आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार ।
तेथें वायोचा विकार । तैसी मूळमाया ॥१॥
आकाश जसे निराकार आहे तसेच परब्रह्म जाणावे; आणि त्या आकाशात निर्माण होणारा वायूचा विकार म्हणजेच मूळमाया होय.
हें दासबोधीं असे बोलिलें । ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें ।
मूळमायेंत दाखविलें । पंचभूतिक ॥२॥
हे दासबोध ग्रंथात आधी सांगितले आहे आणि ज्ञानदशकात स्पष्ट केले आहे; मूळमायेमध्ये ही सूक्ष्म पंचमहाभूतेच दाखवली आहेत.
तेथें जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण ।
नेणीव तमोगुण । जाणिजे श्रोतीं ॥३॥
त्या मूळमायेमध्ये जाणीव हा सत्त्वगुण, मधली अवस्था हा रजोगुण, आणि नेणीव (अज्ञान) हा तमोगुण आहे हे श्रोत्यांनी जाणावे.
म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राव ।
पिंडीं माहाकारण देहीं सर्व । साक्षिणी अवस्था ॥४॥
तुम्ही विचाराल की सुरुवातीला जाणीव कुठून आली? तर याचा अर्थ असा की, पिंडात महाकारण देहामध्ये साक्षिणी अवस्था असते.
तैसी मूळप्रकृती ब्रह्मांडींचें । देह माहाकारण साचें ।
म्हणोन तेथेंजाणीवेचें । अधिष्ठान आलें ॥५॥
तशीच ब्रह्मांडातील मूळप्रकृती हे महाकारण देहासारखी असते; म्हणूनच त्या मूळमायेच्या ठिकाणी जाणिवेचे अधिष्ठान आले.
असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी ।
पष्ट होती संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥६॥
अशा त्या मूळमायेच्या उदरात तिन्ही गुण गुप्त रूपाने वास करतात; ते जेव्हा प्रगट होतात त्या संधीला चतुर पुरुषांनी 'गुणक्षोभिणी' म्हणावे.
जैस तृणाचा पोटराकळा । पुढें उकलोन होये मोकळा ।
तैसी मूळमाया अवलीळा । गुण प्रसवली ॥७॥
गवताचा अंकुर पोटातून बाहेर पडून जसा सहज मोकळा होतो; तशीच मूळमाया सहजतेने सत्त्व, रज आणि तम या गुणांना जन्म देते.
मूळमाया वायोस्वरूप । ऐक गुणक्षोभिणीचें रूप ।
गुणविकार होतांचि अल्प । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥८॥
मूळमाया ही सूक्ष्म वायूस्वरूप आहे, आता गुणक्षोभिणीचे रूप ऐका; त्या वाऱ्यामध्ये किंचित गुणांचा विकार झाला की तिला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.
पुढें जाणीव मध्यस्त नेणीव । मिश्रित चालिला स्वभाव ।
तेथें मातृकास ठाव । शब्द जाला ॥९॥
पुढे जाणीव, नेणीव आणि या दोघांमधील संमिश्र अवस्था सुरू झाली; आणि तेथे अक्षरांचा व शब्दांचा उगम झाला.
तो शब्दगुण आकाशींचा । ऐसा अभिप्राव येथीचा ।
शब्देंचि वेदशास्त्रांचा । आकार जाला ॥१०॥
तो शब्द हा आकाशाचा गुण आहे असा शास्त्राचा सिद्धांत आहे; आणि त्या शब्दातूनच सर्व वेद व शास्त्रांचा विस्तार झाला.
पंचभूतें त्रिगुणाकार । अवघा वायोचा विकार ।
जाणीवनेणीवेचा विचार । वायोचि करितां ॥११॥
पंचमहाभूते आणि तिन्ही गुण हा सर्व त्या एका सूक्ष्म वायूचाच विकार आहे; जाणीव आणि नेणीवेचा सर्व व्यापार केवळ वायूमुळेच चालतो.
