ब्रह्म वारितां वारेना । ब्रह्म सारितां सारेना ।
ब्रह्म कांहीं वोसरेना । येकीकडे ॥१॥
परब्रह्माला दूर सारू म्हटले तरी ते सारता येत नाही, बाजूला काढू म्हटले तरी सरकत नाही; आणि ते एका बाजूला कधीही ओसरत नाही.
ब्रह्म भेदितां भेदेना । ब्रह्म छेदितां छेदेना ।
ब्रह्म परतें होयेना । केलें तरी ॥२॥
ब्रह्माचा भेद करू गेले तरी ते भेदत नाही, शस्त्राने तोडले तरी तुटत नाही; आणि काहीही केले तरी ते आपल्यापासून वेगळे होत नाही.
ब्रह्म खंडेना अखंड । ब्रह्मीं नाहीं दुसरें बंड ।
तरी कैसें हें ब्रह्मांड । सिरकलें मधें ॥३॥
ब्रह्माचे तुकडे पडत नाहीत, ते अखंड आहे आणि ब्रह्मात दुसरे कोणतेही तत्त्व नाही; मग हे दृश्य ब्रह्मांड त्या परब्रह्माच्या मध्ये कसे शिरले?
पर्वत पाषाण सिळा सिखरें । नाना स्थळें स्थळांतरें ।
भूगोळरचना कोण्या प्रकारें । जालीं परब्रह्मीं ॥४॥
पर्वत, पाषाण, कडे, शिखरे, नानाविध देश आणि ही संपूर्ण पृथ्वीची रचना त्या परब्रह्मामध्ये नक्की कशी झाली?
भूगोळ आहे ब्रह्मामधें । ब्रह्म आहे भूगोळामधें ।
पाहातं येक येकामधें । प्रत्यक्ष दिसे ॥५॥
पृथ्वी परब्रह्मामध्ये आहे आणि परब्रह्म पृथ्वीच्या आत भरलेले आहे; सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तर दोन्ही एकमेकांमध्ये प्रत्यक्ष दिसतात.
ब्रह्मीं भूगोळें पैस केला । आणी भूगोळहि ब्रह्में भेदिला ।
विचार पाहातां प्रत्यय आला । प्रत्यक्ष आतां ॥६॥
परब्रह्मामध्ये पृथ्वीने जागा व्यापली आहे आणि पृथ्वीलाही परब्रह्माने भेदून टाकले आहे; विचार करून पाहिले असता हा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.
ब्रह्में ब्रह्मांड भेदिलें । हें तों पाहतां नीटचि जालें ।
परी ब्रह्मास ब्रह्मांडें भेदिलें । हें विपरीत दिसे ॥७॥
परब्रह्माने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकले हे बोलणे अगदी योग्य आहे; परंतु त्या ब्रह्मांडाने अखंड परब्रह्माला भेदून टाकले हे मात्र विसंगत वाटते.
भेदिलें नाहीं म्हणावें । तरी ब्रह्मीं ब्रह्मांड स्वभावें ।
हें सकळांस अनुभवें । दिसत आहे ॥८॥
भेदले नाही म्हणावे तर ब्रह्मांड परब्रह्मात सहज वावरताना दिसते; आणि हा अनुभव सर्वांना उघड दिसतो आहे.
तरी हें आतां कैसें जालें । विचारून पाहिजे बोलिलें ।
ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । आक्षेपवचन ॥९॥
मग आता हे नक्की कसे घडले याचा विचारपूर्वक उलगडा करावा; अशी शंका श्रोत्यांनी आक्षेपाच्या रूपाने विचारली.
आतां याचें प्रत्युत्तर । सावध ऐका निरोत्तर ।
येथें पडिले किं विचार । संदेहाची ॥१०॥
आता याचे उत्तर शांत आणि सावधपणे ऐका; येथे संशयाचा मोठा पेच निर्माण झालेला दिसतो.
