श्री दासबोध – दशक दहावा, समास सातवा

भगवंताचे अवतार आणि आत्मज्ञानी संत हे सारासार विचाराने मुळातच मुक्त झालेले असतात; मग ते देह सोडून गेल्यावरही त्यांचे सामर्थ्य कसे काय चालते?

श्रोत्यांनी विचारलेली ही शंका अतिशय रास्त आणि उत्तम आहे; वक्ता म्हणतो, 'आता याचे उत्तर पूर्ण सावध होऊन ऐका.'

ज्ञानी पुरुष आत्मज्ञानाने कायमचे मुक्त होऊन गेले आहेत आणि त्यांच्या मागे त्यांचे सामर्थ्य चालते खरे; परंतु ते काही वासना धरून तिथे अडकून राहिलेले नसतात.

लोकांना त्यांच्या समाधीस्थानी चमत्कार घडताना दिसतात आणि लोक ते खरे मानतात; परंतु या चमत्कारांमागील मूळ विचार समजून घेतला पाहिजे.

ज्ञानी पुरुष जिवंत असतानाही त्यांच्याकडून नकळत लोकांमध्ये कितीतरी चमत्कार घडतात; याची ताजी व रोखठोक प्रचीती आपण प्रत्यक्ष पाहावी.

तो ज्ञानी पुरुष स्वतः कुठेही गेलेला नसतो, पण त्याच वेळी लांबच्या लोकांना त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन घडते; असा चमत्कार घडतो तेव्हा त्याला काय म्हणावे?

हा सर्व त्या भाविक भक्तांच्या अंतरीच्या श्रद्धेचा प्रभाव असतो; निष्कपट भक्तांसाठी देव त्यांच्या भावानुसार सत्य प्रगट होतो, बाकीचे सर्व कुतर्क व्यर्थ आहेत.

मनाला आवडणारी वस्तू स्वप्नात दिसली म्हणून ती काही प्रत्यक्षात तिथे चालून आलेली नसते; किंवा संपत्तीची आठवण काढली म्हणून समोर खजिना उभा राहत नाही.

थोडक्यात म्हणजे माणसाच्या स्वतःच्या कल्पनेतूनच स्वप्नात नाना पदार्थ भासतात; ते पदार्थ स्वतः चालत येत नाहीत किंवा त्यांना स्वतःची काही स्मृती नसते.

येथे मनातील शंका पूर्ण फिटली पाहिजे; मुक्त झालेल्या ज्ञानी पुरुषाला पुन्हा कसलाही जन्म कल्पू नका, आणि हे समजत नसेल तर विवेकाने तपासून पाहा.

ज्ञानी पुरुष मुक्त होऊन गेले तरी त्यांचे सामर्थ्य जगात अखंड चालते; कारण ते आयुष्यभर केवळ पुण्याच्या आणि धर्माच्या मार्गाने चालले होते.

या कारणाने प्रत्येकाने पुण्याच्या मार्गाने चालावे, ईश्वराचे भजन वाढवावे; आणि नीती सोडून कधीही अन्यायाच्या मार्गाने जाऊ नये.

नाना प्रकारची पुरश्चरणे करावीत, तीर्थयात्रा कराव्यात; आणि वैराग्याच्या बळावर स्वतःचे आत्मिक सामर्थ्य वाढवावे.

आत्मस्वरूपावर दृढ निश्चय बसला की ज्ञानमार्गानेही अद्भूत सामर्थ्य प्राप्त होते; परंतु आपला एकांत आणि साधना कधीही मोडू देऊ नये.

आपला सद्गुरू असो वा आपला उपास्य देव असो, कुठे तरी अंतःकरणात अनन्य भाव असावा; अंतरीचा खरा भाव नसेल तर सर्व काही व्यर्थ ठरते.

निर्गुणाचे ज्ञान झाले म्हणून जर सगुण भजनाकडे पूर्ण दुर्लक्ष केले, तर असा ज्ञानी मनुष्य दोन्हीकडून पूर्णपणे नागवला जातो.

अंगात खरी भक्ती राहत नाही आणि ज्ञानाचेही समाधान उरत नाही, मध्येच केवळ शुष्क अहंकार शिरतो; म्हणूनच नामजप आणि ध्यान कधीही सोडू नये.

जो सगुण भजनाचा त्याग करतो तो ज्ञानी असला तरी जगात अपयशी आणि अप्रतिष्ठित ठरतो; म्हणूनच सगुण भक्तीचा मार्ग कधीही सोडू नये.

निःकाम बुद्धीने केलेल्या भजनाची बरोबरी तिन्ही लोकांत कशाशीच होऊ शकत नाही; परंतु समर्थ सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय अशी निष्काम भक्ती घडत नाही.

सकाम भक्तीने केवळ ऐहिक फळ मिळते, पण निष्काम भजनाने प्रत्यक्ष भगवंतच प्राप्त होतो; क्षुद्र फळ आणि साक्षात भगवंत यांत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.

देवाजवळ सर्व फळे असतात, पण निष्काम भक्ताच्या अंतःकरणात साक्षात भगवंतच वास करतो; या कारणाने परमेश्वराचे भजन सदैव निष्काम भावानेच करावे.

निःकाम भजनाचे फळ अत्यंत श्रेष्ठ असते, त्यामुळे अमर्याद अलौकिक सामर्थ्य प्राप्त होते; मग त्यापुढे जगातील इतर क्षुद्र फळांची काय कथा!

भक्ताने मनात जी इच्छा धरावी ती देवाने स्वतःच पूर्ण करावी अशी स्थिती होते; तिथे वेगळे काही मागण्याची गरजच उरत नाही.

जेव्हा भक्ती आणि ज्ञान ही दोन्ही सामर्थ्ये एकत्र येतात, तेव्हा काळाचेही त्यांच्यावर काही चालत नाही; मग इतरांची तर क्षुद्र कीटकासारखी अवस्था होते.

म्हणून निष्काम भजन आणि त्याला जोड म्हणून श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञान ज्याच्याकडे असते; त्याच्यापुढे हे संपूर्ण त्रिभुवनही लहान भासते.

येथे त्याच्या बुद्धीचा प्रकाश इतका प्रखर असतो की त्याला कशाचीही सर येत नाही; आणि त्याचे यश, कीर्ती व पराक्रम निरंतर वाढत राहतो.

अध्यात्माचे सखोल निरूपण आणि हरिकीर्तनाचा गजर जिथे एकत्र चालतो, तिथे जगातील सर्व लोक आदराने आकर्षित होतात.

जिथे आचारात कोणताही भ्रष्टपणा नसतो तिथे परमार्थ कधीही लपत नाही; आणि आत्मज्ञानाचा पक्का निश्चय व समाधान कधीही ढळत नाही.

नित्य सारासार विचार करणे आणि न्याय-अन्यायाची सूक्ष्म पारख ठेवणे; ही बुद्धी भगवंताचीच देणगी असते आणि ती कधीही पालटत नाही.

जो भक्त भगवंताशी अनन्य होतो त्याला देव स्वतः अशी दिव्य बुद्धी देतो; याविषयी प्रत्यक्ष भगवंताचे गीतेतील वचन सावधपणे ऐका.

म्हणून सगुण भजन आणि त्यावर श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानाची जोड असणे; असा प्रत्यक्ष अनुभवाचा मेळ या जगात अत्यंत दुर्लभ असतो.