पृथ्वीमधें लोक सकळ । येक संपन्न येक दुर्बळ ।
येक निर्मळ येक वोंगळ । काय निमित्य ॥१॥
या पृथ्वीवर सर्व लोकांमध्ये कोणी अत्यंत श्रीमंत तर कोणी दुर्बळ, कोणी निर्मळ तर कोणी वाईट का असतात? याचे मूळ कारण काय आहे?
कित्येक राजे नांदती । कित्येक दरिद्र भोगिती ।
कितीयेकांची उत्तम स्थिती । कित्येक अधमोद्धम ॥२॥
कित्येक जण राजे होऊन राज्य करतात, कित्येक दारिद्र्यात खितपत पडतात; कित्येकांची उत्तम स्थिती असते तर कित्येक अधमाहून अधम जीवन जगतात.
ऐसें काय निमित्य जालें । हें मज पाहिजे निरोपिलें ।
याचे उत्तर ऐकिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥३॥
असा भेद कशामुळे निर्माण झाला हे मला स्पष्ट करून सांगावे; या प्रश्नाचे उत्तर आता सर्व श्रोत्यांनी नीट ऐकावे.
हे सकळ गुणापासीं गती । सगुण भाग्यश्री भोगिती ।
अवगुणास दरिद्रप्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥४॥
या सर्व स्थिती माणसाच्या गुणांवर अवलंबून असतात; उत्तम गुणांमुळे ऐश्वर्य आणि भाग्य लाभते, तर दुर्गुणांमुळे दारिद्र्य येते यात तिळमात्र शंका नाही.
जो जो जेथें उपजला । तो ते वेवसाईं उमजला ।
तयास लोक म्हणती भला । कार्यकर्ता ॥५॥
जो मनुष्य जेथे जन्माला आला तेथील कामाचे कौशल्य ज्याने आत्मसात केले, त्याला सर्व लोक उत्तम आणि कर्तृत्ववान कार्यकर्ता म्हणतात.
जाणता तो कार्य करी । नेणतां कांहींच न करी ।
जाणता तो पोट भरी । नेणता भीक मागे ॥६॥
जाणकार माणूस काम फत्ते करतो, अडाणी माणसाला काहीच करता येत नाही; हुशार माणूस स्वतःचे पोट भरतो, तर अडाणी मनुष्य लोकांकडे भीक मागतो.
हें तों प्रकटचि असे । जनीं पाहातां प्रत्यक्ष दिसे ।
विद्येवीण करंटा वसे । विद्या तो भाग्यवंत ॥७॥
हे जगात उघड दिसते, याला कोणत्याही पुराव्याची गरज नाही; विद्येशिवाय मनुष्य करंटा ठरतो आणि विद्या असलेला मनुष्य भाग्यवंत होतो.
आपुली विद्या न सिकसी । तरी काये भीक मागसी ।
जेथें तेथें बुद्धी ऐसी । वडिलें सांगती ॥८॥
'जर तू विद्या शिकणार नाहीस तर पुढे भीक मागशील काय?' असा उपदेश घरोघरी वडीलधारी माणसे मुलांना करत असतात.
वडिल आहे करंटा । आणी समर्थ होये धाकुटा ।
कां जे विद्येनें मोटा । म्हणोनिया ॥९॥
मोठा भाऊ जर अडाणी असेल तर तो करंटा राहतो, आणि धाकटा भाऊ जर शिकलेला असेल तर तो कर्तबगार व मोठा ठरतो; कारण तो विद्येने श्रेष्ठ बनलेला असतो.
विद्या नाही बुद्धी नाही । विवेक नाहीं साक्षेप नाहीं ।
कुशळता नाहीं व्याप नाहीं । म्हणौन प्राणी करंटा ॥१०॥
विद्या नाही, बुद्धी नाही, विवेक नाही, उद्योगीपणा नाही, कौशल्य नाही आणि कामाचा विस्तार नाही; म्हणूनच माणूस दरिद्री व करंटा बनतो.
इतुकें हि जेथें वसे । तेथें वैभवास उणें नसे ।
वैभव सांडितां अपैसें । पाठीं लागे ॥११॥
हे सर्व सद्गुण ज्याच्याजवळ असतात त्याला वैभवाची कधीच कमतरता भासत नाही; त्याने संपत्ती नाकारली तरी वैभव आपोआप त्याच्या मागे धावते.