वायो नस्तां कैंची जाणीव । जाणीव नस्तां कैंची नेणीव ।
जाणीवनेणीवेस ठाव । वायोगुणें ॥१२॥
वायू नसेल तर जाणीव कशी असणार? आणि जाणीव नसेल तर नेणीव कुठून येणार? म्हणूनच जाणीव आणि नेणीवेचे मूळ स्थान वाऱ्याच्या गुणामध्येच आहे.
जेथें मुळीच नाही चळण । तेथें कैंचें जाणीवलक्षण ।
म्हणोनि वायोचा गुण । नेमस्त जाणावा ॥१३॥
जिथे मुळात हालचालच नाही तिथे जाणिवेचे लक्षण कसे असणार? म्हणूनच जाणीव हा त्या सूक्ष्म वायूचाच गुण आहे हे निश्चयाने जाणावे.
येकापासून येक जालें । हें येक उगेंचि दिसोन आलें ।
स्वरूप मुळीच भासलें । त्रिगुणभूतांचें ॥१४॥
एकातून एक तत्त्व निर्माण झाले हे केवळ समजावण्यासाठी वरवर दिसते; मुळात तिन्ही गुण आणि महाभूते यांचे एकवटलेले रूपच प्रगट झाले.
ऐसा हा मुळींचा कर्दमु । पुढें पष्टतेचा अनुक्रमु ।
सांगतां येकापासून येक उगमु । हें हि खरें ॥१५॥
मुळात हा सर्व तत्त्वांचा संमिश्र चिखल (कर्दम) होता आणि पुढे तो स्पष्ट होत गेला; त्यामुळे एकातून एक तत्त्व निर्माण झाले असे म्हणणेही खरेच आहे.
वायोच कर्दम बोलिला । तयापासून अग्नि जाला ।
तोहि पाहातां देखिला । कर्दमुचि ॥१६॥
तो मूळ वायू संमिश्र होता आणि त्यापासून अग्नी निर्माण झाला; विचार करून पाहिले तर तो अग्नीसुद्धा संमिश्रच होता.
अग्निपासून जालें आप । तेंहि कर्दमस्वरूप ।
आपापासून पृथ्वीचें रूप । तेंहि कर्दमरूपी ॥१७॥
अग्नीपासून पाणी निर्माण झाले तेही संमिश्र होते; आणि पाण्यापासून पृथ्वीचे रूप तयार झाले तेही संमिश्र स्वरूपाचेच झाले.
येथें आशंका उठिली । भूतांस जाणीव कोठें देखिली ।
तरी भूतांत जाणीव हे ऐकिली । नाहीं वार्ता ॥१८॥
येथे अशी शंका येते की, जड महाभूतांमध्ये जाणीव कुठे पाहिली आहे? महाभूतांमध्ये जाणीव असते अशी चर्चा कधी ऐकलेली नाही.
जाणीव म्हणिजे जाणतें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण ।
वायोआंगीं सकळ गुण । मागां निरोपिलें ॥१९॥
जाणीव म्हणजे जाणणारी सूक्ष्म हालचाल, आणि तेच वायूचे लक्षण आहे; वायूच्या अंगी सर्व गुण असतात हे मागे सांगितलेच आहे.
म्हणोन जाणीवनेणीवमिश्रीत । अवघें चालिलें पंचभूत ।
म्हणोनियां भूतांत । जाणीव असे ॥२०॥
म्हणून जाणीव आणि नेणीवेने मिसळूनच ही पाचही महाभूते विस्तारली आहेत; या कारणाने महाभूतांमध्ये सूक्ष्म रूपाने जाणीव असतेच.
कोठें दिसे कोठें न दिसे । परी तें भूतीं व्यापून असे ।
तिक्षण बुद्धी करितां भासे । स्थूळ सुक्ष्म ॥२१॥
ती जाणीव कुठे प्रगट दिसते तर कुठे अप्रगट असते, पण ती सर्व भूतांमध्ये व्यापून राहिलेली असते; तीक्ष्ण बुद्धीने विचार केला तर स्थूल व सूक्ष्म भेद समजतो.