ब्रह्मांड नाहीं म्हणो तरी दिसे । आणी दिसे म्हणो तरी नासे ।
आतां हें समजती कैसें । श्रोतेजन ॥११॥
ब्रह्मांड नाही म्हणावे तर डोळ्यांना दिसते, आणि दिसते म्हणावे तर काळाच्या ओघात नष्ट होते; आता या रहस्याचा उलगडा श्रोत्यांनी कसा समजून घ्यावा?
तंव श्रोते जाले उद्दित । आहों म्हणती सावचित्त ।
प्रसंगें बोलों उचित । प्रत्योत्तर ॥१२॥
तेव्हा श्रोते उत्सुक होऊन म्हणाले, 'आम्ही पूर्ण सावध आहोत; आपण यावर योग्य ते उत्तर द्यावे.'
आकाशीं दीपास लाविलें । दीपें आकाश परतें केलें ।
हें तों घडेना पाहिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥१३॥
घरात दिवा लावला म्हणून दिव्याच्या प्रकाशाने आकाशाला बाजूला ढकलून दिले का? असे कधीही घडत नाही हे श्रोत्यांनी समजून घ्यावे.
आप तेज अथवा पवन । सारूं न सकती गगन ।
गगन पाहातां सघन । चळेल कैसें ॥१४॥
पाणी, अग्नी किंवा वारा हे आकाशाला कधीही बाजूला सारू शकत नाहीत; कारण आकाश इतके दाट भरलेले आहे की ते कधीही हलत नाही.
अथवा कठीण जाली मेदनी । तरी गगनें केली चाळणी ।
पृथ्वीचें सर्वांग भेदूनी राहिलें गगन ॥१५॥
किंवा पृथ्वी कितीही कठीण झाली तरी आकाशाने तिच्या अणुरेणूत प्रवेश केलेला असतो; पृथ्वीच्या संपूर्ण अंगाला आरपार भेदून आकाश भरलेले असते.
याची प्रचित ऐसी असे । जें जडत्वा आलें तितुकें नासे ।
आकाश जैसें तैसें असे । चळणार नाहीं ॥१६॥
याचा अनुभव असा आहे की, जे जे जडत्वाला आले ते सर्व शेवटी नष्ट होते; आणि आकाश जसेच्या तसेच अढळ राहते, ते कधीही चळत नाही.
वेगळेपण पाहावें । तयास आकाश म्हणावें ।
अभिन्न होतां स्वभावें । आकाश ब्रह्म ॥१७॥
वेगळेपणाने पाहिले तर त्याला 'आकाश' म्हणावे; आणि अद्वैत भावाने पाहिले तर ते आकाश म्हणजेच साक्षात परब्रह्म होय.
तस्मात आकाश चळेना । भेद गगनाचा कळेना ।
भासलें ब्रह्म तयास जाणा । आकाश म्हणावें ॥१८॥
म्हणून आकाश कधीही हालत नाही आणि आकाशात कधीही भेद करता येत नाही; जे भासमान ब्रह्म आहे त्यालाच कल्पनेने आकाश म्हटले जाते.
निर्गुण ब्रह्मसें भासलें । कल्पूं जातां अनुमानलें ।
म्हणोन आकाश बोलिलें । कल्पनेसाठीं ॥१९॥
निर्गुण ब्रह्म भासू लागले की कल्पनेने त्याचा केवळ अंदाज बांधला जातो; म्हणूनच कल्पनेच्या सोयीसाठी त्याला 'आकाश' म्हटले आहे.
कल्पनेसि भासे भास । तितुकें जाणावें आकाश ।
परब्रह्म निराभास । निर्विकल्प ॥२०॥
कल्पनेला जो जो आभास होतो ते सर्व आकाश जाणावे; आणि मूळ परब्रह्म हे सर्व भासांच्या पलीकडचे पूर्ण निर्विकल्प आहे.
पंचभूतांमधें वास । म्हणौन बोलिजे आकाश ।
भूतांतरीं जो ब्रह्मांश । तेंचि गगन ॥२१॥
पंचमहाभूतांमध्ये वास करते म्हणून त्याला आकाश म्हणतात; आणि महाभूतांच्या आत भरलेला जो परब्रह्माचा अंश आहे तेच आकाश होय.
