श्रोतीं केला अनुमान । ऐसें कैसें ब्रह्मज्ञान ।
कांहींच नाहीं असोन । हें केवि घडे ॥१॥
श्रोत्यांनी मनात शंका घेतली की, हे ब्रह्मज्ञान नक्की कसे आहे? देहात सर्व काही चालू असताना माणूस अलिप्त कसा राहू शकतो?
सकळ करून अकर्ता । सकळ भोगून अभोक्ता ।
सकळांमधें अलिप्तता । येईल कैसी ॥२॥
सर्व कर्मे करून अकर्ता राहणे, सर्व भोग भोगून अभोक्ता राहणे, आणि सर्वांमध्ये वावरूनही पूर्ण अलिप्त असणे हे कसे शक्य आहे?
तथापि तुम्ही म्हणतां । योगी भोगून अभोक्ता ।
स्वर्गनरकहि आतां । येणेंचि न्यायें ॥३॥
तुम्ही म्हणता की योगी सर्व भोग भोगूनही अभोक्ता असतो; मग याच न्यायाने त्याला स्वर्ग आणि नरकाचे भोगही भोगावे लागतील ना?
जन्म मृत्यु भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी ।
यातना हि तयालागीं । येणेंचि पाडें ॥४॥
जन्म आणि मृत्यू हे प्रत्यक्ष भोगावेच लागतात, तरीही तुम्ही त्याला अभोक्ता योगी म्हणता; मग नरकयातनाही त्याला याच न्यायाने भोगाव्या लागतील.
कुटून नाहीं कुटिला । रडोन नाहीं रडला ।
कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगेश्वर ॥५॥
कष्ट सोसूनही त्याला कष्ट झाले नाहीत, रडूनही तो रडला नाही, आणि वेदनेने तळमळूनही योगी तळमळला नाही, हे कसे मानायचे?
जन्म नसोन घातला । पतित नसोन जाला ।
यातना नसोन पावला । नानापरी ॥६॥
जन्म नसताना जन्माला आला, पतित नसताना संसारात पडला, आणि यातना नसताना नाना संकटे भोगली, हे कसे शक्य आहे?
ऐसा श्रोतयांचा अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान ।
आतां याचें समाधान । केलें पाहिजे ॥७॥
असा श्रोत्यांनी चुकीचा तर्क लढवला आणि विषयाचे भलतेच आडरान धरले; आता या शंकेचे समर्पक निरसन केले पाहिजे.
वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें ।
परी हें तुमच्याच अनुभवें । तुम्हास घडे ॥८॥
वक्ता म्हणाला, सावध व्हा; तुमचे बोलणे वरवर बरोबर वाटते, पण हा विचार तुमच्या स्वतःच्या अपुऱ्या अनुभवावरून तुम्ही मांडत आहात.
ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो बोलतो तैसा ।
संपदेविण हो धिवसा । तो निरार्थक ॥९॥
ज्याचा अनुभव जसा असतो तो तसाच विचार करतो; पण अनुभवाची खरी संपत्ती नसताना केलेला असा कोरडा युक्तिवाद व्यर्थ असतो.
नाहीं ज्ञानाची संपदा । अज्ञानदारिद्रें आपदा ।
भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥१०॥
ज्याच्याजवळ आत्मज्ञानाची संपत्ती नाही, तो अज्ञानाच्या दारिद्र्यामुळे केवळ शब्दांच्या पांडित्यातच संसाराची दुःखे भोगत राहतो.
योगी वोळखावा योगेश्वरें । ज्ञानी वोळखावा ज्ञानेश्वरें ।
माहाचतुर तो चतुरें । वोळखावा ॥११॥
योग्याची खरी अवस्था योगेश्वरच जाणतो, ज्ञान्याची स्थिती ज्ञानेश्वर ओळखतो; आणि अत्यंत चतुर पुरुषाचे मर्म केवळ चतुरच ओळखू शकतो.
