श्री दासबोध – दशक दहावा, समास सहावा

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा सर्व व्यवहार सविस्तर सांगितला; परंतु तो मूळ परमात्मा निर्गुण व निराकार असून सदैव जसाच्या तसाच स्थिर असतो.

जगात जे काही निर्माण होते, टिकते आणि नष्ट होते, त्या सर्वांचा त्या परब्रह्माशी काहीही संबंध नसतो; ते सृष्टीच्या आधी, मध्ये आणि शेवटी अखंड परिपूर्णच असते.

परब्रह्म नित्य अस्तित्वात असतेच, पण अज्ञानामुळे त्याच्यावर हा सृष्टीचा भ्रम भासू लागतो; हा भ्रम काही काळ दिसतो खरा, पण काळाच्या ओघात तो पूर्ण नष्ट होतो.

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार हे विश्वात सतत चालूच असतात; आणि शेवटी महाप्रलयाच्या वेळी सर्व दृश्याचा कायमचा अंत होतो.

या सर्वांमध्ये ज्याच्याजवळ सारासार विवेक असतो तो आधीच हे सत्य ओळखून राहतो; कारण तो कायम सत्य आणि असत्य यांचा विवेक करत असतो.

जगात भ्रमिष्ट लोकांचीच गर्दी मोठी असते, तिथे आत्मज्ञानी पुरुषाचे काय चालणार? या संपूर्ण सृष्टीमध्ये सत्य जाणणारे खरे ज्ञानी फार थोडे असतात.

त्या ज्ञानी महात्म्यांचे लक्षण आता थोडे सांगतो; हे महापुरुष या सर्व ब्रह्मांडापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि श्रेष्ठ असतात.

ज्यांच्या अंतःकरणात कोणताही भ्रम उरलेला नसतो तेच खरे संत होत हे ओळखावे; आता हा 'भ्रम' नक्की काय असतो ते स्पष्ट करतो.

एक शाश्वत परब्रह्म सर्वत्र भरून राहिलेले आहे आणि त्यात कधीही कोणताही बदल होत नाही; त्या परब्रह्माव्यतिरिक्त जे काही भासते ते निव्वळ भ्रमरूप आहे.

ज्यांचा महाप्रलयात नाश होतो ती त्रिगुणांची प्रकृती आणि पंचमहाभूते; हे सर्व दृश्य जग केवळ भ्रमाचेच रूप आहे.

'मी आणि तू' हा भेद भ्रम आहे, सगुण उपासना हाही भ्रम आहे; आणि देवाला कर्ता मानणे हाही अंतिम सत्याच्या दृष्टीने निव्वळ भ्रमच आहे.

या कारणाने ही सृष्टी डोळ्यांना भासत असली तरी ती मुळात पूर्णपणे भ्रमरूप आहे; या भ्रमातून जो विवेकाने स्वतःला सोडवतो तोच खरा धन्य होय.

आता हा भ्रम नक्की कसा असतो हे अत्यंत सोपे करून सांगतो; श्रोत्यांना समजण्यासाठी रोजच्या व्यवहारातील दृष्टांत देतो.

दूरच्या अनोळखी देशात गेल्यावर दिशांची भूल पडणे, किंवा घाबरून जाऊन स्वतःच्या जिवाभावाच्या माणसांची ओळख विसरणे याला 'भ्रम' म्हणतात.

भांग किंवा दारूसारखे नशायुक्त द्रव्य प्यायल्यावर एकाचे अनेक भासू लागणे; किंवा आजाराच्या भरात भूतबाधा झाल्यासारखे वाटणे हा निव्वळ भ्रम होय.

दशावतारी नाटकात स्त्रीचे सोंग घेतलेल्या पुरुषाला खरी स्त्री मानणे, जादूगाराचा खोटा खेळ खरा मानणे, किंवा मनात विनाकारण भीती वाटणे हा भ्रम होय.

घरात ठेवलेली वस्तू कुठे ठेवली हे विसरणे, चालताना रस्ता चुकणे; किंवा मोठ्या शहरात जाऊन रस्ता न सापडल्याने गोंधळून जाणे याला भ्रम म्हणतात.

वस्तू स्वतःच्या खिशात असताना ती हरवली म्हणून अस्वस्थ होणे; किंवा स्वतःचे मूळ आत्मस्वरूप विसरून देहाभिमानात जगणे हाच खरा भ्रम होय.

काही वस्तू विसरून जाणे, शिकलेली विद्या विसरणे; किंवा रात्री पडलेल्या वाईट स्वप्नाने जागेपणीही घाबरून थरथरणे याला भ्रम म्हणतात.

वाईट शकुन किंवा खोट्या अफवेने मन विचलित होणे; आणि निरुपद्रवी वस्तूला पाहून उगाच दचकून मागे सरकणे हा भ्रम होय.

