ज्ञाता सुटला ज्ञानमतें । परंतु जन्म कैसा बद्धातें ।
बद्धाचें काये जन्मतें । अंतकाळीं ॥१॥
ज्ञानी पुरुष आत्मज्ञानाने मुक्त झाला हे मान्य, पण बद्ध जीवाला पुन्हा जन्म कसा मिळतो? आणि मरणसमयी बद्ध जीवाचे नक्की काय जन्माला येते?
बद्ध प्राणी मरोन गेले । तेथें कांहींच नाहीं उरलें ।
जाणिवेचे विस्मरण जालें । मरणापूर्वी ॥२॥
बद्ध प्राणी मरून गेला की तिथे काहीच शिल्लक उरत नाही; आणि मरणापूर्वीच त्याच्या सर्व जाणिवेचा विसर पडलेला असतो.
ऐसी घेतली आशंका । याचें उत्तर ऐका ।
आतां दुश्चीत होऊं नका । म्हणे वक्ता ॥३॥
श्रोत्याने अशी शंका विचारली असता वक्ता म्हणाला, 'आता मनात कोणतीही शंका न ठेवता याचे उत्तर सावधपणे ऐका.'
पंचप्राण स्थळें सोडिती । प्राणरूप वासनावृत्ती ।
वासनामिश्रीत प्राण जाती । देह सोडुनिया ॥४॥
मरणसमयी पाच प्राण शरीरातील स्थाने सोडतात आणि वासनेची वृत्ती त्या प्राणाशी एकरूप झालेली असते; ती वासना प्राणासोबत देह सोडून बाहेर पडते.
वायोसरिसी वासना गेली । ते वायोरूपेंचि राहिली ।
पुन्हां जन्म घेऊन आली । हेतुपरत्वें ॥५॥
वाऱ्यासोबत ती वासना निघून जाते आणि वायुरूपानेच अवकाशात राहते; आणि आपल्या सूक्ष्म इच्छेनुसार पुन्हा नवा देह धारण करून जन्माला येते.
कित्येक प्राणी निःशेष मरती । पुन्हां मागुते जीव येती ।
ढकलून दिल्हें तेणें दुखवती । हस्तपादादिक ॥६॥
कित्येक प्राणी पूर्णपणे मरून जातात आणि पुन्हा काही वेळाने त्यांच्यात जीव येतो; यमदूतांनी ढकलून दिल्यामुळे त्यांचे हातपाय दुखू लागतात.
सर्पदृष्टी जालियां वरी । तीं दिवसां उठवी धन्वंतरी ।
तेव्हां ते माघारी । वासना येते कीं ॥७॥
सर्पदंश झालेला मनुष्य तीन दिवसांनंतर कुशल वैद्याने जिवंत केल्याचे दिसते; तेव्हा ती शरीराबाहेर पडलेली वासना पुन्हा देहात परत येते ना!
कित्येक सेवें होऊन पडती । कित्येक तयांस उठविती ।
येमलोकींहून आणिती । माघारे प्राणी ॥८॥
कित्येक जण प्रेतासारखे निपचित पडतात आणि नंतर पुन्हा उठून बसतात; जणू यमलोकातून ते पुन्हा मागे परत येतात.
कित्येक पुर्वीं श्रापिले । ते शापें देह पावले ।
उश्रापकाळीं पुन्हां आले । पूर्वदेहीं ॥९॥
पूर्वी कित्येक ऋषींच्या शापाने प्राण्यांनी नवे देह धारण केले; आणि उःशापाची वेळ येताच ते पुन्हा आपल्या पूर्वदेहात परत आले.
कित्येकीं बहु जन्म घेतले । कित्येक परकाया प्रवेशले ।
ऐसे आले आणी गेले । बहुत लोक ॥१०॥
कित्येकांनी अनेक जन्म घेतले, कित्येकांनी परकायाप्रवेश केला; असे अनेक लोक या जगात आले आणि गेले.
फुंकल्यासरिसा वायो गेला । तेथें वायोसून निर्माण जाला ।
म्हणोन वायोरूप वासनेला । ज्नम आहे ॥११॥
तोंडातून फुंकर मारताच हवा बाहेर पडते आणि हवेतूनच ध्वनी निर्माण होतो; तसेच वायुरूप वासनेला पुन्हा नवा जन्म मिळतो.
मनाच्या वृत्ती नाना । त्यांत जन्म घेते वासना ।
वासना पाहातां दिसेना । परंतु आहे ॥१२॥
मनाच्या अनंत वृत्ती असतात, त्यांतील अतृप्त वासनाच पुन्हा जन्म घेते; ती वासना डोळ्यांना दिसत नसली तरी प्रत्यक्षात सूक्ष्म रूपाने असते.
वासना जाणिजे जाणिवहेत । जाणीव मुळींचा मूळतंत ।
मूळमायेंत असे मिश्रित । कारणरूपें ॥१३॥
वासना म्हणजे जाणिवेचा सूक्ष्म हेतू, आणि ही जाणीवच सृष्टीचे मूळ कारण आहे; ती मूळमायेमध्ये कारणरूपाने मिसळलेली असते.