अनुभवी अनुभवियास कळे । अलिप्त अलिप्तपणें निवळें ।
विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥१२॥
अनुभवी माणसाचे मर्म अनुभवीच जाणतो, अलिप्त पुरुषाची शुद्धता अलिप्तच ओळखतो; आणि विदेही महात्म्याला पाहताच साधकाचा देहभाव गळून पडतो.
बद्धासारिखा सिद्ध । आणी सिद्धासारिखा बद्ध ।
येक भावील तो अबद्ध । म्हणावाच नलगे ॥१३॥
बद्ध माणसासारखा सिद्ध पुरुष आणि सिद्धासारखा बद्ध माणूस या दोघांना जो एकच मानतो, त्याला मूर्ख म्हणायला वेगळा शब्द लागत नाही.
झडपला तो देहधारी । आणी देहधारक पंचाक्षरी ।
परंतु दोघां येकसरी । कैसी द्यावी ॥१४॥
भूतबाधा झालेला रुग्ण आणि त्यावर उपचार करणारा मांत्रिक दोघेही शरीराने माणसेच असतात; पण त्या दोघांची बरोबरी कशी करता येईल?
तैसा अज्ञान पतित । आणी ज्ञानी जीवन्मुक्त ।
दोघे समान मानील तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥१५॥
तसेच अज्ञानी पापी जीव आणि आत्मज्ञानी जीवन्मुक्त या दोघांना जो समान मानतो, तो ज्ञानी कसा असू शकेल?
आतां असो हे दृष्टांत । प्रचित बोलों कांहीं हेत ।
येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणयेक व्हावें ॥१६॥
आता हे दृष्टांत पुरे, प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट सांगतो; येथे श्रोत्यांनी क्षणभर शांत आणि एकाग्र चित्त करावे.
जो जो ज्ञानें गुप्त जाला । जो विवेकें विराला ।
जोअनन्यपणें उरला । नाहींच कांहीं ॥१७॥
जो आत्मज्ञानाने जगाच्या दृष्टीने गुप्त झाला, जो विवेकाच्या बळावर आत्मस्वरूपात विरघळून गेला; आणि अनन्य झाल्यामुळे ज्याचा अहंकार शिल्लकच उरला नाही,
तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि व्हावें ।
तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥१८॥
त्याला कसे शोधणार? त्याला शोधायला गेले तर स्वतःलाच तद्रूप व्हावे लागते; आणि स्वतःच ते स्वरूप बनल्यावर मग काही बोलण्याची गरजच उरत नाही.
देहीं पाहातां देसिना । तत्वें शोधितां भासेना ।
ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्यां ॥१९॥
देहामध्ये शोधू गेले तर तो डोळ्यांना दिसत नाही, तत्त्वांमध्ये शोधले तर सापडत नाही; कारण तो साक्षात परब्रह्म असल्यामुळे त्याला कशातूनही वेगळे काढता येत नाही.
दिसतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं ।
तयास पाहातां वरिवरी । कळेल कैसा ॥२०॥
तो बाहेरून देहधारी दिसतो खरा, पण त्याच्या अंतःकरणात देहाभिमान अजिबात नसतो; अशा महात्म्याला केवळ वरवर पाहून कसे ओळखता येईल?
कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर ।
जयास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥२१॥
त्याला ओळखण्यासाठी स्वतः अंतर्मुख होऊन पाहावे, तेव्हा तो नित्य निरंतर भेटतो; आणि त्याचा शोध घेताना साधकाचे सर्व मानसिक विकार आपोआप नष्ट होतात.
तो परमात्मा केवळ । तयास नाहीं मायामळ ।
अखंड हेतूचा विटाळ । जालाच नाहीं ॥२२॥
तो साक्षात परमात्माच असतो, त्याला मायेचा मळ कधीही लागत नाही; आणि त्याच्या अंतःकरणाला संसाराच्या वासनेचा विटाळ कधीही होत नाही.
ऐसा जो योगीराज । तो आत्मा सहजीं सहज ।
पूर्णब्रह्म वेदबीज । देहाकारें कळेना ॥२३॥
असा जो श्रेष्ठ योगीराज असतो तो सहजपणे साक्षात आत्माच असतो; वेदांचे मूळ बीज असणारे ते पूर्णब्रह्म केवळ बाह्य देहावरून कधीही ओळखता येत नाही.
