निराकार म्हणिजे काये । निराधार म्हणिजे काये ।
निर्विकल्प म्हणिजे काये । निरोपावें ॥१॥
शिष्य विचारतो: निराकार म्हणजे काय, निराधार म्हणजे काय, आणि निर्विकल्प कशाला म्हणतात, हे मला स्पष्ट करून सांगावे.
निराकार म्हणिजे आकार नाहीं । निराधार म्हणिजे आधार नाहीं ।
निर्विकल्प म्हणिजे कल्पना नाहीं । परब्रह्मासी ॥२॥
गुरु उत्तर देतात: ज्याला कोणताही आकार नाही ते निराकार, ज्याला दुसऱ्या कशाचा आधार नाही ते निराधार, आणि ज्या परब्रह्माच्या ठिकाणी कोणतीही कल्पनाच नसते ते निर्विकल्प होय.
निरामय म्हणिजे काये । निराभास म्हणिजे काये ।
निरावेव म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥३॥
निरामय म्हणजे काय, निराभास कशाला म्हणतात, आणि निरावयव म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
निरामय म्हणिजे जळमये नाहीं । निराभास म्हणिजे भासचि नाहीं ।
निरावेव म्हणिजे अवेव नाहीं । परब्रह्मासी ॥४॥
ज्यात कोणताही विकार किंवा जडत्व नाही ते निरामय, जेथे कोणताही आभास किंवा भ्रम नसतो ते निराभास, आणि ज्या परब्रह्माला कोणतेही अवयव नसतात ते निरावयव होय.
निःप्रपंच म्हणिजे काये । निःकळंक म्हणिजे काये ।
निरोपाधी म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥५॥
निःप्रपंच म्हणजे काय, निष्कलंक कशाला म्हणतात, आणि निरुपाधिक म्हणजे काय, हे मला सांगावे.
निःप्रपंच म्हणिजे प्रपंच नाहीं । निःकळंक म्हणिजे कळंक नाहीं ।
निरोपाधी म्हणिजे उपाधी नाहीं । परब्रह्मासी ॥६॥
ज्यात मायेचा प्रपंच नाही ते निःप्रपंच, ज्याच्यावर कोणताही डाग किंवा दोष नाही ते निष्कलंक, आणि ज्या परब्रह्माला कोणतीही उपाधी नसते ते निरुपाधिक होय.
निरोपम्य म्हणिजे काये । निरालंब म्हणिजे काये ।
निरापेक्षा म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥७॥
निरुपम म्हणजे काय, निरालंब कशाला म्हणतात, आणि निरापेक्ष म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
निरोपम्य म्हणिजे उपमा नाहीं । निरालंब म्हणिजे अवलंबन नाहीं ।
निरापेक्षा म्हणिजे अपेक्षा नाहीं । परब्रह्मासी ॥८॥
ज्याला जगात कशाचीही उपमा देता येत नाही ते निरुपम, ज्याला कशाचाही आश्रय लागत नाही ते निरालंब, आणि ज्या परब्रह्माला कसलीही अपेक्षा नसते ते निरापेक्ष होय.
निरंजन म्हणिजे काये । निरंतर म्हणिजे काये ।
निर्गुण म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥९॥
निरंजन म्हणजे काय, निरंतर कशाला म्हणतात, आणि निर्गुण म्हणजे काय, हे मला समजावून सांगावे.
निरंजन म्हणिजे जनचि नाहीं । निरंतर म्हणिजे अंतर नाहीं ।
निर्गुण म्हणिजे गुणचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥१०॥
जेथे मायेचे अज्ञान नाही ते निरंजन, ज्याच्यात कधीही अंतर किंवा खंड पडत नाही ते निरंतर, आणि ज्या परब्रह्माच्या ठिकाणी त्रिगुणांचा लवलेशही नसतो ते निर्गुण होय.
निःसंग म्हणिजे काये । निर्मळ म्हणिजे काये ।
निश्चळ म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥११॥
निःसंग म्हणजे काय, निर्मळ कशाला म्हणतात, आणि निश्चळ म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
निःसंग म्हणिजे संगचि नाहीं । निर्मळ म्हणिजे मळचि नाहीं ।
निश्चळ म्हणिजे चळण नाहीं । परब्रह्मासी ॥१२॥
ज्याला कशाचीही आसक्ती किंवा सोबत नाही ते निःसंग, ज्यात मळ किंवा अशुद्धता नाही ते निर्मळ, आणि ज्या परब्रह्माच्या ठिकाणी कसलीही हालचाल नसते ते निश्चळ होय.
निशब्द म्हणिजे काये । निर्दोष म्हणिजे काये ।
निवृत्ती म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥१३॥
निःशब्द म्हणजे काय, निर्दोष कशाला म्हणतात, आणि निवृत्ती म्हणजे काय, हे मला सांगावे.
निशब्द म्हणिजे शब्दचि नाही । निर्दोष म्हणिजे दोषचि नाही ।
निवृत्ति म्हणिजे वृत्तिच नाहीं । परब्रह्मासी ॥१४॥
जेथे शब्द किंवा वाणी पोहोचत नाही ते निःशब्द, ज्यात कोणताही दोष नसतो ते निर्दोष, आणि ज्या परब्रह्माच्या ठिकाणी कोणतीही मनोवृत्तीच उरत नाही ती निवृत्ती होय.
