पृथ्वीस होईल अंत । भूतांस मांडेल कल्पांत ।
ऐसा समाचार साध्यंत । शास्त्रीं निरोपिला ॥१॥
एका दिवशी या पृथ्वीचा संपूर्ण अंत होईल आणि पंचमहाभूतांचा महाप्रलय ओढवेल; या कल्पांताची सविस्तर हकीकत शास्त्रांमध्ये स्पष्टपणे सांगितलेली आहे.
शत वरुषें अनावृष्टि । तेणें जळेल हे सृष्टि ।
पर्वत माती ऐसी पृष्ठी । भूमीची तरके ॥२॥
शंभर वर्षे सलग दुष्काळ पडेल, पाण्याचा एक थेंबही उरणार नाही आणि तीव्र उष्णतेने ही संपूर्ण सृष्टी जळून जाईल; पर्वत आणि मातीसह संपूर्ण जमीन तडकून फुटेल.
बारा कळीं सूर्यमंडळा । किर्णापासून निघती ज्वाळा ।
शत वरुषें भूगोळा । दहन होये ॥३॥
सूर्याची बाराही मंडळे एकत्र प्रखरपणे तळपू लागतील आणि त्यांच्या किरणांतून आगीच्या प्रचंड ज्वाळा बाहेर पडतील; शंभर वर्षे सतत ही पृथ्वी जळत राहील.
सिंधुरवर्ण वसुंधरा । ज्वाळा लागती फणिवरा ।
तो आहाळोन सरारां । विष वमी ॥४॥
संपूर्ण धरणी सिंदूरासारखी लालभडक तापून निघेल; उष्णतेच्या झळा पाताळातील शेषनागाला लागताच तो आगीने होरपळून वेगाने भयानक विष ओकू लागेल.
त्या विषाच्या ज्वाळा निघती । तेणें पाताळें जळती ।
माहापावकें भस्म होती। पाताळ लोक ॥५॥
त्या विषातून निघणाऱ्या आगीच्या भयंकर लहरींनी संपूर्ण पाताळ जळून खाक होईल; महाअग्नीच्या ज्वाळांमध्ये पाताळातील सर्व लोक भस्मसात होतील.
तेथें माहाभूतें खवळती । प्रळयेवात सुटती ।
प्रळयेपावक वाढती। चहूंकडे ॥६॥
त्या वेळी पंचमहाभूते प्रचंड खवळून उठतील, प्रलयंकाळचे महावादळ सुटेल आणि चहूबाजूंनी प्रलयाचा भयानक अग्नी भडकत जाईल.
तेथें अक्रा रुद्र खवळले । बारा सूर्य कडकडिले ।
पावकमात्र येकवटले । प्रळयेकाळीं ॥७॥
अकरा रुद्र अतिशय क्रोधाने खवळतील, बाराही सूर्य एकत्र तळपतील आणि विश्वातील सर्व अग्नी प्रलयकाळात एकत्र येऊन थैमान घालेल.
वायो विजांचे तडाखे । तेणें पृथ्वी अवघी तरखे ।
कठिणत्व अवघेंचि फांके । चहुंकडे ॥८॥
महावायू आणि प्रचंड विजांचे भीषण तडेखे बसून संपूर्ण पृथ्वी दुभंगून जाईल; तिचे सर्व कठीण स्वरूप चहूबाजूंना तुकडे तुकडे होऊन विखुरेल.
तेथें मेरूची कोण गणना । कोण सांभाळिल कोणा ।
चंद्र सूर्य तारांगणा । मूस जाली ॥९॥
तिथे मेरूपर्वताची काय कथा? कोण कोणाला सावरणार? चंद्र, सूर्य आणि सर्व ग्रह-तारे वितळून त्यांची जणू एक धातूची मूसच बनून जाईल.
पृथ्वीनें विरी सांडिली । अवघी धगधगायेमान जाली ।
ब्रह्मांडभटी जळोन गेली । येकसरां ॥१०॥
पृथ्वीने आपले मूळ रूप सोडले, ती सर्व बाजूंनी धगधगणाऱ्या भट्ट्यांसारखी पेटली; आणि हे संपूर्ण ब्रह्मांड एकाच वेळी जळून खाक झाले.
जळोनि विरी सांडिली । विशेष माहावृष्टी जाली ।
तेणें पृथ्वी विराली। जळामधें ॥११॥
पृथ्वी जळून तिची राख झाल्यानंतर आकाशातून मुसळधार महावृष्टी सुरू होईल; आणि त्या प्रचंड पाण्याच्या पुरात संपूर्ण पृथ्वी विरघळून नाहीशी होईल.
भाजला चुना जळीं विरे । तैसा पृथ्वीस धीर न धरे ।
विरी सांडुनिया त्वरें । जळीं मिळाली ॥१२॥
पाण्यात टाकलेला भाजलेला चुना जसा क्षणात विरघळतो, तशी ही जळालेली पृथ्वी पाण्यात स्वतःचे अस्तित्व टिकवू शकणार नाही; ती तात्काळ त्या प्रलयजळात विलीन होईल.
