श्री दासबोध – दशक तेरावा, समास दुसरा

हे जगडंबर म्हणजेच विश्वाचा हा महाविस्तार मांडला गेला आहे, यातील खरे सार काय आणि असार काय, हे विवेकाने ओळखून सारासार विचार ऐकावा.

जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व काळाच्या ओघात नष्ट होणार, आणि जे जन्माला येते ते नाहीसे होणार; जे पूर्वी होते, आता आहे आणि पुढेही कायम राहील, तेच एकमेव शाश्वत सार आहे.

मागील समासात आत्मा आणि अनात्मा यांचा विवेक सांगून नश्वर अनात्म्याचा त्याग केला; आणि आत्म्याचा शोध घेता घेता साधक विश्वाच्या मूळ उगमापर्यंत जाऊन पोहोचला.

सृष्टीच्या मुळाशी पोहोचलेली मनाची वृत्ती जेव्हा पूर्णपणे विरून शांत होते, तेव्हाच निवृत्ती साधते; म्हणून श्रोत्यांनी हा सारासार विचार अत्यंत बारकाईने समजून घ्यावा.

नित्य आणि अनित्य यांचा विवेक करून आत्म्याला नित्य मानले, तरी निराकारामध्ये आत्म्याची सूक्ष्म जाणीव शिल्लक राहतेच.

जाणिवेची ही इच्छा म्हणजेच चंचल प्रकृती होय आणि निर्गुण परब्रह्म हे पूर्णपणे निश्चळ आहे; सारासार विचाराने ही चंचल जाणीवसुद्धा परब्रह्मात विरून जाते.

ज्यात हालचाल होते ते चंचल आणि जे कधीही हालत नाही ते निश्चळ; निश्चळ परब्रह्माचा निश्चय झाला की चंचल मायेचा भास आपोआप नाहीसा होतो.

सगुण भक्ती (उपासना) आणि निर्गुण ज्ञान हे दोन्ही एकमेकांशी जोडलेले आहेत; कारण उपासनेच्या मार्गानेच सर्वसामान्य जीवांचा खरा उद्धार होतो.

जो सर्व पाहणारा द्रष्टा, साक्षी, सर्वज्ञ आणि ज्ञानाचे चैतन्यस्वरूप आहे, तो अंतरात्मा म्हणजेच सगुण देव आहे हे नीट ओळखावे.

जेव्हा ज्ञानाचे रूपांतर प्रत्यक्ष अनुभवात (विज्ञानात) होते आणि नाना मतांचे चिंतन संपते, तेव्हा मायेचे सर्व चंचल रूप लयाला जाते.

नाशवंत जग नष्ट होईल की नाही असा संशय ज्याच्या मनात सतत घोळत राहतो, तो मनुष्य कधीही आत्मज्ञानाचा खरा अधिकारी होऊ शकत नाही.

शाश्वत तत्त्वाचा निश्चय करूनही जर मनात संशयाचे काहूर उरत असेल, तर तो मनुष्य मायेच्या खोट्या मृगजळात वाहून गेला आहे असे समजावे.

ज्याचा कधीही क्षय होत नाही ते अविनाशी आणि सर्वत्र व्यापून उरलेले परब्रह्म आहे; त्या निर्विकार तत्त्वामध्ये संशय किंवा कसलीही वासना उरत नाही.

जे अत्यंत घनदाट आणि सघन आहे, जे विश्वाच्या आरंभी, मध्ये आणि शेवटीही अढळ, अभेद्य व जसेच्या तसेच कायम स्थिर असते, तेच परब्रह्म होय.

दिसताना ते आकाशासारखे अथांग दिसते, पण ते आकाशापेक्षाही अधिक सघन व सूक्ष्म आहे; तिथे कोणतीही उपाधी नसून केवळ निरंतर निरंजन शांतता आहे.

चर्मचक्षू किंवा कल्पनेचे ज्ञानचक्षू हे सर्व केवळ प्राथमिक साधन आहेत; मूळ निर्गुण परब्रह्म हे कोणत्याही डोळ्यांनी पाहता येत नाही, ते केवळ अनुभवाचे आहे.

सर्व प्रकारच्या आसक्तींचा आणि उपाधींचा त्याग केल्याशिवाय परब्रह्माची प्राप्ती होत नाही; म्हणून सर्व संग सोडून पूर्ण मौनात (स्वरूपात) स्थिर होऊन पाहावे.

विवेकाने सर्व माईक उपाधींचे निरसन केले की सर्व चंचल विकार नाहीसे होतात; आणि शेवटी जे निश्चळ परब्रह्म शिल्लक राहते, तेच अंतिम सत्य सार आहे.

आठवा देह म्हणजेच मूळमाया होय; कृपाळू संत अष्टदेहांचे निरसन करून त्या पलीकडच्या सत्याची प्राप्ती करून घेण्याचा मार्ग अत्यंत प्रेमाने दाखवतात.

'सोऽहं' (तो मी आहे) आणि 'तत्त्वमसि' (ते परब्रह्म तूच आहेस) या महावाक्यांचा विचार केला, की साधकाची स्थिती सहजच ब्रह्मरूप बनून जाते.

साधकाचा अहंकार गळून पडतो आणि केवळ शुद्ध ब्रह्म शिल्लक उरते, तिथे मनाची वृत्ती पूर्ण शांत होते; अशा रीतीने सारासार विचार पूर्णत्वास जातो.

ते परब्रह्म कधी तापत नाही आणि थंडही होत नाही, ते कधी उजळत नाही आणि काळेवंडत नाही, ते कधी गढूळ होत नाही आणि स्वच्छही होत नाही; ते सदा एकरस असते.

ते डोळ्यांना दिसत नाही, कल्पनेला भासत नाही, ते कधी जन्म घेत नाही आणि नष्टही होत नाही; ते कुठून येत नाही आणि कुठे जातही नाही.

ते पाण्याने भिजत नाही, हवेने वाळत नाही, विझत नाही आणि अग्नीने जळतही नाही; ज्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही, तेच ते परब्रह्म होय.

जे सर्व दिशांना सदैव सन्मुख भरलेले आहे आणि जिथे पोहोचल्यावर जगाचा दृश्य आभास मावळतो; त्या निर्विकार परब्रह्मात जो स्थिर झाला तोच संत धन्य होय.

जो सर्व कल्पनांच्या पलीकडे जाऊन निर्विकल्प स्वरूपात स्थिर झाला त्यालाच खरा संत म्हणावे; बाकीचे इतर सर्वजण केवळ मायेच्या भ्रमातच अडकलेले असतात.

असार व खोट्याचा त्याग करून केवळ शाश्वत सत्याचा स्वीकार करावा, तरच माणसाला खरा पारखी म्हणता येईल; मिथ्या प्रकृती सोडून परब्रह्माचे सार ग्रहण करावे.

आत्मस्वरूपाचे सतत अनुसंधान ठेवता ठेवता वेगळी जाणीव विरून जाते आणि वृत्ती तद्रूप बनते; यालाच खरी 'आत्मनिवेदन भक्ती' असे म्हणतात.

शब्दांच्या पातळीवर भक्ती आणि मुक्ती या दोन वेगळ्या गोष्टी वाटतात, पण लक्ष्यार्थाने पाहिले तर ती अद्वैत तद्रूपताच असते; जिथे कोणतीही वासना उरत नाही तीच खरी पूर्णता.

सद्रूप, चिद्रूप आणि तद्रूप ही सर्व स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचीच नावे आहेत; सर्व तत्त्वांचा निरास झाल्यावर उरणारे आपले मूळ रूप हे सर्वथा अरूप आणि निराकार आहे.