आधी स्थूळ आहे येक । तरी मग अंतःकरण पंचक ।
जाणतेपणाचा विवेक । स्थूळाकरितां ॥१॥
आधी स्थूल शरीर अस्तित्वात असते आणि मग त्याच्या आधारे अंतःकरणपंचक कार्य करते; जाणतेपणाचा हा सर्व व्यवहार स्थूल देहामुळेच चालतो.
तैसेंचि ब्रह्मांडेंवीण कांहीं । मूळमायेसि जाणीव नाहीं ।
स्थूळाच्या आधारें सर्व हि । कार्य चाले ॥२॥
तसेच या स्थूल ब्रह्मांडाशिवाय मूळमायेला स्वतंत्र जाणीव नसते; कारण स्थूल आकाराच्या आधारानेच सर्व व्यवहार चालू राहतात.
तें स्थूळचि नस्तां निर्माण । कोठें राहेल अंतःकर्ण ।
ऐसा श्रोतीं केला प्रश्न । याचें उत्तर ऐका ॥३॥
मग ते स्थूल शरीरच अस्तित्वात नसताना अंतःकरण कुठे राहणार? असा श्रोत्याने प्रश्न विचारला, त्याचे उत्तर आता ऐका.
कोसले अथवा कांटेघरें । नाना पृष्ठिभागीं चालती घरें ।
जीव करिती लहानथोरें । शक्तीनुसार ॥४॥
कोशकीटक किंवा शंख-शिंपल्यासारखे जीव पाठीवर घरे घेऊन चालतात; लहान-मोठे जीव आपल्या शक्तीनुसार घरे तयार करतात.
शंख सिंपी घुला कवडें । आधीं त्यांचें घर घडे ।
किंवा आधीं निर्माण किडे । हें विचारावें ॥५॥
शंख, शिंपले, गोगलगायी आणि कवड्या यांमध्ये आधी त्यांचे कठीण घर तयार होते, की आधी तो कीटक निर्माण होतो याचा विचार करावा.
आधी प्राणी ते होती । मग घरें निर्माण करिती ।
हे तों प्रत्यक्ष प्रचिती । सांगणें नलगे ॥६॥
आधी तो सूक्ष्म जीव जन्माला येतो आणि नंतर तो स्वतःभोवती घर तयार करतो; हा प्रत्यक्ष अनुभव असल्याने वेगळा सांगायला नको.
तैसें आधी सूक्ष्म जाण । मग स्थूळ होतें निर्माण ।
येणें दृष्टांतें प्रश्न । फिटला श्रोतयांचा ॥७॥
तसेच आधी सूक्ष्म जाणीव निर्माण होते आणि मग तिच्यापासून स्थूल शरीर तयार होते; या दृष्टान्ताने श्रोत्यांच्या शंकेचे निरसन झाले.
तव श्रोता पुसे आणीक । जी आठवलें कांहीं येक ।
जन्ममृत्युचा विवेक । मज निरोपावा ॥८॥
तेव्हा श्रोत्याने आणखी एक आठवलेली शंका विचारली की, 'जन्म आणि मृत्यूचा हा गूढ विचार मला स्पष्ट करून सांगावा.'
कोण ज्न्मास घालितें । आणी मागुता कोण जन्म घेतें ।
हें प्रत्यया कैसें येतें । कोण्या प्रकारें ॥९॥
'जीवाला जन्माला कोण घालतो आणि पुन्हा जन्म कोण घेतो? हा सर्व प्रकार नक्की कसा घडतो आणि प्रत्ययाला कसा येतो?'
ब्रह्मा जन्मास घालितो । विष्णु प्रतिपाळ करितो ।
रुद्र अवघें संव्हारितो । ऐसें बोलती ॥१०॥
'ब्रह्मदेव जन्माला घालतो, विष्णू पालन करतो, आणि रुद्र सर्वांचा संहार करतो असे प्रवृत्तीमार्गात लोक मानतात.'
तरीं हें प्रवृतीचें बोलणें । प्रत्ययास आणी उणें ।
प्रत्यय पाहातां श्लाघ्यवाणें । होणार नाहीं ॥११॥
'पण हे केवळ व्यवहाराचे बोलणे असून अनुभवाच्या पातळीवर ते अपुरे ठरते; सूक्ष्म विचार केला तर याने समाधान होत नाही.'
