श्री दासबोध – दशक दहावा, समास चौथा

आता प्रत्यक्ष पाहिले तर मनुष्यापासूनच मनुष्य जन्माला येतो आणि पशूपासून पशूच निर्माण होतो, असा उघड सृष्टिनियम दिसतो.

आकाशात उडणारे पक्षी, जमिनीवर चालणारे प्राणी, जंगलातील श्वापदे आणि पाण्यातील जलचर या सर्वांची शरीरे ही आधीच्या शरीरांपासूनच जन्माला येतात.

प्रत्यक्ष अनुभवालाच खरा पुरावा मानावे आणि संशयाला अनुमानाने दूर करावे; समोर उघडा राजमार्ग दिसत असताना आडरानात भरकटू नये.

कधीतरी विचित्र संयोगातून विचित्र प्राणी जन्माला येतात, पण तेही शेवटी शरीरच असते; आधीच्या शरीराशिवाय नवीन शरीर जन्माला येऊच शकत नाही.

मग ही पहिली उत्पत्ती नक्की कशी झाली? शरीराची निर्मिती कोणी केली? आणि ज्याने हे निर्माण केले त्याचे शरीर कोणी घडवले?

असा विचार करत गेले तर हा प्रश्न फार लांबत जातो; पण मुळातच पहिले शरीर नक्की कसे आणि कोणी निर्माण केले, हे समजून घेतले पाहिजे.

मागील ही मूळ शंका तशीच शिल्लक राहिली आहे; पण आता प्रत्यक्ष अनुभवाचे उत्तर मिळाल्यावर मनात कोणताही संकोच बाळगू नका.

प्रत्यक्ष अनुभव हाच सर्वात मोठा पुरावा असतो, केवळ मूर्खालाच तो खोटा वाटतो; या देहातील अनुभूतीवरूनच सत्यावर पक्का विश्वास बसतो.

परब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली, तिलाच 'अष्टधा प्रकृती' म्हटले जाते; पंचमहाभूते आणि तीन गुण या मूळमायेमध्येच संमिश्र रूपात वास करतात.

ती मूळमाया सूक्ष्म वायूस्वरूप असून त्या वाऱ्यामध्ये जाणिवेचे मूळ रूप असते; ती जाणीव म्हणजेच सृष्टीची मूळ इच्छा होय, पण तिचा आरोप निर्गुण ब्रह्मावर करता येत नाही.

तरीही कोणी अज्ञानाने परब्रह्मावर या इच्छेचा आरोप केला तरी ते शब्द व्यर्थ ठरतात; कारण आत्मा हा सर्व शब्दांच्या पलीकडचा पूर्ण निर्गुण आहे.

आत्मा हा निर्गुण परब्रह्म असून नामरूपाचा सर्व पसारा निव्वळ भ्रम आहे; कल्पनेने कितीही आरोप केले तरी ते निर्गुणाला कधीही चिकटत नाहीत.

हट्टाने आकाशावर दगड भिरकावला किंवा आकाशाकडे पाहून थुंकले, तरी आकाशाला कसलाही धक्का लागत नाही.

तसेच परब्रह्म पूर्ण निर्विकार आहे आणि लोक त्यावर कल्पनेचे विकार लादू पाहतात; पण कल्पित विकार नष्ट होतात आणि मूळ निर्विकार परब्रह्म जसेच्या तसेच राहते.

आता प्रत्यक्ष अनुभवाचे मर्म ऐका आणि सत्य निश्चय मनात धरा; तरच खऱ्या आत्मानुभावाचा विजय प्राप्त करता येतो.

परब्रह्मामध्ये जो मूळ सूक्ष्म वायू निर्माण झाला, त्यातील सर्व जाणणाऱ्या तत्त्वालाच 'ईश्वर' आणि 'सर्वेश्वर' म्हटले जाते.

तोच ईश्वर पुढे सगुण त्रिगुणांच्या रूपात आला आणि त्याच्यातून सत्त्व, रज व तम हे तीन गुण प्रगट झाले; आणि तिथेच ब्रह्मा, विष्णू व महेश उत्पन्न झाले.

सत्त्व, रज आणि तम हे तिन्ही गुण अत्यंत श्रेष्ठ मानले जातात; त्यांच्या स्वरूपाचा योग्य क्रम मागे सविस्तर सांगितलाच आहे.

सर्व जाणणारा तो साक्षात भगवान विष्णू, जाणणारा व न जाणणारा तो चतुरानन ब्रह्मदेव, आणि पूर्ण नेणीवरूप असलेला तो अत्यंत भोळा पंचानन शंकर होय.

हे तिन्ही गुण एकमेकांत मिसळलेले असल्यामुळे त्यांना वेगळे करणे कठीण असते; तरीही त्यांच्यातील कमी-जास्त प्रमाणावरून त्यांचे कार्य ओळखावे लागते.

वाऱ्यामध्ये जो विष्णूचा सूक्ष्म अंश होता तो मुळात वायुरूपच होता; पुढे त्यानेच चतुर्भुज सगुण देह धारण केला.

तसेच ब्रह्मदेव आणि महेशानेही स्वेच्छेने सगुण देह धारण केले; त्या सामर्थ्यवान देवतांना एका क्षणात गुप्त किंवा प्रगट व्हायला वेळ लागत नाही.

आजही जगात कित्येक सिद्ध पुरुष अचानक गुप्त किंवा प्रगट होतात; मग त्या मूळ समर्थ देवतांच्या दिव्य मूर्तींना हे काय अशक्य आहे?

