श्री दासबोध – दशक नववा, समास दुसरा

ज्याला ज्याला जगात आकार आहे ते सर्व कल्पांताच्या वेळी नष्ट होते; पण आत्मस्वरूप मात्र सर्वकाळ अखंड जसेच्या तसेच अस्तित्वात असते.

जे संपूर्ण विश्वात एकमेव अंतिम सार आहे, जे कधीही खोटे ठरत नाही आणि जे नित्य निरंतर सर्वत्र दाटून भरलेले आहे,

तेच भगवंताचे मूळ निजरूप असून त्यालाच आत्मस्वरूप म्हणतात; आणि त्या एकाच तत्त्वाला समजावण्यासाठी अगणित नावे दिलेली आहेत.

सामान्य बुद्धीला कळावे म्हणून केवळ संकेताने ही नावे ठेवली आहेत; परंतु मूळ आत्मस्वरूप सर्व नावांच्या पलीकडचे असून सदैव स्थिर असते.

ते आत्मतत्त्व विश्वाच्या आत-बाहेर व्यापून राहिलेले आहे, तरीही अज्ञानामुळे जगाला दिसेनासे झाले आहे; इतके जवळ असूनही ते नाहीसारखे कसे भासते?

अशा देवाचे वर्णन ऐकले की माणसाची दृष्टी त्याला बाहेर शोधू लागते; पण डोळ्यांनी शोधू गेले तर बाहेर केवळ दृश्य पसाराच दिसतो.

डोळ्यांचा विषय केवळ दृश्य वस्तू पाहणे हाच असतो; त्यामुळे समोर एखादा आकार दिसला की डोळ्यांना समाधान वाटते, पण ते काही खरे आत्मदर्शन नव्हे.

डोळ्यांना जे जे दिसते ते सर्व शेवटी नष्ट होते असे श्रुती सांगतात; म्हणूनच जे डोळ्यांनी दिसते ते खरे आत्मस्वरूप असूच शकत नाही.

आत्मस्वरूप हे कोणत्याही आभासाच्या पलीकडचे आहे, तर हे जग केवळ एक भास आहे; आणि हा भास नाशवंत असल्याचे वेदांतशास्त्र सांगते.

वरवर पाहिले तर हे दृश्य जग भासते, पण आत्मतत्त्व दृश्यापेक्षा पूर्ण वेगळे आहे; स्वानुभवाने पाहिले तर ते या दृश्याच्या आत आणि बाहेर अखंड व्यापलेले दिसते.

जे सर्व भासांच्या पलीकडचे आणि निर्गुण आहे त्याची ओळख शब्दांत काय सांगावी? तरीही ते आत्मस्वरूप आपल्या अत्यंत जवळ आहे हे जाणावे.

जसे आकाशात ढगांचा भास होतो पण आकाश सर्वांच्या आत-बाहेर असते; तसाच तो जगदीश्वर या सृष्टीच्या आत आणि बाहेर भरून राहिलेला आहे.

पाण्यात असूनही ते आत्मस्वरूप भिजत नाही, मातीत असूनही झिजत नाही, आणि अग्नीमध्ये असूनही देवाचे ते मूळ स्वरूप कधीही होरपळत नाही.

चिखलात असूनही ते बुडत नाही, वाऱ्यात असूनही उडून जात नाही; आणि सोन्याच्या दागिन्यांत भरून राहिले तरी सोन्यासारखे घडवले जात नाही.

असे हे तत्त्व सदैव सर्वत्र भरलेले असूनही सहजासहजी बुद्धीला कळत नाही; कारण अद्वैतामध्ये भेद निर्माण करणारी ही खोटी अहंता मध्ये उभी असते.

त्या अहंतारूपी अहंकाराची खरी खूण आणि ओळख आता सांगतो; अहंतेचे हे सूक्ष्म निरूपण सावध होऊन ऐकावे.

ही अहंता आत्मस्वरूपाकडे धाव घेते, अनुभवावर झेप घालते; आणि आत्मज्ञानाचे सर्व शब्द स्वतःच बोलून दाखवू लागते.

'आता मीच साक्षात ब्रह्मस्वरूप झालो आहे' असे म्हणणे हेच त्या अहंतेचे सूक्ष्म रूप आहे; आणि निराकारामध्ये ती स्वतःला नकळत वेगळी पाडते.

'मी स्वतःच परब्रह्म आहे' असा जो अभिमान वाटतो, तोही अहंतेचाच एक सूक्ष्म भ्रम आहे; अतिशय सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तर हे लक्षात येते.

मनुष्य आपल्या कल्पनेने ईश्वराचा अंदाज बांधू पाहतो, पण परब्रह्म हे सर्व कल्पनेच्या पलीकडचे आहे; म्हणूनच त्या अनंताचा पार कल्पनेला कधीच लागत नाही.

अन्वय आणि व्यतिरेक हे केवळ समजावण्याचे शब्द आहेत; निःशब्द असणाऱ्या आत्मतत्त्वाचा शोध शब्दांच्या पलीकडे जाऊन घेतला पाहिजे.