ब्रह्म्यास कोणें जन्मास घातलें । विष्णूस कोणें प्रतिपाळिलें ।
रुद्रास कोणें संव्हारिलें । माहाप्रळईं ॥१२॥
'महाप्रलयात ब्रह्मदेवाला कोणी जन्माला घातले? विष्णूचे पालन कोणी केले? आणि रुद्राचा संहार कोणी केला?'
म्हणौनि हा सृष्टीभाव । अवघा मायेचा स्वभाव ।
कर्ता म्हणों निर्गुण देव । तरी तो निर्विकारी ॥१३॥
'म्हणून हा सृष्टीचा सर्व पसारा केवळ मायेचाच स्वभाव आहे; निर्गुण देवाला कर्ता म्हणावे तर तो मुळात निर्विकार आहे.'
म्हणावें माया जन्मास घाली । तरी हे आपणचि विस्तारली ।
आणी विचारितां थारली । हें हि घडेना ॥१४॥
'माया जन्माला घालते म्हणावे तर ती स्वतःच विस्तारली आहे; आणि विचार करता ती मुळात टिकतच नाही, मग ती कशी जन्माला घालेल?'
आतां जन्मतो तो कोण । कैसी त्याची वोळखण ।
आणी संचिताचें लक्षण । तेंहि निरोपावें ॥१५॥
'मग जन्माला येतो तो नक्की कोण आणि त्याची खरी ओळख काय? तसेच संचित कर्म कशाला म्हणतात तेही सांगावे.'
पुण्याचें कैसें रूप । आणी पापाचें कैसें स्वरूप ।
याहि शब्दाच आक्षेप । कोण कर्ता ॥१६॥
'पुण्याचे नक्की काय रूप असते आणि पापाचे स्वरूप कसे असते? या शब्दांमागील खरा कर्ता कोण आहे?'
हें कांहींच न ये अनुमाना । म्हणती जन्म घेते वासना ।
परी ते पाहातां दिसेना । ना धरितां न ये ॥१७॥
'याचा काहीच थांग लागत नाही; लोक म्हणतात की वासना जन्म घेते, पण वासना शोधू गेले तर ती डोळ्यांना दिसत नाही आणि हातातही धरता येत नाही.'
वासना कामना आणी कल्पना । हेतु भावना मति नाना ।
ऐशा अनंत वृत्ती जाणा । अंतःकर्णपंचकाच्या ॥१८॥
वासना, कामना, कल्पना, हेतू, भावना आणि नाना बुद्धी या अंतःकरणाच्या अगणित वृत्ती आहेत.
असो हें अवघें जाणीव यंत्र । जाणीव म्हणिजे स्मरणमात्र ।
त्या स्मरणास जन्मसूत्र । कैसें लागे ॥१९॥
हा सर्व जाणिवेचा एक यंत्रवत पसारा आहे, जाणीव म्हणजे केवळ एक सूक्ष्म स्मरण; मग त्या अमूर्त स्मरणाला जन्माचा फेरा कसा लागतो?
देहो निर्माण पांचा भूतांचा । वायो चाळक तयाचा ।
जाणणें हा मनाचा । मनोभाव ॥२०॥
देह हा पाच महाभूतांचा बनलेला आहे, वायू त्याला चालवणारा आहे; आणि जाणणे हा मनाचा केवळ एक स्वभाव आहे.
ऐसें हें सहजचि घडलें । तत्वांचें गुंथाडें जालें ।
कोणास कोणे जन्मविलें । कोण्या प्रकारें ॥२१॥
हे सर्व तत्त्वांचे जाळे आपोआप एकत्र आले; मग यात नक्की कोणास कोणी आणि कसे जन्माला घातले?
तरी हें पाहातां दिसेना । म्हणोन जन्मचि असेना ।
उपजला प्राणी येना । मागुता जन्मा ॥२२॥
शोधून पाहिले तर काहीच दिसत नाही, म्हणजेच मुळात जन्मच अस्तित्वात नाही; मग मेलेला जीव पुन्हा जन्माला कसा येईल?
कोणासीच जन्म नाहीं । तरी संतसंगें केलें काई ।
ऐसा अभिप्राव सर्वहि । श्रोतयांचा । २३ ॥२३॥
जर कोणालाच जन्म नाही, तर मग संतांच्या संगतीने नक्की काय साध्य होते? असा सर्व श्रोत्यांचा मूळ आक्षेप होता.
पुर्वीं स्मरण ना विस्मरण । मधेंचि हें जालें स्मरण ।
अंतर्यामीं अंतःकर्ण । जाणती कळा ॥२४॥
सुरुवातीला स्मरण नसते आणि विस्मरणही नसते, मध्येच हे स्मरण निर्माण होते; आणि अंतःकरणात जाणिवेची कला खेळू लागते.
