श्री दासबोध – दशक दहावा, समास दुसरा

शिष्य म्हणतो, 'स्वामींनी जो विचार सांगितला, त्यानुसार विष्णूचे स्वतंत्र अस्तित्व नाहीसे झाले; आणि ब्रह्मा, विष्णू व महेश या तिघांनाही स्वतंत्र स्थान उरले नाही.'

'उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार करणारे ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर हे तीन देव आहेत, या पारंपरिक समजुतीचा विचार केला तर त्याला कोणताही प्रत्यक्ष अनुभव उरत नाही.'

'चार तोंडांचा ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करतो याचा आज प्रत्यक्ष पुरावा नाही; आणि चार हातांचा विष्णू जगाचे पालन करतो हेही केवळ ऐकूनच ठाऊक आहे.'

'महेश विश्वाचा संहार करतो याचीही खात्री कशी पटणार? पुराणांमध्ये सांगितलेला लिंगमहिमा प्रत्यक्ष अनुभवाच्या दृष्टीने विपरीत वाटतो.'

'मूळमायेला कोणी निर्माण केले हे आधी समजले पाहिजे; कारण ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश ही तीन रूपे तर नंतर मायेच्या उदरातून निर्माण झाली आहेत.'

'मूळमाया ही जगाची जननी आहे, तिच्यापासून गुणक्षोभिणी झाली; आणि त्या गुणक्षोभिणीतून तीन गुणांचे हे तीन देव जन्माला आले.'

'शास्त्रकार आणि संसारी लोक असेच मानतात; परंतु प्रत्यक्ष अनुभवाची विचारणा केली की बरेच लोक संतापून गोंधळ घालतात.'

'म्हणून त्यांना काही विचारता येत नाही आणि त्यांच्याकडून अनुभवाचे समाधानही मिळत नाही; अनुभवाशिवाय केलेले सर्व बाह्य प्रयत्न ही केवळ बनवाबनवी ठरते.'

'अनुभव नसताना जो स्वतःला मोठा वैद्य म्हणवतो आणि उगाच औषधांची उठाठेव करतो; असा अडाणी वैद्य रुग्णांना संकटात लोटून त्यांचा घात करतो.'

'तसेच परमार्थातही सत्य काय याचा प्रत्यक्ष अनुभवानेच निश्चय केला पाहिजे; अनुभवाचा डोळा नसेल तर गुरु आणि शिष्य दोघेही अंधारात चाचपडतात.'

'बाकी लोकांच्या समजुतींना काय दोष द्यायचा? लोक जे मानतात ते त्यांच्यापुरते ठीक आहे; परंतु स्वामींनी मला याचे खरे रहस्य उलगडून सांगावे.'

'देवाने माया केली म्हणावे, तर देव स्वतःच मायेच्या उदरातून प्रगट झाले आहेत; मायेनेच स्वतःला केले म्हणावे, तर मुळात दुसरी कोणती माया नव्हती.'

'पंचमहाभूतांनी माया केली म्हणावे, तर ती महाभूतेच मुळात मायेतून बनली आहेत; आणि परब्रह्माने माया केली म्हणावे, तर परब्रह्माच्या ठिकाणी कसलेही कर्तेपण नाही.'

'माया जर खरोखर सत्य असती, तर परब्रह्माला कर्तेपणाचा दोष लागला असता; आणि माया जर मुळातच मिथ्या आहे, तर मग तिच्या निर्मितीचे कर्तेपण तरी कोणाकडे असणार?'

'आता हा सर्व संशयाचा गुंता सुटावा आणि मनाला प्रत्यक्ष सत्य अनुभवास यावे; अशी कृपा सद्गुरूंनी माझ्यावर करावी.'

'अक्षरांच्या बाराखडीशिवाय वेद उच्चारता येत नाहीत, शरीराशिवाय अक्षरे उच्चारता येत नाहीत; आणि एका देहाशिवाय दुसरा देह जन्माला येत नाही.'

'त्या सर्व देहांमध्ये मनुष्यदेह श्रेष्ठ आहे, आणि त्या मनुष्यदेहात ब्राह्मणदेह पवित्र मानून त्याला वेदांचा मुख्य अधिकार दिला आहे.'

'मग हे वेद मुळात कुठून आले? हे शरीर कशापासून निर्माण झाले? आणि हे सर्व देव नक्की कसे प्रगट झाले?'

'असा मनातील संशय आणि तर्क वाढल्यामुळे त्याचे पूर्ण समाधान केले पाहिजे; वक्ता म्हणाला, 'आता तू पूर्ण सावध होऊन ऐक.'

'प्रत्यक्ष अनुभवाची कसोटी लावली की सर्व काल्पनिक समजुतींची वाताहत होते; आणि केवळ अनुमानात अडकून पडल्यास घडीघडी आयुष्य व्यर्थ निघून जाते.'

'लोकांची लोकरीत वेगळी आणि शास्त्रांचे निर्णय वेगळे, यांत अनेक परस्परविरोधी मते आहेत; म्हणूनच सर्वांना एकदम एकच अनुभव येत नाही.'

'केवळ शास्त्रांची भीड बाळगली तर हा संशयाचा गुंता सुटत नाही; आणि हा गुंता सोडवायला जावे तर शास्त्रांमधील परस्परविरोध उघड दिसू लागतो.'

'शास्त्रांची मर्यादा राखून प्रत्यक्ष अनुभव सिद्ध केला, पूर्वपक्षाचा त्याग करून अंतिम सिद्धांत जाणला; तर शहाणा आणि अज्ञानी दोघांचेही एकाच वचनाने समाधान होते.'

'शास्त्रातच सुरुवातीला केवळ कल्पनेचा पूर्वपक्ष सांगितला आहे, जो अंतिम सत्याच्या दृष्टीने मिथ्या असतो; विचारपूर्वक पाहिले तर आमच्या सिद्धांतावर कोणीही आक्षेप घेऊ शकत नाही.'

'तरीही शास्त्रांचा आदर ठेवून या विषयाचे गूढ रहस्य थोडे स्पष्ट करतो; श्रोत्यांनी अत्यंत आदराने या विवेकाकडे लक्ष द्यावे.'