वडिल समर्थ धाकुटा भिकारी । ऐका याची कैसी परी ।
वडिला ऐसा व्याप न करी । म्हणोनियां ॥१२॥
मोठा भाऊ कर्तबगार आणि धाकटा भिकारी कसा बनतो? तर धाकटा मोठ्या भावासारखा उद्योग आणि व्याप करत नाही म्हणूनच त्याची अशी दुर्दशा होते.
जैसी विद्या तैसी हांव । जैसा व्याप तैसें वैभव ।
तोलासारिखा हावभाव । लोक करिती ॥१३॥
जशी विद्या असते तशीच कामाची धमक येते, आणि जसा उद्योग वाढतो तसेच ऐश्वर्य प्राप्त होते; माणसाच्या क्षमतेनुसारच लोक त्याचा मान राखतात.
विद्या नसे वैभव नसे । तेथें निर्मळ कैंचा असे ।
करंटेपणें वोखटा दिसे । वोंगळ आणी विकारी ॥१४॥
विद्या नसेल आणि ऐश्वर्य नसेल तर तिथे आचार आणि विचारांचा निर्मळपणा कुठून येणार? दारिद्र्यामुळे मनुष्य कुरुप, अस्वच्छ आणि विकारी बनतो.
पशु पक्षी गुणवंत । त्यास कृपा करी समर्थ ।
गुण नस्तां जिणें वेर्थ । प्राणीमात्राचें ॥१५॥
पशू किंवा पक्षीही जर गुणवान आणि शिकवलेला असेल तर मालक त्याच्यावर कृपा करतो; मग गुणांशिवाय माणसाचे जगणे तर पूर्णपणे व्यर्थच ठरते.
गुण नाहीं गौरव नाहीं । सामर्थ्य नाहीं महत्व नाहीं ।
कुशळता नाहीं तर्क नाहीं । प्राणीमात्रासी ॥१६॥
अंगात गुण नसेल तर समाजात मान मिळत नाही, सामर्थ्य आणि मोठेपण लाभत नाही; आणि कल्पकता व तर्कशक्ती नसल्यास माणूस पशूसमान ठरतो.
याकारणें उत्तम गुण । तेंचि भाग्याचें लक्षण ।
लक्षणेवीण अवलक्षण । सहजचि जालें ॥१७॥
या कारणाने उत्तम गुण हेच भाग्याचे खरे लक्षण आहे; आणि गुणांचा अभाव असणे हेच सर्व दुर्भाग्याचे मूळ कारण ठरते.
जनामधें तो जाणता । त्यास आहे मान्यता ।
कोणी येक विद्या असतां । महत्व पावे ॥१८॥
समाजात जो जाणकार आणि चतुर असतो त्यालाच सर्वत्र मान्यता मिळते; कोणतीही एक कला किंवा विद्या अंगी असेल तरी माणसाला मोठेपण लाभते.
प्रपंच अथवा परमार्थ । जाणता तोचि समर्थ ।
नेणता जाणिजे वेर्थ । निःकारण ॥१९॥
प्रपंच असो वा परमार्थ, जो जाणकार असतो तोच खरा समर्थ ठरतो; आणि अज्ञानी माणसाचे जगणे निरुपयोगी व व्यर्थ मानले जाते.
नेणतां विंचु सर्प डसे । नेणतां जीवघात असे ।
नेणतां कार्य नासे । कोणी येक ॥२०॥
माहिती नसल्यामुळे अंधारात विंचू किंवा साप चावतो, अज्ञानामुळे स्वतःच्या जीवावर बेतते; आणि अडाणीपणामुळे कोणतेही काम बिघडून जाते.
नेणतां प्राणी सिंतरे । नेणपणें तर्ह्हे भरे ।
नेणपणे ठके विसरे । पदार्थ कांहीं ॥२१॥
अज्ञानामुळे माणूस संकटात सापडतो, अडाणीपणामुळे संशयाच्या जाळ्यात अडकतो; आणि ज्ञानाच्या अभावामुळे फसला जाऊन मौल्यवान वस्तूंना मुकतो.
नेणतां वैरी जिंकिती । नेणतां अपाईं पडती ।
नेण्तां संव्हारती घडती । जीवनास ॥२२॥
युक्ती माहीत नसल्यामुळे शत्रू सहज पराभूत करतो, अज्ञानाने माणूस संकटात कोसळतो; आणि योग्य माहिती नसल्यामुळे जीवन उद्ध्वस्त होऊन जाते.
