पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । नये आमुच्या अनुमाना ।
प्रचित पाहातां नाना । मतें भांबावती ॥१॥
पिंडासारखीच ब्रह्मांडाची हुबेहूब रचना आहे हे आमच्या तर्काला पटत नाही; प्रत्यक्ष अनुभवाचा शोध घेतला तर अनेक मते गोंधळात पडतात.
जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाचि प्रौढी ।
हें वचन घडिनें घडी । तत्वज्ञ बोलती ॥२॥
'जे पिंडी तेच ब्रह्मांडी' अशी मोठी प्रौढी मिरवून बोलण्याची सवय असते; आणि तत्त्वज्ञानी लोक वारंवार हेच वचन सांगत असतात.
पिंड ब्रह्मांड येक राहाटी । ऐसी लोकांची लोकधाटी ।
परी प्रत्ययाचे परीपाटीं । तगों न सके ॥३॥
पिंड आणि ब्रह्मांड हे अगदी एकसारखेच आहेत अशी लोकांची बोलण्याची पद्धत झाली आहे; परंतु अनुभवाच्या कसोटीवर हा विचार टिकू शकत नाही.
स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । हे च्यारी पिंडींचे देह जाण ।
विराट हिरण्य अव्याकृत मूळप्रकृती हे खूण । ब्रह्मांडींची ॥४॥
स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे पिंडातील चार देह आहेत; आणि विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत व मूळप्रकृती हे ब्रह्मांडातील चार देह मानले जातात.
हे शास्त्राधाटी जाणावी । परी प्रचित कैसी आणावी ।
प्रचित पाहातां गथागोवी । होत आहे ॥५॥
हा शास्त्रांचा केवळ एक संकेत आहे, पण याचा प्रत्यक्ष अनुभव कसा घ्यायचा? प्रत्यक्ष अनुभव पाहायला गेले तर मोठा गोंधळ उडतो.
पिंडीं आहे अंतःकरण । तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण ।
पिंडीं बोलिजेतें मन । तरी ब्रह्मांडीं चंद्रमा ॥६॥
पिंडात जे अंतःकरण आहे त्याला ब्रह्मांडात विष्णू मानतात, आणि पिंडात ज्याला मन म्हणतात त्याला ब्रह्मांडात चंद्र मानले जाते.
पिंडीं बुद्धी ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रह्मा ऐसें जाणिजे ।
पिंडीं चित्त ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायेणु ॥७॥
पिंडात जिला बुद्धी म्हणतात तिला ब्रह्मांडात ब्रह्मदेव मानतात, आणि पिंडात ज्याला चित्त म्हणतात त्याला ब्रह्मांडात नारायण मानले जाते.
पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं रुद्र हा निर्धार ।
ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं ॥८॥
पिंडात ज्याला अहंकार म्हणतात त्याला ब्रह्मांडात रुद्र मानले जाते; असा तुलनात्मक विचार विविध शास्त्रांमध्ये सांगितला आहे.
तरी कोण विष्णूचें अंतःकर्ण । चंद्राचें कैसें मन ।
ब्रह्मयाचे बुद्धीलक्षण । मज निरोपावें ॥९॥
मग विष्णूचे अंतःकरण कसे असते, चंद्राचे मन कसे असते, आणि ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीचे लक्षण काय असते हे मला स्पष्ट करून सांगावे.
नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्राहंकाराचा हेत ।
हा विचार पाहोन नेमस्त । मज निरोपावा ॥१०॥
नारायणाचे चित्त कसे असते आणि रुद्राच्या अहंकाराचा हेतू काय असतो; हा सर्व विचार प्रत्यक्ष तपासून मला सांगावा.
प्रचितनिश्चयापुढें अनुमान । जैसें सिंहापुढें आलें स्वान ।
खयापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें ॥११॥
प्रत्यक्ष अनुभवापुढे केवळ तर्क किंवा अंदाज हा सिंहापुढे आलेल्या कुत्र्यासारखा फिका पडतो; खऱ्या सत्यापुढे खोटे अनुमान कसे टिकणार?