कारणरूप आहे ब्रह्मांडीं । कार्यरूपें वर्ते पिंडीं ।
अनुमानितां तांतडीं । अनुमानेना ॥१४॥
ती ब्रह्मांडात कारणरूपाने असते आणि या पिंडात कार्यरूपाने व्यवहार करते; वरवरच्या अंदाजाने तिचे मर्म कधीही लक्षात येत नाही.
परंतु आहे सूक्ष्मरूप । जैसें वायोचे स्वरूप ।
सकळ देव वायोरूप । आणी भूतसृष्टि ॥१५॥
परंतु ती वाऱ्याच्या स्वरूपासारखी अत्यंत सूक्ष्म असते; सर्व देवता आणि ही भूतसृष्टी वायुरूपानेच व्यापलेली आहे.
वायोमधें विकार नाना । वायो पाहातां तरी दिसेना ।
तैसी जाणीववासना । अति सूक्ष्म ॥१६॥
वाऱ्यामध्ये अनेक प्रकारची शक्ती असते, पण वारा डोळ्यांना दिसत नाही; तशीच ही जाणिवेची वासना अत्यंत सूक्ष्म असते.
त्रिगुण आणी पंचभूतें । हे वायोमध्यें मिश्रिते ।
अनुमानेना म्हणोन त्यातें । मिथ्या म्हणों नये ॥१७॥
तीन गुण आणि पाच महाभूते या वाऱ्यामध्येच मिसळलेली असतात; बुद्धीला एकदम समजत नाही म्हणून तिला खोटी मानू नये.
सहज वायो चाले । तरी सुगंध दुर्गंध कळों आले ।
उष्ण सीतळ तप्त निवाले । प्रत्यक्ष प्राणी ॥१८॥
वारा वाहू लागला की सुगंध आणि दुर्गंध समजून येतो; आणि उष्ण किंवा थंड हवेने प्राणी तत्काळ तप्त किंवा शांत होतात.
वायोचेनि मेघ वोळती । वायोचेनि नक्षत्रें चालती ।
सकळ सृष्टीची वर्तती गती । सकळ तो वायो ॥१९॥
वाऱ्यामुळेच आकाशात ढग दाटून पाणी देतात, वाऱ्यामुळेच नक्षत्रे फिरतात; आणि या संपूर्ण विश्वाची सर्व हालचाल केवळ वाऱ्यामुळेच चालते.
वायोरूपें देवतें भूतें । आंगीं भरती अकस्मातें ।
वीध केलियां प्रेतें । सावध होतीं ॥२०॥
वायुरूपानेच अंगात देवता किंवा भुते अचानक संचार करतात; आणि मांत्रिकाच्या प्रयोगाने मृतावस्थेतील देहही जागे होतात.
वारें निराळें न बोले । देहामधें भरोन डोले ।
आळी घेऊन जन्मा आले । कित्येक प्राणी ॥२१॥
अंगात आलेले वारे शरीराबाहेरून बोलत नाही, तर ते शरीरात भरून संचार करते; आणि पूर्वजन्माचा हट्ट धरून कित्येक जीव पुन्हा जन्माला येतात.
राहाणें ब्रह्मणसमंध जाती । राहाणें ठेवणीं सांपडती ।
नाना गुंतले उगवती । प्रत्यक्ष राहाणें ॥२२॥
ब्रह्मसमंधाची बाधा शांत केली की जमिनीत पुरलेले गुप्त धन सापडते; आणि अनेक अडकलेले गुंते या सूक्ष्म प्रयोगांनी सुटतात.
ऐसा वायोचा विकार । येवंचे कळेना विस्तार ।
सकळ कांहीं चराचर । वायोमुळें ॥२३॥
हा वाऱ्याचा अद्भूत विकार आहे, त्याचा सर्व विस्तार समजणे कठीण आहे; हे सर्व चराचर विश्व केवळ वाऱ्याच्याच आधारावर चालते.
वायो स्तब्धरूपें सृष्टीधर्ता । वायो चंचळरूपें सृष्टीकर्ता ।
न कळे तरी विचारीं प्रवर्ता । म्हणिजे कळे ॥२४॥
वारा शांत रूपात विश्वाला धारण करतो आणि चंचल रूपात विश्वाची निर्मिती करतो; हे समजत नसेल तर सखोल विचार करा म्हणजे पटेल.
मुळापासून सेवटवरी । वायोचि सकळ कांहीं करी ।
वायोवेगळें कर्तुत्व चतुरीं मज निरोपावें ॥२५॥
मुळापासून शेवटापर्यंत सर्व काही वाराच करतो; वाऱ्याशिवाय दुसरे कोणते स्वतंत्र कर्तृत्व आहे हे चतुर माणसाने मला सांगावे.