सावध आहे तों स्मरण । विकळ होतां विस्मरण ।
विस्मरण पडतां मरण । पावती प्राणी ॥२५॥
माणूस सावध असतो तोपर्यंत स्मरण असते, प्रकृती विकल झाली की विस्मरण होते; आणि पूर्ण विस्मरण झाले की माणसाला मरण येते.
स्मरण विस्मरण राहिलें । मग देहास मरण आलें ।
पुधें जन्मास घातलें । कोणास कोणें ॥२६॥
स्मरण आणि विस्मरण दोन्ही संपले आणि देहाचा मृत्यू झाला; मग पुढे नक्की कोणाला कोणी जन्माला घातले?
म्हणोनी जन्मचि असेना । आणी यातना हि दिसेना ।
अवघी वेर्थचि कल्पना । बळावली ॥२७॥
म्हणून जन्म मुळात नाहीच आणि यमयातनाही खोट्या आहेत; ही सर्व व्यर्थ कल्पनाच बळावलेली दिसते.
म्हणौन जन्मचि नाहीं कोणासी । श्रोतयांची आशंका ऐसी ।
मरोन गेलें तें जन्मासी । मागुतें न ये ॥२८॥
म्हणून कोणालाच जन्म नाही अशी श्रोत्यांची शंका आहे; कारण एकदा मेलेला माणूस पुन्हा जन्माला कधी येत नाही.
वाळलें काष्ठ हिरवळेना । पडिलें फळ तें पुन्हां लागेना ।
तैसें पडिलें शरीर येना । जन्मास मागुतें ॥२९॥
वाळलेले लाकूड पुन्हा हिरवे होत नाही, झाडावरून गळून पडलेले फळ पुन्हा फांदीला लागत नाही; तसेच पडलेले हे शरीर पुन्हा जन्माला येत नाही.
मडकें अवचितें फुटलें । फुटलें तें फुटोनिच गेलें ।
तैसेंचि पुन्हां जन्मलें । नाहीं मनुष्य ॥३०॥
मातीचे मडके अचानक फुटले की ते कायमचे फुटून नष्ट होते; तसेच मेलेला मनुष्य पुन्हा कधी जन्म घेत नाही.
येथें अज्ञान आणी सज्ञान । सारिखेच जालें समान ।
ऐसा बळावला अनुमान । श्रोतयांसी ॥३१॥
अशा विचाराने अज्ञानी आणि ज्ञानी दोघेही सारखेच ठरतील; असा चुकीचा तर्क श्रोत्यांच्या मनात बळावला.
वक्ता म्हणे हो ऐका । अवघें पाषांड करूं नका ।
अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥३२॥
तेव्हा वक्ता म्हणाला, सावधपणे ऐका, असा नास्तिक पाखंडी विचार करू नका; मनात संशय असेल तर विवेकाचा आश्रय घ्या.
प्रेत्नेंवीण कार्य जालें । जेविल्यावीण पोट भरलें ।
ज्ञानेंवीण मुक्त जालें । हें तों घडेना ॥३३॥
प्रयत्नांशिवाय काम झाले, न जेवता पोट भरले, आणि आत्मज्ञानाशिवाय माणूस मुक्त झाला, असे जगात कधीही घडत नाही.
स्वयें आपण जेविला । त्यास वाटे लोक धाला ।
परंतु हें समस्तांला । घडले पाहिजे ॥३४॥
स्वतः पोटभर जेवल्यावर सर्व जग तृप्त झाले असे मानणे मूर्खपणाचे आहे; कारण पोट भरणे हे प्रत्येकाच्या वैयक्तिक जेवणावर अवलंबून असते.
पोहणें सिकला तो तरेल । पोहणें नेणें तो बुडेल ।
येथें हि अनुमान करील । ऐसा कवणु ॥३५॥
जो पोहायला शिकला तोच पाण्यावर तरून जातो आणि ज्याला पोहता येत नाही तो बुडतो; या उघड सत्याविषयी कोण शंका घेईल?
तैसें जयास ज्ञान जालें । ते ते तितुकेच तरले ।
ज्याचें बंधनचि तुटलें । तोचि मुक्त ॥३६॥
तसेच ज्यांना आत्मज्ञान झाले तेच भवसागरातून तरून गेले; ज्याचे अज्ञानाचे बंधन तुटले तोच खरा मुक्त होतो.