परी यास पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे ।
परिक्षा नस्तां राहिजे । अनुमानसंशईं ॥१२॥
यासाठी खरा पारखी असावा लागतो, पारख्यामुळेच सत्य निश्चय हाती लागतो; खरी पारख नसेल तर माणूस केवळ संशयाच्या अनुमानातच अडकून पडतो.
विष्णु चंद्र आणी ब्रह्मा । नारायेण आणी रुद्रनामा ।
यां पाचांची अंतःकर्णपंचकें आम्हा । स्वामी निरोपावीं ॥१३॥
विष्णू, चंद्र, ब्रह्मदेव, नारायण आणि रुद्र या पाच देवतांचे अंतःकरणपंचक नक्की कसे असते, हे स्वामींनी मला समजावून सांगावे.
येथें प्रचित हें प्रमाण । नलगे शास्त्राचा अनुमान ।
अथवा शास्त्रीं तरी पाहोन । प्रत्ययो आणावा ॥१४॥
येथे प्रत्यक्ष अनुभव हाच पुरावा मानला पाहिजे, शास्त्राच्या केवळ अंदाजाची गरज नाही; किंवा शास्त्रात सांगितले असले तरी त्याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आला पाहिजे.
प्रचितीवीण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें ।
तोंड पसरून जैसें सुणें । रडोन गेलें ॥१५॥
प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय जे बोलणे असते ते अत्यंत कंटाळवाणे वाटते; जसे तोंड पसरून कुत्र्याने व्यर्थ रडावे तसा तो कोरडा वाद असतो.
तेथें काये हो ऐकावें । आणी काये शोधून पाहावें ।
जेथें प्रत्यायाच्या नावें । सुन्याकार ॥१६॥
जिथे प्रत्यक्ष अनुभवाच्या नावाने केवळ शून्यता असते, तिथे नक्की काय ऐकावे आणि कशाचा शोध घ्यावा?
आवघें आंधळेचि मिळाले । तेथें डोळसाचें काय चाले ।
अनुभवाचे नेत्र गेले । तेथें अंधकार ॥१७॥
सर्व आंधळेच एकत्र जमले तर तिथे डोळस माणसाचे काय चालणार? अनुभवाचे डोळेच गेले की सर्वत्र केवळ अज्ञानाचा अंधार पसरतो.
नाही दुग्ध नाही पाणी । केली विष्ठेची सारणी ।
तेथें निवडावयाचे धनी । ते एक डोंबकावळे ॥१८॥
तिथे दूध नाही आणि पाणीही नाही, केवळ विष्ठेचा चिखल साचलेला आहे; मग तिथे निवड करणारे केवळ डोंबकावळेच असणार.
आपुले इच्हेनें बोलिलें । पिंडाऐसे ब्रह्मांड कल्पिले ।
परी तें प्रचितीस आलें । कोण्या प्रकारें ॥१९॥
आपल्या कल्पनेने काहीही बोलून पिंडासारखेच ब्रह्मांड मानले; पण ते नक्की कोणत्या उपायाने अनुभवाला आले?
म्हणोन हा अवघाच अनुमान । अवघें कल्पनेचें रान ।
भलीं न घ्यावें आडरान । तश्करीं घ्यावें ॥२०॥
म्हणून हे सर्व बोलणे केवळ कल्पनेचे रान आहे; चांगल्या माणसाने आडरानात भरकटू नये, चोरांनीच अशा अंधाऱ्या वाटा धुंडाळाव्यात.
कल्पून निर्मिले मंत्र । देव ते कल्पनामात्र ।
देव नाहीं स्वतंत्र । मंत्राधेन ॥२१॥
कल्पनेतून विविध मंत्र निर्माण केले आणि देवही केवळ कल्पनेपुरतेच उभे केले; अशा रीतीने मंत्रांच्या अधीन झालेला देव मुळात स्वतंत्र उरतच नाही.