देह भावितां देहचि दिसे । परी अंतर अनारिसें असे ।
तयास शोधितां नसे । जन्म मरण ॥२४॥
देहबुद्धीने पाहिले तर तो सामान्य देहधारी दिसतो, पण त्याचे अंतःकरण मात्र पूर्ण वेगळे असते; आत्मदृष्टीने शोध घेतला तर त्याला जन्म किंवा मृत्यू मुळीच नसतो.
जयास जन्ममरण व्हावें । तें तो नव्हेचि स्वभावें ।
नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥२५॥
ज्याला जन्म आणि मृत्यू असावा ते शरीर तो स्वतः मुळात नसतोच; मग जे अस्तित्वातच नाही ते त्याच्यावर कसे लादणार?
निर्गुणास जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला ।
तरी उडाला आणी जन्मला । आपला आपण ॥२६॥
निर्गुण आत्म्याला जन्म कल्पिला अथवा आत्म्याला नष्ट झाले मानले; तरी तो जन्म किंवा नाश कल्पिणाऱ्याच्या स्वतःच्याच माथी येतो.
माध्यांनीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडेल आपणांच वरी ।
दुसयास चिंतितां अंतरीं । आपणास घडे ॥२७॥
दुपारी आकाशातील सूर्यावर थुंकायला गेले तर ती थुंकी स्वतःच्याच अंगावर पडते; तसेच दुसऱ्याविषयी वाईट शंका घेतली की ती स्वतःलाच बाधक ठरते.
समर्थ रायाचे महिमान । जाणतां होते समाधान ।
परंतु भुंकों लागलें स्वान । तरी तें स्वानचि आहे ॥२८॥
समर्थ राजाचे मोठेपण जाणले की मनाला समाधान मिळते; पण अज्ञानाने कुत्रा जर राजावर भुंकू लागला तर कुत्र्याचे कुत्रेपणच उघड होते.
ज्ञानी तो सत्यस्वरूप । अज्ञान देखे मनुष्यरूप ।
भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥२९॥
ज्ञानी पुरुष हा साक्षात सत्यस्वरूप असतो, पण अज्ञानी लोक त्याला सामान्य माणूस समजतात; ज्याचा जसा भाव असतो त्याला देवाची प्राप्ती तशीच फळते.
देव निराकार निर्गुण । लोक भाविती पाषाण ।
पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैसा ॥३०॥
देव मुळात निराकार आणि निर्गुण आहे, पण अज्ञानी लोक पाषाणालाच देव मानतात; पाषाण फुटून नष्ट होतो, पण मूळ निर्गुण देव कधी फुटेल का?
देव सदोदित संचला । लोकीं बहुविध केला ।
परंतु बहुविध जाला । हें तों घडेना ॥३१॥
देव सदैव सर्वत्र एकसारखा भरलेला आहे, पण लोकांनी कल्पनेने त्याचे अनेक प्रकार केले; लोकांच्या कल्पनेने तो अनेक झाला तरी मूळ देव कधी अनेक होत नाही.
तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानी ।
विवेकें आत्मनिवेदनी । आत्मरूपी ॥३२॥
तसाच आत्मज्ञानी साधू असतो, जो गुरुबोधाने परिपूर्ण समाधानी असतो; आणि विवेकाने आत्मनिवेदन करून तो स्वतः आत्मरूपच बनलेला असतो.
जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे काष्ठाकार ।
परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंच नये ॥३३॥
लाकूड जळताना अग्नी लाकडाच्या आकाराचा दिसतो; पण लाकूड जळून राख झाल्यावर तो पुन्हा लाकूड होईल असे म्हणणे निव्वळ मूर्खपणाचे आहे.
कर्पूर असे तों जळतां दिसे । तैसा ज्ञानीदेह भासे ।
तयास जन्मवितां कैसें । कर्दळीउदरीं ॥३४॥
कापूर जळत असताना ज्योत दिसते, तसा ज्ञान्याचा देह वरवर वावरताना दिसतो; पण कापूर जळून संपल्यावर तो पुन्हा केळीच्या पानातून कसा जन्माला येणार?
बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना ।
वोघ निवडितां निवडेना । गंगेमधें ॥३५॥
भाजलेले बी पुन्हा कधी उगवत नाही, जळालेले वस्त्र पुन्हा उलगडता येत नाही; आणि गंगेत मिसळलेला पाण्याचा ओघ गंगेतून पुन्हा वेगळा काढता येत नाही.
वोघ गंगेमागें दिसे । गंगा येकदेसी असे ।
साधु कांहींच न भासे । आणी आत्मा सर्वगत ॥३६॥
गंगेचा प्रवाह मर्यादित असतो म्हणून तो मागे दिसतो, पण साधू तर सर्वव्यापी आत्मरूप झालेला असतो; तो कशातही अडकत नाही.
सुवर्ण नव्हे लोखंड । साधूस जन्म थोतांड ।
अज्ञान प्राणी जडमूढ । तयास हें उमजेचिना ॥३७॥
सोन्याचे कधी लोखंड होत नाही, तसा साधूला पुन्हा जन्म मिळणे ही निव्वळ खोटी समजूत आहे; अज्ञानी आणि जड मूढ लोकांना हे मर्म समजत नाही.
अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे ।
सन्नपातें बरळतसे । सन्नपाती ॥३८॥
आंधळ्याला काही दिसत नाही म्हणून सर्व जगच आंधळे कसे ठरेल? संनिपाताचा रोगी आजाराच्या भरात जसा वेड्यासारखा बरळतो तसे हे अज्ञानाचे बोलणे आहे.
जो स्वप्नामधें भ्याला । तो स्वप्नभयें वोसणाला ।
तें भये जागत्याला । केवि लागे ॥३९॥
स्वप्नात जो वाघाला पाहून घाबरला तो स्वप्नातच किंचाळतो; पण ती स्वप्नातील भीती जाग्या झालेल्या माणसाला कशी लागू होणार?
मुळी सर्पाकार देखिली । येक भ्याला येकें वोळखिली ।
दोघांची अवस्था लेखिली । सारिखीच कैसी ॥४०॥
रस्त्यात पडलेली दोरी सापासारखी दिसली, तर अज्ञानी घाबरून पळतो आणि जाणता माणूस ती दोरी असल्याचे ओळखतो; मग त्या दोघांची अवस्था एकसारखी कशी म्हणता येईल?
हतीं धरितां हि डसेना । हें येकास भासेना ।
तरी ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥४१॥
हातात धरली तरी दोरी काही डसत नाही, पण ज्याला साप भासला त्याची ती खोटी कल्पनाच त्याला घाबरवून छळते.
विंचु सर्प डसला । तेणें तोचि जाकळला ।
तयाचेनि लोक जाला । कासावीस कैसा ॥४२॥
विंचू किंवा साप ज्याला चावला तोच वेदनेने तडफडतो; त्याच्या चावण्याने आसपासचे सर्व लोक कासावीस कसे होतील?
आतां तुटला अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान ।
अज्ञानास जन्ममरण । चुकेचिना ॥४३॥
आता मनातील सर्व संशय मिटला पाहिजे; ज्ञानी माणसाला ज्ञान कळते, तर अज्ञानी माणसाचा जन्म-मरणाचा फेरा काही केल्या चुकत नाही.
येका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले अटाटीं ।
नेणपणें हिंपुटी होती । जन्ममृत्यें ॥४४॥
एका आत्मज्ञानाचा शोध न घेतल्यामुळे लोक संसारात व्यर्थ कष्ट भोगतात; आणि अज्ञानामुळे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात सापडून दुःखी होतात.
तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परिच्हिन्न ।
सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥४५॥
याच कथेचे मूळ अनुसंधान पुढे अधिक स्पष्ट केले आहे; श्रोत्यांनी आता अत्यंत सावध व्हावे असे वक्ता सांगतो.