जाणीवरूप मूळमाया । जाणीव जाते आपल्या ठाया ।
गुप्त प्रगट होऊनियां । विश्वीं वर्ते ॥२६॥
मूळमाया ही जाणिवेचे रूप आहे आणि ती जाणीव आपल्या मूळ स्थानी परत जाते; ती गुप्त आणि प्रगट होऊन या विश्वात वावरत असते.
कोठें गुप्त कोठें प्रगटे । जैसें जीवन उफाळे आटे ।
पुढें मागुता वोघ लोटे । भूमंडळीं ॥२७॥
पाणी जसे कुठे उफाळून येते तर कुठे आटून जाते, आणि पुढे पुन्हा नदीचा प्रवाह पृथ्वीवर वाहू लागतो;
तैसाच वायोमधें जाणीवप्रकार । उमटे आटे निरंतर ।
कोठें विकारें कोठें समीर । उगाच वाजे ॥२८॥
तसाच वाऱ्यामध्ये जाणिवेचा हा खेळ निरंतर प्रगट होतो आणि लपतो; कुठे विकार रूपाने तर कुठे शांत वारा सहज वाहत राहतो.
वारीं आंगावरून जाती । तेणें हातपाये वाळती ।
वारां वाजतां करपती । आलीं पिकें ॥२९॥
विचित्र वारे अंगावरून गेले की हातपाय लुळे पडतात; आणि भलताच वारा सुटला की शेतातील उभी पिके करपून जातात.
नाना रोगांचीं नाना वारीं । पीडा करिती पृथ्वीवरी ।
वीज कडाडी अंबरीं । वायोमुळें ॥३०॥
अनेक रोगांची विचित्र वारे या पृथ्वीवर लोकांना पीडा देतात; आणि आकाशात वीज कडाडणे हेसुद्धा वाऱ्याच्या घर्षणानेच घडते.
वायोकरितां रागोद्धार । कळे वोळखीचा निर्धार ।
दीप लागे मेघ पडे हा चमत्कार । रागोद्धारीं ॥३१॥
वाऱ्यामुळेच गायनातून विविध राग उमटतात आणि स्वरांची ओळख पटते; रागाच्या स्वरांनी दिवा पेटणे किंवा पाऊस पडणे हा चमत्कार वाऱ्यामुळेच होतो.
वायो फुंकितां भुली पडती । वायो फुंकितां खांडकें करपती ।
वायोकरितां चालती । नाना मंत्र ॥३२॥
हवेची फुंकर मारून भुरळ पाडली जाते, जळणाऱ्या जखमा शांत केल्या जातात; आणि वाऱ्याच्याच साहाय्याने अनेक मंत्र कार्य करतात.
मंत्रें देव प्रगटती । मंत्रें भूतें अखरकिती ।
बाजीगरी वोडंबरी करिती । मंत्रसामर्थ्यें ॥३३॥
मंत्रांच्या सामर्थ्याने देवता प्रगट होतात, भुते पळून जातात; आणि गारुडी व जादूगार मंत्रांच्या बळावर अद्भूत खेळ दाखवतात.
राक्षसांची मावरचना । ते हे देवांदिकां कळेना ।
विचित्र सामर्थ्यें नाना । स्तंबनमोहनादिकें ॥३४॥
राक्षसांची मायावी रचना देवांनाही ओळखता येत नव्हती; स्तंभन, मोहन इत्यादी विविध शक्तींचे सामर्थ्य अचाट असते.
धडचि पिसें करावें । पिसेंच उमजवावें ।
नाना विकार सांगावे । किती म्हणोनी ॥३५॥
शहाण्या माणसाला वेडे करणे आणि वेड्याला शहाणे करणे; असे वाऱ्याचे आणि मंत्रांचे कितीतरी विकार सांगावेत!
मंत्रीं संग्राम देवाचा । मंत्रीं साभिमान ऋषीचा ।
महिमा मंत्रसामर्थ्याचा । कोण जाणे ॥३६॥
मंत्रांच्या बळावर देवांचे मोठे संग्राम झाले, मंत्रांमुळे ऋषींचा प्रभाव पडला; त्या मंत्रसामर्थ्याचा महिमा कोणाला पूर्ण कळणार?
मंत्रीं पक्षी आटोपिती । मूशकें स्वापदें बांधती ।
मंत्रीं माहसर्प खिळिती । आणी धनलाभ ॥३७॥
मंत्रांनी आकाशातील पक्षी खाली आणले जातात, उंदीर व हिंस्र श्वापदे खिळवून ठेवली जातात; मंत्रांनी महासर्प स्तब्ध होतात आणि गुप्त धन प्राप्त होते.
आतां असो हा प्रश्न जाला । बद्धाचा जन्म प्रत्यया आला ।
मागील प्रश्न फिटला । श्रोतयाचा ॥३८॥
आता हा विस्तार पुरे, बद्ध जीवाला पुन्हा कसा जन्म मिळतो हे सिद्ध झाले; आणि श्रोत्यांच्या मनातील मागील शंकेचे पूर्ण निरसन झाले.