निःकाम म्हणिजे काये । निर्लेप म्हणिजे काये ।
निःकर्म म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥१५॥
निःकाम म्हणजे काय, निर्लेप कशाला म्हणतात, आणि निष्कर्म म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
निःकाम म्हणिजे कामचि नाहीं । निर्लेप म्हणिजे लेपचि नाहीं ।
निःकर्म म्हणिजे कर्मचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥१६॥
ज्यात कोणतीही वासना किंवा इच्छा नसते ते निःकाम, ज्याला कशाचाही लेप किंवा डाग लागत नाही ते निर्लेप, आणि ज्या परब्रह्माला कर्माचे कोणतेही बंधन नसते ते निष्कर्म होय.
अनाम्य म्हणिजे काये । अजन्मा म्हणिजे काये ।
अप्रत्यक्ष म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥१७॥
अनाम म्हणजे काय, अजन्मा कशाला म्हणतात, आणि अप्रत्यक्ष म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
अनाम्य म्हणिजे नामचि नाहीं । अजन्मा म्हणिजे जन्मचि नाहीं ।
अप्रत्यक्ष म्हणिजे प्रत्यक्ष नाहीं । परब्रह्म तें ॥१८॥
ज्याला कोणतेही नाव नाही ते अनाम, ज्याचा कधीही जन्म होत नाही ते अजन्मा, आणि जे चर्मचक्षूंना स्थूल रूपात दिसत नाही ते परब्रह्म अप्रत्यक्ष होय.
अगणित म्हणिजे काये । अकर्तव्य म्हणिजे काये ।
अक्षै म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥१९॥
अगणित म्हणजे काय, अकर्तव्य कशाला म्हणतात, आणि अक्षय म्हणजे काय, हे मला सांगावे.
अगणित म्हणिजे गणित नाहीं । अकर्तव्य म्हणिजे कर्तव्यता नाहीं ।
अक्षै म्हणिजे क्षयचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥२०॥
ज्याची गणना किंवा मोजदाद करता येत नाही ते अगणित, ज्याला कोणतीही विहित कर्तव्ये नसतात ते अकर्तव्य, आणि ज्या परब्रह्माचा कधीही नाश होत नाही ते अक्षय होय.
अरूप म्हणिजे काये । अलक्ष म्हणिजे काये ।
अनंत म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥२१॥
अरूप म्हणजे काय, अलक्ष कशाला म्हणतात, आणि अनंत म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
अरूप म्हणिजे रूपचि नाहीं । अलक्ष म्हणिजे लक्षत नाहीं ।
अनंत म्हणिजे अंतचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥२२॥
ज्याला कसलेही दृश्य रूप नाही ते अरूप, जे कोणत्याही कल्पनेच्या लक्ष्यात येत नाही ते अलक्ष, आणि ज्या परब्रह्माला अंत किंवा मर्यादाच नाही ते अनंत होय.
अपार म्हणिजे काये । अढळ म्हणिजे काये ।
अतर्क्य म्हणिजे काये । मज निरूपावें ॥२३॥
अपार म्हणजे काय, अढळ कशाला म्हणतात, आणि अतर्क्य म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
अपार म्हणिजे पारचि नाहीं । अढळ म्हणिजे ढळचि नाहीं ।
अतर्क्ये म्हणिजे तर्कत नाहीं । परब्रह्म तें ॥२४॥
ज्याला पलीकडचा काठ किंवा मर्यादा नाही ते अपार, जे आपल्या पदावरून कधीही ढळत नाही ते अढळ, आणि जे मानवी तर्काच्या कक्षेमध्ये येत नाही ते परब्रह्म अतर्क्य होय.
अद्वैत म्हणिजे काये । अदृश्य म्हणिजे काये ।
अच्युत म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥२५॥
अद्वैत म्हणजे काय, अदृश्य कशाला म्हणतात, आणि अच्युत म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
अद्वैत म्हणिजे द्वैतचि नाहीं । अदृश्य म्हणिजे दृश्यचि नाहीं ।
अच्युत म्हणिजे चेवत नाहीं । परब्रह्म तें ॥२६॥
जिथे वेगळेपण किंवा दुजाभाव नसतो ते अद्वैत, जे डोळ्यांना दृश्य रूपाने दिसत नाही ते अदृश्य, आणि जे आपल्या स्वरूपापासून कधीही च्युत होत नाही ते परब्रह्म अच्युत होय.
अच्हेद म्हणिजे काये । अदाह्य म्हणिजे काये ।
अक्लेद म्हणिजे काये । मज निरोपावें ॥२७॥
अच्छेद म्हणजे काय, अदाह्य कशाला म्हणतात, आणि अक्लेद्य म्हणजे नक्की काय, हे मला सांगावे.
अच्छेद म्हणिजे छेदेना । अदाह्य म्हणिजे जळेना ।
अक्लेद म्हणिजे कालवेना । परब्रह्म तें ॥२८॥
ज्याचे कोणत्याही शस्त्राने तुकडे होत नाहीत ते अच्छेद्य, जे अग्नीने जळत नाही ते अदाह्य, आणि जे पाण्यात भिजत किंवा विरघळत नाही ते परब्रह्म अक्लेद्य होय.
परब्रह्म म्हणिजे सकळांपरतें । तयास पाहातां आपणचि तें ।
हें कळे अनुभवमतें । सद्गुपरु केलियां ॥२९॥
परब्रह्म म्हणजे या सर्व विश्वापलीकडचे अंतिम सत्य आहे; आणि सद्गुरूंचा अनुग्रह घेऊन आत्मअनुभवाने पाहिले की साधक स्वतःच ते परब्रह्म बनतो.