रात्री वाळलेले लाकूड किंवा झाड पाहून भूत आल्याचा भास होणे; आणि प्रत्यक्षात काहीच नसताना भीतीने गाळण उडणे याला भ्रम म्हणतात.

काचेची जमीन पाहून पाणी समजणे, आरशातील सभेला खरी मानणे; किंवा दरवाजा सोडून भलत्याच भिंतीवर डोके आपटणे हा भ्रम होय.

एक वस्तू असताना भलतेच भासणे, एक सांगायला जावे आणि भलताच अर्थ निघणे; आणि समोर एक दृश्य असताना मनात दुसरेच काहूर उठणे हा भ्रम होय.

या जन्मात जे दान केले ते परलोकात जसेच्या तसे परत मिळेल असे मानणे; किंवा मेलेला पूर्वज प्रत्यक्ष श्राद्धाचे जेवण खायला येतो असे मानणे हा भ्रम होय.

'या जन्मातील कर्माचे फळ मला पुढच्या जन्मात नक्की मिळेल' अशी आशा धरणे; आणि नाशवंत माणसाच्या नावात मन अडकवून ठेवणे हा भ्रम होय.

मेलेला माणूस स्वप्नात आला आणि त्याने काहीतरी खाण्यास मागितले; म्हणून जागेपणीही तेच भय मनात घट्ट धरून बसणे याला भ्रम म्हणतात.

तोंडाने 'सर्व जग मिथ्या आहे' असे बोलायचे आणि व्यवहारात मात्र श्रीमंतांच्या संपत्तीपुढे लाचार व्हायचे; ज्ञानी असूनही पैशाच्या मोहात पडणे हा भ्रम होय.

कर्मठ आचारामुळे आत्मज्ञानाचा वीट येणे, किंवा ज्ञानाच्या नावाखाली स्वैराचारी व भ्रष्ट बनणे; आणि मर्यादा सोडून भरकटणे याला भ्रम म्हणतात.

देहाचा अहंकार, कर्माचा गर्व, जातीचा अभिमान, कुळाचा बडेजाव; आणि 'मला ज्ञान झाले' किंवा 'मी मुक्त झालो' असा अहंकार बाळगणे हाही एक महाभ्रमच होय.

सत्य न्याय काय आहे हे न समजता केवळ अन्यायाने वागणे; आणि खोट्या प्रतिष्ठेसाठी उगाच संतापाने उसळून येणे याला भ्रम म्हणतात.

मागील अनुभव आठवत नाही आणि पुढचा विवेक सुचत नाही; आणि रात्रंदिवस केवळ खोट्या अनुमानात भरकटत राहणे हा भ्रम होय.

खात्री नसताना कोणतेही औषध घेणे, प्रचीती नसताना पथ्य पाळणे; आणि स्वतःला अनुभव नसताना दुसऱ्याला ब्रह्मज्ञान शिकवणे हा भ्रम होय.

फळाची खात्री नसताना प्रयोग करणे, आत्मज्ञानाशिवाय शरीराला व्यर्थ योगाचे कष्ट देणे; आणि अज्ञानाने दुःखे भोगत राहणे याला भ्रम म्हणतात.

ब्रह्मदेव कपाळावर नशीब लिहितो आणि सटवाई येऊन ते वाचून जाते; अशा प्रकारच्या काल्पनिक कथांवर अंधश्रद्धा ठेवणे हा भ्रम होय.

अज्ञानामुळे लोकांमध्ये असा अगणित भ्रम पसरलेला आहे; श्रोत्यांना समजावे म्हणून या भ्रमाचे थोडेसे दिग्दर्शन येथे केले आहे.

हे संपूर्ण दृश्य विश्व मुळातच भ्रमरूप आहे, मग त्याचे वेगळे काय सांगावे? त्या एका निर्गुण परब्रह्माव्यतिरिक्त जे काही दिसते ते सर्व निव्वळ भ्रम आहे.

ज्ञानी पुरुषाला कसलाही संसार उरत नाही हे संत सांगतात; पण देह सोडलेल्या ज्ञानी पुरुषाचे मागे चमत्कार चालतात असे मानणे हाही एक भ्रमच होय.

येथे अशी शंका निर्माण होते की, ज्ञानी पुरुषाच्या समाधीची पूजा केली असता तिथे लोकांना अनुभव आणि प्रचीती कशी येते?

तसेच देवांचे अवतार संपून गेले तरी मागे त्यांचे अफाट सामर्थ्य चालताना दिसते; मग ते अवतार काय वासना धरून त्या समाधीत अडकलेले असतात का?

अशी शंका श्रोत्यांच्या मनात निर्माण झाली, तिचे निरसन समर्थांनी केले पाहिजे; अशा रीतीने हा भ्रमाचा विषय येथे पूर्ण झाला.