मोकळा म्हणे नाहीं बंधन । आणी प्रत्यक्ष बंदीं पडिले जन ।
त्यांचें कैसें समाधान । तें तुम्ही पाहा ॥३७॥
तुरुंगाबाहेर असलेला मनुष्य 'बंधन अस्तित्वातच नाही' असे म्हणेल, पण जे प्रत्यक्ष तुरुंगात खितपत पडले आहेत त्यांच्या दुःखाचा तुम्ही विचार करा.
नेणे दुसयाची तळमळ । तें मनुष्य परदुःखसीतळ ।
तैसाच हाहि केवळ । अनुभव जाणावा ॥३८॥
दुसऱ्याची तडफड न जाणणारा माणूस दुसऱ्याच्या दुःखाविषयी बेफिकीर असतो; अज्ञानी लोकांच्या संसाराची अवस्था अगदी तशीच असते.
जयास आत्मज्ञान जालें । तत्वें तत्व विवंचिलें ।
खुणेसी पावतांच बाणलें । समाधान ॥३९॥
ज्याला आत्मज्ञान झाले आणि ज्याने सर्व तत्त्वांचा निवाडा केला, त्याला आत्मस्वरूपाची खरी खूण पटताच पूर्ण समाधान लाभते.
ज्ञानें चुके जन्ममरण । सगट बोलणें अप्रमाण ।
वेदशास्त्र आणी पुराण । मग कासयासी ॥४०॥
आत्मज्ञानानेच जन्म-मरणाचा फेरा चुकतो, सर्वांना सरसकट मुक्त मानणे अप्रमाण आहे; नाहीतर वेद, शास्त्रे आणि पुराणे कशासाठी निर्माण झाली असती?
वेदशास्त्रविचारबोली । माहानुभावांची मंडळी ।
भूमंडळीं लोक सकळी । हें मानीतना ॥४१॥
वेद आणि शास्त्रांचा विचार सांगणारी संतांची परंपरा आणि जगातील सर्व लोक हा अज्ञानी पाखंडी विचार कधीही मान्य करत नाहीत.
अवघें होतां अप्रमाण । मग आपलेंच काय प्रमाण ।
म्हणोन जेथें आत्मज्ञान । तोचि मुक्त ॥४२॥
सर्व शास्त्रेच खोटी ठरवली तर मग स्वतःचे बोलणे तरी खरे कसे ठरेल? म्हणूनच ज्याच्या ठायी आत्मज्ञान आहे तोच खरा मुक्त होतो.
अवघे च मुक्त पाहातां नर । हाहि ज्ञाचा उद्गार ।
ज्ञानेंविण तो उद्धार । हूणार नाहीं ॥४३॥
सर्व माणसे मुळात मुक्तच आहेत हे केवळ ब्रह्मज्ञानाचे बोलणे झाले; परंतु प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानाशिवाय कोणाचाही उद्धार होत नाही.
आत्मज्ञान कळों आले । म्हणोन दृश्य मिथ्या जालें ।
परंतु वेढा लाविलें । सकळास येणें ॥४४॥
आत्मज्ञान समजले म्हणून ज्ञानी पुरुषाच्या दृष्टीने हे दृश्य जग मिथ्या ठरले; पण अज्ञानी लोकांना मात्र या मायेने पूर्ण वेढून टाकले आहे.
आतां प्रश्न हा फिटला । ज्ञानी ज्ञानें मुक्त जाला ।
अज्ञान तो बांधला । आपले कल्पनेनें ॥४५॥
आता ही शंका मिटली; ज्ञानी पुरुष ज्ञानाने मुक्त होतो, तर अज्ञानी माणूस स्वतःच्याच कल्पनेने स्वतःला बांधून घेतो.
विज्ञानासारिखें अज्ञान । आणी मुक्तासारिखें बंधन ।
निश्चयासारिखा अनुमान । मानूंचि नये ॥४६॥
विज्ञानाची बरोबरी अज्ञानाशी आणि मुक्तीची तुलना बंधनाशी करू नये; तसेच दृढ निश्चयाची बरोबरी केवळ तर्काशी कधीही करू नये.
बंधन म्हणिजे कांहींच नाहीं । परी वेढा लाविलें सर्व हि ।
यास उपावचि नाहीं । कळल्यावांचुनी ॥४७॥
बंधन हे मुळात खोटे असले तरी त्याने अज्ञानामुळे सर्वांना जखडून ठेवले आहे; आणि आत्मज्ञान झाल्याशिवाय यातून सुटकेचा दुसरा कोणताच उपाय नाही.