आपुले स्वहित न कळे जना । तेणें भोगिती यातना ।
ज्ञान नेणतां अज्ञाना । अधोगती ॥२३॥
लोकांना स्वतःचे खरे आत्महित कशात आहे हे कळत नाही, म्हणूनच ते संसारात यातना भोगतात; आत्मज्ञान माहीत नसल्यामुळे अज्ञानाने जीवाचे अधःपतन होते.
मायाब्रह्म जीवशिव । सारासार भावाभाव ।
जाटिल्यासाठीं होतें वाव । ज्न्ममरण ॥२४॥
माया काय आणि ब्रह्म काय, जीव कोण आणि शिव कोण, तसेच सारासार विचार काय हे समजून घेतल्यामुळेच जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा संपतो.
कोण कर्ता निश्चयेंसीं । बद्ध मोक्ष तो कोणासी ।
ऐसें जाणतां प्राणीयासी । सुटिकां घडे ॥२५॥
या विश्वाचा खरा कर्ता कोण आहे, आणि बद्धता व मुक्ती नक्की कोणाला असते, हे तत्त्वतः जाणले की माणसाची संसारातून सहज सुटका होते.
जाणिजे देव निर्गुण । जाणिजे मी तो कोण ।
जाणिजे अनन्यलक्षण । म्हणिजे मुक्त ॥२६॥
निर्गुण देव कसा आहे हे ओळखावे, 'मी कोण आहे' हे जाणावे; आणि अनन्यतेचे लक्षण आत्मसात केले की मनुष्य तत्काळ मुक्त होतो.
जितुकें जाणोन सांडिलें । तितुकें दृश्य वोलांडिलें ।
जाणत्यास जाणतां तुटलें । मूळ मीपणाचें ॥२७॥
जे जे दृश्य समजून घेऊन बाजूला सारले तेवढा मायेचा पसारा ओलांडला जातो; आणि जाणणाऱ्या आत्म्याला ओळखले की मीपणाचा मूळ अहंकार गळून पडतो.
न जाणतां कोटीवरी । साधनें केलीं परोपरीं ।
तरी मोक्षास अधिकारी । होणार नाहीं ॥२८॥
मूळ तत्त्व न जाणता जर कोटी पटींनी विविध बाह्य साधने केली, तरी माणूस मोक्षाचा खरा अधिकारी कधीही बनू शकत नाही.
मायाब्रह्म वोळखावें । आपणास आपण जाणावें
इतुक्यासाठीं स्वभावें । चुके जन्म ॥२९॥
माया आणि ब्रह्म यांना अचूक ओळखावे आणि स्वतःचे मूळ आत्मस्वरूप जाणावे; एवढ्या एका ज्ञानानेच जन्म-मरणाचा फेरा सहज चुकतो.
जाणतां समर्थाचें अंतर । प्रसंगें वर्ते तदनंतर ।
भाग्य वैभव अपार । तेणेचि पावे ॥३०॥
समर्थ मालकाच्या मनातील हेतू जो अचूक ओळखतो आणि प्रसंगानुसार शहाणपणाने वागतो, त्यालाच अफाट भाग्य आणि वैभव प्राप्त होते.
म्हणौन जाणणें नव्हे सामान्य । जाणतां होईजे सर्वमान्य ।
कांहींच नेणतां अमान्य । सर्वत्र करिती ॥३१॥
म्हणून 'जाणणे' ही गोष्ट सामान्य नाही, ज्ञान असल्यावर माणूस सर्वत्र पूज्य व मान्य होतो; आणि काहीच समजत नसेल तर सर्वजण त्याला तुच्छ मानतात.
पदार्थ देखोन भूत भावी । नेणतें झडपोन प्राण ठेवी ।
मिथ्या आहे उठाठेवी । जाणते जाणती ॥३२॥
एखाद्या वस्तूवर भुताचा भ्रम मानून अज्ञानी माणूस भीतीने प्राण सोडतो; पण हा सर्व कल्पनेचा खोटा खेळ आहे हे जाणकार पुरुषच ओळखतात.
जाणत्यास कळे वर्म । नेण्त्याचें खोटें कर्म ।
सकळ कांहीं धर्माधर्म । जाणतां कळे ॥३३॥
जाणकाराला मूळ मर्म कळते, तर अडाणी माणूस चुकीच्या कर्मात अडकतो; धर्माधर्म काय आहे हे ज्ञानानेच स्पष्ट समजून येते.