शेष कूर्म वार्‍हाव गेला । पृथ्वीचा आधार तुटला ।
सत्व सांडून जळाला । मिळोन गेली ॥१३॥
शेष, कूर्म आणि वराह यांचा आधार संपल्याने पृथ्वीचा तोल सुटेल; आणि ती आपले सर्व अस्तित्व सोडून त्या अथांग पाण्यात पूर्णपणे विरघळून जाईल.
तेथें प्रळयेमेघ उचलले । कठिण घोषें गर्जिनले ।
अखंड विजा कडकडिले । ध्वनि घोष ॥१४॥
त्यानंतर प्रलयकाळचे घनदाट ढग आकाशात दाटून येतील, ते प्रचंड आवाजाने गर्जना करतील आणि अखंड विजांचे कडकडाट सर्व दिशांना घुमू लागतील.
पर्वतप्राये पडती गारा । पर्वत उडती ऐसा वारा ।
निबिड तया अंधकारा। उपमाचि नाहीं ॥१५॥
पर्वताएवढ्या मोठ्या गारांचा वर्षाव होईल, पर्वतच्या पर्वत उडवून लावणारा महावादळी वारा सुटेल; आणि त्या वेळी पसरलेल्या घनदाट अंधकाराची कशाशीही तुलना करता येणार नाही.
सिंधु नद्या एकवटल्या । नेणो नभींहून रिचवल्या ।
संधिच नाहीं धारा मिळाल्या । अखंड पाणी ॥१६॥
समुद्र आणि नद्या एकत्र मिळून एकवटतील, जणू संपूर्ण आकाशच पृथ्वीवर उलटे ओतले जाईल; पावसाच्या धारांना खंडच उरणार नाही आणि सर्वत्र अखंड पाण्याचा महापूर पसरेल.
तेथें मछ मूर्म सर्प पडती । पर्वतासारिखे दिसती ।
गर्जना होतां मिसळती । जळांत जळें ॥१७॥
पर्वतासारखे महाकाय मासे, कासव आणि जलचर प्राणी लाटांवर उसळतील; ढगांच्या भयानक गर्जनेमध्ये सर्व पाणी एकत्र कालवून एकसंध होईल.
सप्त सिंधु आवर्णीं गेले । आवर्णवेडे मोकळे जाले ।
जळरूप जालियां खवळले । प्रळयेपावक ॥१८॥
साती समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून एकवटतील, त्यांची वेस तुटून जाईल; आणि सर्वत्र जलमय झाल्यावर त्या प्रलयजळाला सुकवण्यासाठी प्रलयाचा अग्नी अधिकच भडकेल.
ब्रह्मांडाऐसा तप्त लोहो । शोषी जळाचा समूहो ।
तैसे जळास जालें पाहो । अपूर्व मोठें ॥१९॥
लालभडक तापलेला लोखंडाचा गोळा जसा पाण्याचा थेंब क्षणात शोषून घेतो, तसा तो महाअग्नी त्या अथांग पाण्याचा संचय शोषून घेईल; हे त्या वेळी घडणारे मोठे आश्चर्य असेल.
तेणें आटोन गेलें पाणी । असंभाव्य माजला वन्ही ।
तया वन्हीस केली झडपणी । प्रळयवातें ॥२०॥
अशा रीतीने संपूर्ण पाणी आटून जाईल आणि सर्वत्र केवळ अफाट अग्नीच थैमान घालेल; मग त्या महाअग्नीवर प्रलयंकाळचा महावायू वेगाने झडप घालेल.
दीपास पालव घातला । तैसा प्रळयेपावक विझाला ।
पुढें वायो प्रबळला । असंभाव्य ॥२१॥
दिव्यावर पदराचा वारा घातला की तो जसा विझतो, तसा तो प्रचंड प्रलयाग्नी विझून शांत होईल; आणि त्यानंतर केवळ महाप्रचंड वायूचेच साम्राज्य पसरेल.
उदंड पोकळी थोडा वारा । तेणें वितळोन गेला सारा ।
पंचभूतांचा पसारा । आटोपला ॥२२॥
विशाल आकाशाच्या पोकळीत तो वायूही शेवटी शांत होऊन विरून जाईल; अशा प्रकारे पंचमहाभूतांचा हा सर्व दृश्य पसारा पूर्णपणे आटोपला जाईल.
महद्भूात मूळमाया। विस्मरणें वितुळे काया ।
पदार्थमात्र राहावया । ठाव नाहीं ॥२३॥
जी मूळमाया हे सर्व जग चालवत होती, विस्मरण होताच तिचे अस्तित्त्वही वितळून जाईल; आणि नामरूपात्मक वस्तू शिल्लक राहण्यासाठी जगात कोणतीही जागा उरणार नाही.
दृश्य हलकालोळें नेलें । जड चंचळ वितुळलें ।
याउपरी शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥२४॥
दृश्य जगाचा हा सर्व कल्लोळ शांत होईल, जड प्रकृती आणि चंचल अंतरात्मा दोन्ही परब्रह्मात विरून जातील; आणि या सर्वांनंतर केवळ एक शाश्वत, अविनाशी परब्रह्मच शिल्लक राहील.