देव, देवता आणि सूक्ष्म भुताखेतांमध्ये हे अद्भूत सामर्थ्य असते; याच नियमाने राक्षसांकडेही रूपे बदलण्याची अद्भुत कला होती.

झोटिंगासारखी भुते मुळात वायुरूप असतात, पण ती अचानक आवाज करत चालू लागतात आणि अनपेक्षितपणे सुकामेवा फेकून देतात.

या सर्व गोष्टींना निव्वळ अविश्वासाने नाकारू नका, कारण हे अनेकांच्या अनुभवाला आलेले आहे; लोक आपापल्या प्रत्यक्ष अनुभवाने हे सत्य जाणतात.

सामान्य तांत्रिकही विविध शरीरे धारण करतात आणि परकायाप्रवेश करतात; मग तो संपूर्ण विश्वाचा स्वामी परमात्मा सगुण देह कसा धारण करणार नाही?

म्हणून त्या वायुरूप देवतांनी स्वेच्छेने सगुण देह धारण केले आणि त्यातून ब्रह्मा, विष्णू व महेश प्रगट झाले; आणि पुढे त्यांच्यापासून संततीचा विस्तार झाला.

त्यांनी आपल्या अंतःकरणातच पत्नींची केवळ संकल्पना केली आणि संकल्पासरशी त्या भार्या निर्माण झाल्या; परंतु त्यांच्यापासून सामान्य मानवाप्रमाणे प्रजोत्पादन झाले नाही.

त्यांनी केवळ इच्छेने पुत्रांची संकल्पना केली आणि प्रसंगानुसार मानसपुत्र निर्माण झाले; अशा अद्भूत रीतीने हरी आणि हराने व्यवहार केले.

पुढे ब्रह्मदेवाने संपूर्ण सृष्टीची मनात केवळ कल्पना केली आणि इच्छेसरशी सर्व जीवसृष्टी निर्माण झाली.

नाना प्रकारचे प्राणी त्याने केवळ कल्पनेने निर्माण केले आणि संकल्पासरशी अंडज, जारज इत्यादी प्राण्यांचे नर-मादी जोडे तत्काळ उत्पन्न झाले.

पाण्याच्या घामातून उवा-लिखांसारखे स्वेदज जीव निर्माण झाले; आणि वाऱ्याच्या व पाण्याच्या संयोगाने जमिनीतून उद्भिज्ज वनस्पती अचानक उगवून आल्या.

माणसांची हातचलाखीची जादू, राक्षसांची मायावी कपटविद्या, आणि ब्रह्मदेवाची ही सृष्टी निर्माण करण्याची अगाध विद्या अशी श्रेष्ठ आहे.

माणसांच्या विद्येपेक्षा राक्षसांची विद्या श्रेष्ठ होती, आणि राक्षसांच्या विद्येपेक्षाही ब्रह्मदेवाची ही संकल्पसृष्टीची विद्या अनंत पटींनी श्रेष्ठ होती.

ब्रह्मदेवाने जाणणारे व अज्ञानी असे सर्व प्राणी निर्माण केले आणि वेदांची रचना करून सन्मार्ग दाखवला; अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली.

त्यानंतर मात्र शरीरापासून शरीर जन्माला येण्याचा प्रकृतीचा नियम सुरू झाला आणि सृष्टी वाढत गेली; अशा रीतीने जगातील सर्व शरीरे अस्तित्वात आली.

येथे मूळ शंकेचे पूर्ण निरसन झाले आणि संपूर्ण सृष्टीचा विस्तार कसा झाला, हा विचार अन्वयाने अनुभवास आला.

अशी ही सृष्टी ब्रह्मदेवाने निर्माण केली, पण पुढे विष्णूने तिचे पालन कसे केले, हा विचारही आता श्रोत्यांनी समजून घेतला पाहिजे.

निर्माण झालेले सर्व प्राणी विष्णूने अंतर्यामी जाणिवारूपाने सांभाळले; आणि सगुण देह धारण करून नाना प्रकारच्या दुष्ट दैत्यांचा संहार केला.

विविध अवतार धारण करणे, दुष्टांचा नाश करणे आणि धर्माची पुनर्स्थापना करणे, यासाठीच विष्णू सगुण रूपात जन्माला येतो.

म्हणून जे जे महापुरुष धर्मस्थापनेचे कार्य करतात ते विष्णूचेच अंश असतात; आणि भगवंताला न मानणारे दुष्ट लोक हे असुरांसमान असतात.

जन्माला आलेले सर्व प्राणी अज्ञानात बुडाले की संहाराला पात्र ठरतात; आणि रुद्र आपल्या मूळ संहारक रूपाने त्यांचा अंत करतो.

शेवटी रुद्र सगुण शरीराने क्रोधाविष्ट होतो तेव्हा संपूर्ण जीवसृष्टीचा संहार करतो; आणि महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण ब्रह्मांड जळून भस्मसात होते.

अशा रीतीने उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा हा मूळ विचार आहे; श्रोत्यांनी आता तत्पर होऊन पुढील निरूपणाकडे लक्ष द्यावे.

कल्पांताच्या वेळी महाप्रलय नक्की कसा घडतो हे आता पुढे सांगितले जाईल; पाचही प्रलय जो अचूक जाणतो तोच खरा ज्ञानी होय.