कांहींच नाहीं आणी बाधी । हेंचि नवल पाहा आधीं ।
मिथ्या जाणिजेना बद्धि । म्हणोन बद्ध ॥४८॥
बंधन मुळात काहीच नसताना ते दुःख देते हेच मोठे नवल आहे; बुद्धीला हे खोटे आहे हे समजत नाही म्हणूनच जीव बद्ध राहतो.
भोळा भाव सिद्धी जाव । हा उधाराचा उपाव ।
रोकडा मोक्षाचा अभिप्राव । विवेकें जाणावा ॥४९॥
केवळ भोळ्या भावाने मरणोत्तर मुक्ती मिळेल हा उधारीचा उपाय झाला; प्रत्यक्ष जिवंतपणी रोकडा मोक्ष अनुभवायचा असेल तर तो विवेकानेच जाणला पाहिजे.
प्राणी व्हावया मोकळा । आधीं पाहिजे जाणीवकळा ।
सकळ जाणतां निराळा । सहजचि होये ॥५०॥
जीवाला बंधनातून मोकळे व्हायचे असेल तर आधी जाणिवेची कला अवगत झाली पाहिजे; सर्व प्रपंच ओळखून बाजूला सारला की तो सहज अलिप्त होतो.
कांहींच नेणिजे तें अज्ञान । सकळ जाणिजे तें ज्ञान ।
जाणिव राहातां विज्ञान । स्वयेंचि आत्मा ॥५१॥
काहीच न समजणे हे अज्ञान आणि सर्वकाही समजणे हे ज्ञान होय; आणि ज्ञानाचा अहंकारही संपून केवळ शुद्ध जाणीव उरणे हेच विज्ञानस्वरूप आत्मतत्त्व होय.
अमृत सेऊन अमर जाला । तो म्हणे मृत्यु कैसा येतो जनाला ।
तैसा विवेकी म्हणे बद्धाला । जन्म तो कैसा ॥५२॥
अमृत पिऊन अमर झालेला मनुष्य विचारतो, 'लोकांना मरण कसे येते?'; तसाच ज्ञानी पुरुष विचारतो की, 'मुळात बद्धतेला जन्मच कुठून आला?'
जाणता म्हणे जनातें । तुम्हांस भूत कैसे झडपितें ।
तुम्हास वीष कैसें चढतें । निर्विष म्हणे ॥५३॥
ज्ञानी मनुष्य विचारतो, 'तुम्हाला भूत कसे लागते?'; आणि ज्याच्या अंगात विष नाही तो म्हणतो, 'तुम्हाला विष कसे चढते?'
आधीं बद्धासारिकें व्हावें । मग हें नलगेचि पुसावें ।
विवेक दूरी ठेऊन पाहावें । लक्षण बद्धाचें ॥५४॥
बद्धाची स्थिती समजून घेण्यासाठी आधी बद्धासारखे अज्ञानी व्हावे लागेल; पण विवेकाचा त्याग करून बद्धाची लक्षणे तपासली की सत्य उमगते.
निजेल्यास चेईला तो । म्हणे हा कां रे वोसणातो ।
अनुभव पाहाणेंचि आहे तो । तरी मग निजोन पाहावा ॥५५॥
जागा झालेला मनुष्य झोपलेल्याला विचारतो, 'तू झोपेत असा का बडबडतोस?'; मग तो अनुभव तपासायचा असेल तर स्वतः झोपूनच पाहावे लागेल.
ज्ञात्याची उगवली वृत्ती । बद्धाऐसी न पडेल गुंती ।
भुकेल्याची अनुभवप्राप्ती । धाल्यास नाहीं ॥५६॥
ज्ञान्याची वृत्ती सर्व बंधनांतून सुटलेली असते, त्याला बद्धासारखा गोंधळ नसतो; भुकेल्या माणसाच्या भुकेचा अनुभव तृप्त झालेल्या माणसाला येत नाही.
इतुकेन आशंका तुटली । ज्ञानें मोक्षप्राप्ती जाली ।
विवेक पाहातां बाणली । अंतरस्थिती ॥५७॥
एवढ्याने श्रोत्यांची शंका पूर्णपणे फिटली की ज्ञानानेच खरी मोक्षप्राप्ती होते; आणि सारासार विचारानेच अंतःकरणात आत्मस्थिती बाणते.