श्री दासबोध – दशक दहावा, समास तिसरा

कोणतीही उपाधी नसलेले जे मोकळे आकाश आहे, तेच निर्गुण निराभास परब्रह्म जाणावे; आणि त्या निराभास तत्त्वामध्ये सूक्ष्म रूपाने मूळमायेचा जन्म झाला.

त्या मूळमायेचे खरे लक्षण सूक्ष्म वायूस्वरूप असेच आहे; आणि पंचमहाभूते व तिन्ही गुण हे त्या सूक्ष्म वायूच्याच उदरात सामावलेले आहेत.

आकाशातून प्रथम वायू निर्माण झाला, त्याला 'वायूदेव' म्हटले गेले; आणि वायूच्या घर्षणातून अग्नी प्रगट झाला, त्याला 'अग्निदेव' मानले गेले.

अग्नीपासून पाणी निर्माण झाले, ते साक्षात नारायणाचे रूप मानले गेले; आणि पाण्यापासून सूक्ष्म बीजरूपाने ही विस्तीर्ण पृथ्वी आकाराला आली.

त्या पृथ्वीच्या उदरातून पाषाण (दगड) निर्माण झाले, ज्यांत अनेक देवतांची लक्षणे कल्पिली गेली; आणि पाषाणाच्या मूर्तींमध्ये लोक विविध चमत्कारांची प्रचीती पाहतात.

नाना वृक्ष आणि मातीच्या मूर्ती यांमध्येही लोकांना प्रत्यक्ष देवतांचा अनुभव येतो; परंतु या सर्व देवतांचा मूळ खरा आधार केवळ त्या एका वायूतत्त्वातच आहे.

देव, यक्षिणी, कात्यायनी, चामुंडा, जाखाई, मानवी देवता अशा अनेक शक्ती वेगवेगळ्या देशांत व प्रांतांत स्थापन झालेल्या दिसतात.

काही देवतांना पुरुषांची नावे दिलेली आहेत, काहींना स्त्रियांची नावे आहेत; तर काही भुते आणि क्षुद्र देवतांना नपुंसक नावे दिलेली आढळतात.

या पृथ्वीवर देव, देवी आणि भुताखेतांची अगणित रूपे भरलेली आहेत; परंतु हे सर्व प्रकार मुळात सूक्ष्म वायुरूपच आहेत हे समजून घेतले पाहिजे.

नेहमी वायुरूपाने वावरणे, प्रसंगानुसार विविध स्थूल देह धारण करणे; आणि इच्छा होताच गुप्त किंवा प्रगट होणे हे या सर्व शक्तींचे मूळ लक्षण आहे.

या सर्व शक्ती वायुरूपानेच संचार करतात, त्या वाऱ्यामध्येच जगाची मूळ चैतन्यज्योत वास करते; आणि जाणीव, वासना व वृत्ती यांच्या भेदाने त्या कार्य करतात.

आकाशातून जो मूळ वायू प्रगट झाला त्याचे दोन मुख्य भाग झाले; श्रोत्यांनी या सूक्ष्म विभागाचा विचार अतिशय सावधपणे केला पाहिजे.

एक म्हणजे सर्वांना जाणवणारा साधा वारा, आणि दुसरा त्या वाऱ्यातील जाणिवेची सूक्ष्म चैतन्यज्योत; त्या जगज्जोतीतूनच देवदेवतांच्या अनंत मूर्ती निर्माण झाल्या.

तो वायू अनेक विकारांना प्राप्त झाला तरी त्याचे दोनच मुख्य विभाग आहेत; आता वायूपासून निर्माण झालेल्या तेजाचा (अग्नीचा) विचार ऐकावा.

वायूपासून तेज निर्माण झाले, ज्याचे उष्ण आणि शीतल असे दोन भिन्न आविष्कार प्रगट झाले; तेजाची ही दोन्ही रूपे नीट समजून घेतली पाहिजेत.

उष्ण तेजापासून अत्यंत दैदीप्यमान सूर्य, सर्व वस्तूंना जाळून भस्म करणारा अग्नी आणि आकाशातील लखलखणारी वीज निर्माण झाली.

आणि शीतल तेजापासून आप, अमृत, चंद्र, ताऱ्यांचे शीतल तेज आणि थंडी निर्माण झाली; आता श्रोत्यांनी शांत चित्ताने पुढील विचार ऐकावा.

तेजाचे नानाविध विकार झाले तरी त्याचे उष्ण व शीतल असे दोनच प्रकार आहेत; तसेच पाण्याचेही सामान्य पाणी आणि अमृत असे दोनच प्रकार सांगितले आहेत.

आता पृथ्वीचा विचार ऐका; एकीकडे सर्वत्र सामान्य पाषाण आणि माती पसरलेली दिसते, तर दुसरीकडे सोने, परिस आणि मौल्यवान रत्ने आढळतात.

अनेक रत्नांना उदरात बाळगणाऱ्या या वसुंधरेवर काय खरे आणि काय खोटे, हे सर्व सारासार विचाराने बुद्धी स्थिर झाल्यावर अचूक समजून येते.

पण या सृष्टीत सुरुवातीला मनुष्ये नक्की कुठून निर्माण झाली, ही मूळ शंका अजून शिल्लकच राहिली आहे; श्रोत्यांनी आता पुढे पूर्ण लक्ष द्यावे.