नेणत्यास येमयातना । जाणत्यास कांहींच लागेना ।
सकळ जाणोन विवंचना । करी तो मुक्त ॥३४॥
अज्ञानी माणसाला यमयातना भोगाव्या लागतात, तर आत्मज्ञान्याला त्या कधीही स्पर्श करत नाहीत; जो सर्व तत्त्वे जाणून सारासार विचार करतो तोच मुक्त होतो.
नेणतां कांहीं राजकारण । अपमान करून घेती प्राण ।
नेणतां कठीण वर्तमान । समस्तांस होये ॥३५॥
राजकारणाचे मर्म समजले नाही तर अपमान होऊन जिवावर बेतते; योग्य ज्ञान नसल्यामुळे सर्वांवरच कठीण प्रसंग ओढवतो.
म्हणोनियां नेणणें खोटें । नेणते प्राणी करंटे ।
जाणतां विवरतां तुटे । जन्ममरण ॥३६॥
म्हणून अज्ञान हे अत्यंत वाईट असून अडाणी लोक दुर्दैवी ठरतात; आणि तत्त्वज्ञान समजून घेऊन विचार केला की जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा तुटतो.
म्हणोन अलक्ष करूं नये । जाणणें हाचि उपाये ।
जाणतां सापडें सोये । परलोकाची ॥३७॥
म्हणून ज्ञानाकडे दुर्लक्ष करू नये, प्रत्येक गोष्ट समजून घेणे हाच खरा उपाय आहे; आत्मज्ञान झाले की परलोकाचा सन्मार्ग सहज सापडतो.
जाणणें सकळांस प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण ।
परंतु अलिप्तपणाची खूण । जाणतां कळे ॥३८॥
जाणणे हे सर्व शहाण्यांसाठी प्रमाण मानले जाते, मूर्खाला ते अयोग्य वाटते; परंतु आत्म्याची खरी अलिप्तता केवळ ज्ञानानेच ओळखता येते.
येक जाणणें करून परतें । कोण सोडी प्राणीयातें ।
कोणी येक कार्य जें तें । जाटिल्याविण न कळे ॥३९॥
केवळ ज्ञान बाजूला ठेवले तर जीवाला बंधनातून कोण सोडवणार? कोणतेही कार्य असो, ते समजून घेतल्याशिवाय कधीही साध्य होत नाही.
जाणणें म्हणिजे स्मरण । नेणणें म्हणिजे विस्मरण ।
दोहींमधें कोण प्रमाण । शाहाणे जाणती ॥४०॥
जाणणे म्हणजेच अखंड आत्मस्मरण, आणि न जाणणे म्हणजेच विस्मरण होय; या दोन्हींमध्ये काय श्रेष्ठ आहे हे शहाणे लोक अचूक जाणतात.
जाणते लोक ते शाहाणे । नेणते वेडे दैन्यवाणे ।
विज्ञान तेहि जाणपणें । कळो आलें ॥४१॥
जे जाणकार असतात तेच खरे शहाणे, आणि अडाणी लोक वेडे व लाचार ठरतात; अंतिम विज्ञान हेसुद्धा जाणण्याच्या क्षमतेनेच अनुभवता येते.
जेथें जाणपण खुंटलें । तेथें बोलणें हि तुटलें ।
हेतुरहित जालें । समाधान ॥४२॥
जिथे जाणण्याचा अहंकारही शांत होतो तिथे सर्व बोलणे थांबते; आणि कोणत्याही हेतूशिवाय परिपूर्ण आत्मसमाधान प्रगट होते.
श्रोतें म्हणती हें प्रमाण । जालें परम समाधान ।
परी पिंडब्रह्मांड ऐक्यलक्षण । मज निरोपावें ॥४३॥
श्रोते म्हणाले, हे तुमचे सांगणे अगदी पटले आणि मोठे समाधान झाले; परंतु पिंड आणि ब्रह्मांडाचे ऐक्य नक्की कसे असते ते मला सांगावे.
ब्रह्मांडीं तेंचि पिंडीं असे । बहुत बोलती ऐसें ।
परंतु याचा प्रत्यय विलसे । ऐसें केलें पाहिजे ॥४४॥
'जे पिंडी तेच ब्रह्मांडी' असे अनेक लोक बोलतात; परंतु याचा प्रत्यक्ष अनुभव कसा येतो हे आता आम्हाला स्पष्ट करून सांगावे.