येथें न बोलतां जाणावें । बोलणें विवेका आणावें ।
आंधळें पाउलीं वोळखावें । विचक्षणें ॥२२॥
येथे न बोलता मर्म समजून घ्यावे आणि बोलणे विवेकाच्या कसोटीवर तपासावे; हुशार माणसाने आंधळ्याची पाऊलवाट ओळखावी तसे हे जाणावे.
जयास जैसें भासलें । तेणें तैसें कवित्व केलें ।
परी हें पाहिजे निवडिलें । प्रचितीनें ॥२३॥
ज्याला जसा भास झाला त्याने तसे काव्य रचले; परंतु या सर्वांमधून प्रत्यक्ष अनुभवाच्या आधारे सत्य तेवढे निवडून घेतले पाहिजे.
ब्रह्म्यानें सकळ निर्मिलें । ब्रह्म्यास कोणें निर्माण केलें ।
विष्णूनें विश्व पाळिलें । विष्णूस पाळिता कवणु ॥२४॥
ब्रह्मदेवाने सर्व जग निर्माण केले, मग त्या ब्रह्मदेवाला कोणी निर्माण केले? विष्णूने विश्वाचे पालन केले, मग विष्णूचे पालन करणारा कोण आहे?
रुद्र विश्वसंव्हारकर्ता । परी कोण रुद्रास संव्हारिता ।
कोण काळाचा नियंता । कळला पाहिजे ॥२५॥
रुद्र हा विश्वाचा संहार करतो, मग त्या रुद्राचा संहार करणारा कोण? आणि काळावरही नियंत्रण ठेवणारा खरा नियंता कोण आहे हे समजले पाहिजे.
याचा कळेना विचार । तों अवघा अंधकार ।
म्हणोनियां सारासार । विचार करणें ॥२६॥
याचा जोपर्यंत विचार कळत नाही तोपर्यंत सर्वत्र अज्ञानाचा अंधार असतो; म्हणूनच नित्य सारासार विचार केला पाहिजे.
ब्रह्मांड स्वभावेंचि जालें । परंतु हें पिंडाकार कल्पिलें ।
कल्पिलें परी प्रत्यया आलें । नाहीं कदा ॥२७॥
ब्रह्मांड हे प्रकृतीच्या नियमाने आपोआप विस्तारले, पण लोकांनी त्याला पिंडासारखा आकार कल्पिला; ही केवळ कल्पना असून त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव कधीच येत नाही.
पाहातां ब्रह्मांडाची प्रचिती । कित्येक संशय उठती ।
हें कल्पनिक श्रोतीं । नेमस्त जाणावें ॥२८॥
ब्रह्मांडाचा विचार करताना अनेक संशय उभे राहतात; श्रोत्यांनी हे पक्के जाणावे की ही पिंडाची आणि ब्रह्मांडाची तुलना केवळ काल्पनिक आहे.
पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । कोण आणितो अनुमाना ।
ब्रह्मांडीं पदार्थ नाना । ते पिंडीं कैंचे ॥२९॥
पिंडासारखीच ब्रह्मांडाची रचना आहे हा अंदाज कोण बांधू शकेल? कारण ब्रह्मांडात जे अफाट पदार्थ आहेत ते या चिमुकल्या पिंडात कुठे असणार?
औटकोटी भुतावळी । औटकोटी तीर्थावळी ।
औटकोटी मंत्रावळी । पिंडीं कोठें ॥३०॥
साडेतीन कोटी भुतावळ, साडेतीन कोटी तीर्थे, आणि साडेतीन कोटी मंत्रांचा विस्तार या शरीरात कुठे शोधणार?