पंचभूतें आकारली । भूतीं भूतें कालवलीं ।
तरी पाहातं भासलीं । येक स्थूळ येक सूक्ष्म ॥२२॥
पंचमहाभूतांचे आकार बनले आणि भूतांमध्ये भूते मिसळून गेली; तरीही पाहू लागले असता एक स्थूल आणि एक सूक्ष्म असे दोन भाग दिसतात.
निरोधवायो न भासे । तैसी जणीव न दिसे ।
न दिसे परी ते असे । भूतरूपें ॥२३॥
शांत असलेला निरोधवायू जसा जाणवत नाही तशी ही सूक्ष्म जाणीव वरवर दिसत नाही; ती दिसत नसली तरी भूतांच्या आत भरलेली असते.
काष्ठीं अग्नी दिसेना । निरोधवायो भासेना ।
जणीव तैसी लक्षेना । येकायेकीं ॥२४॥
लाकडात लपलेला अग्नी डोळ्यांना दिसत नाही आणि शांत वारा भासत नाही; तसेच महाभूतांत लपलेली सूक्ष्म जाणीव सहजासहजी लक्षात येत नाही.
भूतें वेगळालीं दिसती । पाहातां येकचि भासती ।
बहुत धूर्तपणें प्रचिती । वोळखावी ॥२५॥
पाचही महाभूते वरवर वेगवेगळी दिसतात, पण ती मुळात एकमेकांत मिसळलेली एकच आहेत; अत्यंत चतुरपणाने ही प्रचीती ओळखली पाहिजे.
ब्रह्मापासुन मूळमाया । मूळमायेपासून गुणमाया ।
गुणमायेपासून तया । गुणास जन्म ॥२६॥
परब्रह्मापासून मूळमाया झाली, मूळमायेपासून गुणमाया झाली; आणि त्या गुणमायेपासून सत्त्व, रज व तम या तीन गुणांचा जन्म झाला.
गुणापासूनियां भूतें पावली । पष्ट दशेतें ।
ऐसीयांचीं रूपें समस्तें । निरोपिलीं ॥२७॥
त्या गुणांपासून पुढे ही पंचमहाभूते स्पष्ट रूपाला आली; अशा रीतीने या सर्वांची मूळ रूपे स्पष्ट केली आहेत.
आकाश गुणापासून जालें । हें कदापी नाही घडलें ।
शब्दगुणास कल्पिलें । आकाश वायां ॥२८॥
आकाश हे गुणांपासून निर्माण झाले हे कधीही घडलेले नाही; शब्दाचा गुण कल्पिला म्हणून आकाशाला व्यर्थ गुणांच्या कक्षेमध्ये आणले गेले.
येक सांगतां येकचि भावी । उगीच करी गथागोवी ।
तया वेड्याची उगवी । कोणें करावी ॥२९॥
एक सांगायला जावे आणि अज्ञानी मनुष्य भलतेच समजून बसतो व गोंधळ करतो; अशा अडाणी माणसाचा संशय कोण सोडवणार?
सिकविल्यां हि कळेना । उमजविल्यां हि उमजेना ।
दृष्टांतेंहि तर्केना । मंदरूप ॥३०॥
शिकवले तरी त्याला समजत नाही, समजावून सांगितले तरी उमगत नाही; आणि दृष्टांत दिला तरी मंदबुद्धीमुळे त्याला तर्क करता येत नाही.
भूतांहून भूत थोर । हा हि दाविला विचार ।
परी भूतांवडिल स्वतंत्र । कोण आहे ॥३१॥
एका भूतापेक्षा दुसरे भूत श्रेष्ठ आहे हा विचारही दाखवला; परंतु या सर्व महाभूतांपेक्षा स्वतंत्र आणि श्रेष्ठ कोण आहे?
जेथें मूळमाया पंचभूतिक । तेथें काये राहिला विवेक ।
मूळमायेपरतें येक । निर्गुणब्रह्म ॥३२॥
जिथे मूळमायाच मुळात पंचमहाभूतांची बनलेली आहे, तिथे जगाचा निराळा विचार काय उरला? त्या मूळमायेच्या पलीकडे केवळ एक निर्गुण परब्रह्मच आहे.
ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिची लीळा परीक्षिली ।
तंव ने निखळ वोतली । भूतेंत्रिगुणांची ॥३३॥
परब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली आणि तिची परीक्षा केली; तेव्हा ती केवळ पंचमहाभूते आणि तीन गुणांचीच बनलेली आढळली.
भूतें विकारवंत चत्वार । आकाश पाहातां निर्विकार ।
आकाश भूत हा विचार । उपाधीकरितां ॥३४॥
पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू हे चार विकार पावणारे आहेत आणि आकाश हे पूर्ण निर्विकार आहे; आकाशाला 'भूत' म्हटले जाते ते केवळ उपाधीमुळेच होय.
पिंडीं व्यापक म्हणोन जीव । ब्रह्मांडीं व्यापक म्हणोन शिव ।
तैसाच हाहि अभिप्राव । आकाशाचा ॥३५॥
पिंडात व्यापक असल्यामुळे 'जीव' म्हणतात आणि ब्रह्मांडात व्यापक असल्यामुळे 'शिव' म्हणतात; आकाशाच्या बाबतीतही अगदी असाच विचार आहे.
उपाधीमचें सापडलें । सूक्ष्म पाहातां भासलें ।
इतुक्यासाठीं आकाश जालें । भूतरूप ॥३६॥
आकाश हे उपाधीच्या विळख्यात सापडले आणि सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता ते उपाधीयुक्त भासले; केवळ एवढ्याच कारणासाठी आकाशाला जड भूतरूप मानले गेले.
आकाश अवकाश तो भकास । परब्रह्म तें निराभास ।
उपाधीं नस्ता जें आकाश । तेंचि ब्रह्म ॥३७॥
आकाश म्हणजे मोकळी पोकळी होय आणि परब्रह्म हे सर्व भासांच्या पलीकडचे आहे; सर्व उपाधी बाजूला केल्यावर जे आकाश उरते ते साक्षात परब्रह्मच होय.
जाणीव नेणीव मध्यमान । हेंचि गुणाचें प्रमाण ।
येथें निरोपिलें त्रिगुण । रूपेंसहित ॥३८॥
जाणीव, नेणीव आणि मधली अवस्था हीच तीन गुणांची लक्षणे आहेत; येथे तीन गुणांचे स्वरूप लक्षणांसह स्पष्ट केले आहे.
प्रकृती पावली विस्तारातें । पुढे येकाचें येकचि होतें ।
विकारवंतचि तयातें । नेम कैंचा ॥३९॥
प्रकृती विस्तार पावली की पुढे एका वस्तूतून दुसरीच वस्तू निर्माण होते; कारण विकार पावणे हाच प्रकृतीचा स्वभाव असल्याने तिचा कोणताही एकच नियम नसतो.
काळें पांढरें मेळवितां । पारवें होतें तत्वता ।
काळें पिवळें मेळवितां । हिरवें होये ॥४०॥
काळा आणि पांढरा रंग एकत्र मिसळला की राखाडी रंग बनतो; आणि काळा व पिवळा रंग मिसळला की हिरवा रंग तयार होतो.
ऐसें रंग नानापरी । मेळवितां पालट धरी ।
तैसें दृश्य हें विकारी । विकारवंत ॥४१॥
असे विविध रंग एकत्र केले की नवे रंग तयार होतात; तसेच हे दृश्य जग सतत बदलणारे आणि विकारी आहे.
येका जीवनें नाना रंग । उमटों लागती तरंग ।
पालटाचा लागवेग । किती म्हणोन पाहावा ॥४२॥
एकाच पाण्यातून विविध रंगांचे तरंग उमटू लागतात; या प्रकृतीचे सतत बदलणारे रंग किती म्हणून पाहावेत!
येका उदकाचे विकार । पाहातां दिसती अपार ।
पांचा भूतांचे विस्तार । चौयासी लक्ष योनी ॥४३॥
एका पाण्याच्या विकारांचा विचार केला तर ते अफाट दिसतात; पाच महाभूतांच्या विस्तारातून चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनी निर्माण झाल्या आहेत.