सुरुवातीला शब्दांचा वाच्यांश (वरवरचा अर्थ) समजून घ्यावा आणि नंतर त्यातील लक्ष्यांश (गूढ मर्म) ओळखावा; कारण लक्ष्यांश अनुभवताना शब्दांचा वाच्यांश उरतच नाही.

सर्वब्रह्म आणि विमलब्रह्म ही केवळ समजावण्यासाठी केलेली शब्दांची मांडणी आहे; जेव्हा लक्ष्यार्थ समजतो तेव्हा हा शब्दांचा पसारा गळून पडतो.

सर्वब्रह्म आणि विमलब्रह्म हे दोन्ही पक्ष केवळ शब्दांतच मांडता येतात; पण आत्मस्वरूपावर लक्ष केंद्रित केले की कसलाही पक्षपात उरत नाही.

हे ज्ञान लक्ष्यार्थाने अनुभवायचे असते, तिथे कोरड्या शब्दांना स्थान नसते; प्रत्यक्ष आत्मानुभावाच्या ठिकाणी शब्दांची कसरत कशी चालेल?

परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाणी जिथे शांत होतात; तिथे शब्दांच्या कारागिरीचा काय उपयोग होणार?

तोंडातून शब्द बाहेर पडताच तो हवेत विरून नष्ट होतो, मग त्यात शाश्वत सत्य कुठे असणार? हे उघड सत्य स्वतः तपासून पाहा.

शब्द हे प्रत्यक्ष नाशवंत असल्यामुळे शब्दांच्या चर्चेत नेहमी पक्षपात आणि वाद निर्माण होतात; सर्वब्रह्म की विमलब्रह्म हा वाद अनुभवाच्या पातळीवर मुळीच नसतो.

खऱ्या अनुभवाचे लक्षण ऐका; अनुभव म्हणजे त्या परमात्म्याशी पूर्णपणे अनन्य (एकरूप) होणे होय, आणि अनन्यतेचे लक्षण असे आहे.

अनन्य म्हणजे स्वतःचे वेगळे अस्तित्व न उरणे, जसे आत्मनिवेदनात घडते; संसाराची आसक्ती तुटली की आत्मा आपल्या मूळ आत्मभावानेच नित्य उरतो.

आत्म्याला वेगळा 'मी आत्मा आहे' असा अहंकार नसणे हेच निःसंगतेचे खरे लक्षण आहे; हे केवळ समजण्यासाठी शब्दांत सांगितले आहे.

नाहीतर जो लक्ष्यार्थ आहे तो शब्दांच्या वाच्यांशाने कसा मांडता येईल? वाक्यांचे सखोल विवरण केले की हे आपोआप उमगू लागते.

सृष्टीतील तत्त्वांचा शोध घ्यावा, निर्गुण परब्रह्माचा निश्चय करावा; आणि स्वतःचा स्वतःच अंतर्मुख होऊन शोध घ्यावा, म्हणजे सत्य समजते.

हे ज्ञान न बोलता अंतर्यामी अनुभवायचे असते आणि त्या अनुभूतीत स्वतः विलीन होऊन जायचे असते; म्हणूनच अशा स्थितीत महापुरुषांना मौनच शोभून दिसते.

तिथे सर्व शब्द निःशब्द होतात आणि वेदही 'नेति नेति' (हे नव्हे, हे नव्हे) म्हणून शांत होतात; हाच खरा प्रत्यक्ष आत्मप्रचीतीचा अनुभव आहे.

प्रचीती आल्यावरही जर मनात तर्कवितर्क चालू राहिले तर तो उघड अहंकार समजावा; म्हणून ज्ञानी मनुष्य म्हणतो, 'मी अज्ञानी आहे आणि मला काहीच समजत नाही.'

मी खोटा, माझे बोलणे खोटे, माझे चालणे खोटे; मी आणि माझे हा सर्व व्यवहार केवळ कल्पनेचा खोटा पसारा आहे.

माझ्या स्वतंत्र अहंकाराला मुळात अस्तित्त्वच नाही, माझे सर्व बोलणे व्यर्थ आहे; हा सर्व प्रकृतीचा स्वभाव असून ती प्रकृतीच मुळात खोटी आहे.

प्रकृती आणि पुरुष या दोन्हींचा जिथे निरास होतो, तिथे 'मी श्रेष्ठ आहे' हा अहंकार कसा टिकू शकेल?

जिथे सर्व द्वैत पूर्णपणे संपून गेले तिथे विशेष असे काय उरणार? 'मी मौन पाळले आहे' असे मुखाने उच्चारले की मौन जसे भंग पावते तसे हे आहे.

म्हणून आता आत्मानंदाचे मौन मोडू नये, सर्व व्यवहार करूनही अंतरात अकर्ता राहावे; आणि विवेकाच्या बळावर देहात असूनही देहातीत होऊन राहावे.