तेतीस कोटी सुरवर । अठ्यांसि सहस्त्र ऋषेश्वर ।
नवकोटी कात्यायेणीचा विचार । पिंडीं कोठें ॥३१॥
तेहतीस कोटी देव, अठ्याऐंशी हजार ऋषीश्वर, आणि नऊ कोटी कात्यायनी देवींचा पसारा या देहात कुठे आहे?
च्यामुंडा च्हपन्न कोटी । कित्येक जीव कोट्यानुकोटी ।
चौयासी लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥३२॥
छप्पन्न कोटी चामुंडा, कोट्यवधी जीव, आणि चौऱ्यांशी लक्ष योनींची अथांग गर्दी या एका शरीरात कुठे सामावणार?
ब्रह्मांडीं पदार्थ निर्माण जाले । पृथकाकारें वेगळाले ।
तेहि तितुके निरोपिले । पाहिजेत पिंडीं ॥३३॥
ब्रह्मांडात निर्माण झालेले वेगवेगळे अगणित पदार्थ जर सत्य असतील, तर ते सर्व पदार्थ या पिंडातही दाखवता आले पाहिजेत.
जितुक्या औषधी तितुकीं फळे । नाना प्रकारीं रसाळें ।
नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरोपावीं ॥३४॥
जगात जितक्या वनस्पती, फळे, नाना प्रकारचे रस, बिया आणि सर्व प्रकारची धान्ये आहेत, ती सर्व या शरीरात दाखवावी लागतील.
हें सांगतां पुरवेना । तरी उगेंचि बोलावेना ।
बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥३५॥
असे दाखवू गेले तर ते अशक्य ठरते आणि नुसते गप्पही बसता येत नाही; कारण बोललेला विचार अनुभवास आला नाही तर मोठे लाजिरवाणे होते.
तरी हें निरोपिलें नवचे । फुकट बोलतां काय वेचे ।
याकारणें अनुमानाचें । कार्य नाहीं ॥३६॥
म्हणून अशी तुलना प्रत्यक्ष दाखवता येत नाही, फुकट बडबड करण्यात काय हशील? या कारणाने अशा कोरड्या अनुमानाची काही गरज नाही.
पांच भूतें ते ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं ।
याची पाहावी रोकडी । प्रचीत आतां ॥३७॥
ब्रह्मांडात पाचच महाभूते आहेत आणि या शरीरातही पाचच महाभूते वावरत आहेत; हाच एकमेव रोकडा अनुभव तपासून पाहावा.
पांचा भूतांचे ब्रह्मांड । आणी पंचभूतिक हें पिंड ।
यावेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥३८॥
पाच महाभूतांचे हे संपूर्ण ब्रह्मांड आहे आणि हे शरीरही केवळ पंचमहाभूतांचेच बनलेले आहे; याव्यतिरिक्त जे काही सांगितले जाते ते सर्व निव्वळ कल्पित ज्ञान आहे.
जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राये त्यागणें ।
निश्चयात्मक तेंचि बोलणें । प्रत्ययाचें ॥३९॥
अंदाजाने केलेले सर्व बोलणे उलटीप्रमाणे टाकून द्यावे; आणि जो प्रत्यक्ष अनुभवाचा सिद्धांत आहे तोच निश्चयाने स्वीकारावा.
जेंचि पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रचित नाहीं कीं रोकडी ।
पंचभूतांची तांतडी । दोहीकडे ॥४०॥
'जे पिंडी तेच ब्रह्मांडी' हा रोकडा अनुभव केवळ पंचमहाभूतांच्या बाबतीतच खरा आहे; कारण दोन्हीकडे केवळ पाच महाभूतांचाच पसारा आहे.
म्हणोनि देहींचें थानमान । हा तों अवघाचि अनुमान ।
आतां येक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥४१॥
म्हणून शरीरातील देवांची स्थाने कल्पिणे हा निव्वळ अंदाज आहे; आता खरे अंतिम आत्मसमाधान कशात आहे ते ऐका.