की देह जमिनीवर कोसळतो आणि देह पडला की लोक त्याला 'मढे' (प्रेत) म्हणतात; आणि त्या प्रेताच्या हातून कधीही कसलेही कर्तृत्व घडत नाही.

शरीराशिवाय वायू काही करू शकत नाही आणि वायूशिवाय शरीर काही करू शकत नाही; विचार केला तर या दोघांपैकी एकही घटक दुसऱ्याशिवाय स्वतंत्रपणे काहीच करू शकत नाही.

वरवर पाहिले तर माणूस जिवंत चालताना-बोलताना दिसतो, पण तत्त्वतः विचार केला तर देहाचे स्वतःचे असे काहीच अस्तित्व नसते; अभेदभक्तीचे हे लक्षण नीट ओळखावे.

'मीच सर्व काही करणारा कर्ता आहे' असे म्हटले, तर मग जगातल्या सर्व गोष्टी आपल्या इच्छेप्रमाणेच घडायला हव्यात; पण आपल्या इच्छेप्रमाणे काहीच घडत नाही, यावरून मी कर्ता असणे पूर्णपणे खोटे ठरते.

म्हणून मनुष्य स्वतः काहीच करणारा कर्ता नाही, मग तिथे कर्मफळ भोगणारा भोक्ता तरी वेगळा कुठून असणार? हा विचाराचा मार्ग आहे, अज्ञानाने हे कधीही समजत नाही.

अविचार आणि विचार यांत प्रकाश आणि अंधाराएवढा मोठा फरक आहे; विकारयुक्त नश्वर प्रकृती आणि निर्विकार परमात्मा हे दोघे कधीही एक असू शकत नाहीत.

जिथे सारासार विचारच केला जात नाही, तिथे कोणतेही साधन कामी येत नाही; आणि अशा अविचारी माणसाच्या अनुमानाला मूळ सत्य कधीच गवसत नाही.

प्रत्यक्ष स्वानुभवालाच खरा न्याय म्हणतात आणि अनुभवाशिवाय केलेले तर्क म्हणजे अन्याय होय; जन्मांध माणसाला विविध रत्नांची खरी पारख ती काय असणार?

म्हणून तो आत्मज्ञानी पुरुषच जगात धन्य आहे, जो त्या निर्गुण परब्रह्माशी अनन्यभावाने एकरूप झाला आहे; अशा आत्मनिवेदन करणाऱ्या पुरुषालाच श्रेष्ठ मानले जाते.