नाना देहाचें बीज उदक । उदकापसून सकळ लोक ।
किडा मुंगी स्वापदादिक । उदकेंचि होयें ॥४४॥
नाना देहांचे मूळ बीज पाणीच आहे आणि पाण्यापासून सर्व लोक निर्माण झाले आहेत; किडे, मुंग्या आणि श्वापदे हे सर्व पाण्यामुळेच उत्पन्न होतात.
शुक्लीत शोणीत म्हणिजे नीर । त्या नीराचें हें शरीर ।
नखें दंत अस्तिमात्र । उदकाच्या होती ॥४५॥
शुक्र आणि शोणित हे पाण्याचेच रूप आहे आणि त्या पाण्यापासून हे शरीर बनले आहे; नखे, दात आणि हाडे हे सर्व पाण्याच्याच अंशापासून तयार होतात.
मुळ्यांचे बारीक पागोरे । तेणें पंथें उदक भरे ।
त्या उदकेंचि विस्तारे । वृक्षमात्र ॥४६॥
झाडांच्या मुळांच्या बारीक धाग्यांमधून पाणी झाडात चढते; आणि केवळ त्या पाण्यामुळेच विशाल वृक्ष विस्तार पावतो.
अंबवृक्ष मोहरा आले । अवघे उदकाकरितां जाले ।
फळीं फुलीं लगडले । सावकास ॥४७॥
आंब्याचे झाड मोहराने बहरून येते, ते सर्व केवळ पाण्यामुळेच घडते; आणि ते झाड फळाफुलांनी सावकाश लगडून जाते.
खोड फोडुन अंबे पाहातां । तेथें दिसेना सर्वथा ।
खांद्या फोडुन फळें पाहातां । वोलीं सालें ॥४८॥
झाडाचे खोड फोडून पाहिले तर तिथे आंबा दिसत नाही; आणि फांद्या तोडून पाहिल्या तरी फक्त ओली सालेच दिसतात.
मुळापासून सेवटवरी । फळ नाहीं तदनंतरीं ।
जळरूप फळ चतुरीं । विवेकें जाणावें ॥४९॥
मुळापासून टोकापर्यंत झाडात फळ कुठेच दिसत नाही; ते पाणीच रूपांतरित होऊन फळ बनते हे चतुर माणसाने विवेकाने ओळखावे.
तेंचि जळ सेंड्या चढे । तेव्हां वृक्षमात्र लगडे ।
येकाचें येकचि घडे । येणें प्रकारें ॥५०॥
तेच पाणी झाडाच्या शेंड्यापर्यंत चढते आणि संपूर्ण वृक्ष फळांनी बहरतो; अशा प्रकारे एकाच पाण्यापासून दुसरेच रूप तयार होते.
पत्रें पुष्पें फळें भेद । किती करावा अनुवाद ।
सूक्ष्म दृष्टीनें विशद । होत आहे ॥५१॥
पाने, फुले आणि फळे यांचे कितीतरी भेद सांगावेत! सूक्ष्म दृष्टीने विचार केला की हे सर्व स्पष्ट समजून येते.
भूतांचे विकार सांगों किती । क्षणक्षणा पालटती ।
येकाचे येकचि होती । नाना वर्ण ॥५२॥
महाभूतांचे हे विकार किती सांगावेत, ते क्षणाक्षणाला बदलत असतात; आणि एकाच तत्त्वातून नाना रंगांची विविध रूपे तयार होतात.
त्रिगुणभूतांची लटपट । पाहों जातां हे खटपट ।
बहुरूप बहु पालट । किती म्हणोन सांगावा ॥५३॥
तीन गुण आणि पाच महाभूतांचा हा सर्व गोंधळ पाहिला तर तो मोठा विचित्र खटाटोप आहे; हा बहुरूपी पसारा किती म्हणून सांगावा!
ये प्रकृतीचा निरास । विवेकें वारावा सावकास ।
मग परमात्मा परेश । अनन्यभावें भजावा ॥५४॥
या प्रकृतीचा पसारा विवेकाच्या बळावर सावकाश बाजूला सारावा; आणि मग त्या श्रेष्ठ परमात्म्याला अनन्यभावाने भजावे.