प्रत्यक्ष होतें जातें । अचळ कैसें म्हणावें त्यातें ।
म्हणओनियां गगनातें । भेदिलें नाहीं ॥२२॥
डोळ्यांसमोर जे निर्माण होते आणि नष्ट होते त्याला अचल कसे म्हणायचे? म्हणूनच त्या नाशवंत जगाने आकाशाला कधीही भेदलेले नाही.
पृथ्वी विरोन उरे जीवन । जीवन नस्तां उरे अग्न ।
अग्न विझतां उरे पवन । तोहि नसे ॥२३॥
पृथ्वी वितळली की पाणी उरते, पाणी आटले की अग्नी उरतो, अग्नी विझला की वारा उरतो; आणि वारा शांत झाला की तोही उरत नाही.
मिथ्या आलें आणी गेलें । तेणें खरें तें भंगलें ।
ऐसें हें प्रचितीस आलें । कोणेंपरी ॥२४॥
जे खोटे होते ते निर्माण झाले आणि नष्ट झाले, त्यामुळे शाश्वत सत्य थोडेच भंग पावले? हा असा अनुभव कसा आला ते पाहा.
भ्रमें प्रत्यक्ष दिसतें । विचार पाहतां काय तेथें ।
भ्रममूळ या जगाअतें । खरें कैसें म्हणावें ॥२५॥
भ्रमामुळे हे जग प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते, पण विचार करून पाहिले तर तिथे काय आहे? जो मुळातच भ्रम आहे त्याला सत्य कसे मानायचे?
भ्रम शोधितां कांहींच नाहीं । तेथें भेदिलें कोणें काई ।
भ्रमें भेदिलें म्हणतां ठाईं । भ्रमचि मिथ्या ॥२६॥
भ्रमाचा शोध घेतला की तिथे काहीच नसते, मग परब्रह्माला नक्की कोणी भेदले? भ्रमाने भेदले म्हटले तरी तो भ्रमच मुळात खोटा आहे.
भ्रमाचें रूप मिथ्या जालें । मग सुखें म्हणावें भेदिलें ।
मूळीं लटिकें त्यानें केलें । तेंहि तैसें ॥२७॥
भ्रम मुळातच मिथ्या ठरल्यावर 'त्याने परब्रह्माला भेदले' असे आनंदाने खुशाल म्हणावे; कारण मूळचेच खोटे असणाऱ्याने जे केले तेही खोटेच असणार ना!
लटिक्यानें उदंड केलें । तरी आमुचें काय गेलें ।
केलें म्हणतांच नाथिलें । शाहाणे जाणती ॥२८॥
खोट्या मायेने कितीही मोठा पसारा मांडला तरी आपले मूळ आत्मस्वरूपाचे काय नुकसान झाले? ते मुळातच कल्पित आहे हे जाणकार अचूक ओळखतात.
सागरामधें खसखस । तैसें परब्रह्मीं दृश्य ।
मतिसारिखा मतिप्रकाश । अंतरीं वाढे ॥२९॥
अथांग समुद्रात खसखशीचा लहान दाणा असावा, तसे या अनंत परब्रह्मामध्ये हे छोटे ब्रह्मांड आहे; जशी माणसाची बुद्धी असते तसाच ज्ञानाचा प्रकाश अंतरात वाढतो.
मती करितां विशाळ । कवळो लागे अंतराळ ।
पाहातां भासे ब्रह्मगोळ । कवीठ जैसें ॥३०॥
बुद्धी विशाल केली की ती संपूर्ण अवकाशाला कवेत घेऊ लागते; आणि मग हा मोठा ब्रह्मांडगोल एखाद्या कवठाइतका लहान भासू लागतो.
वृत्ति त्याहून विशाळ । करितां ब्रह्मांड बद्रिफळ ।
ब्रह्माकार होतां केवळ । कांहींच नाहीं ॥३१॥
चित्ताची वृत्ती त्याहून अधिक विशाल केली की हे ब्रह्मांड बोराएवढे क्षुद्र वाटते; आणि मनुष्य स्वतः ब्रह्मरूप झाला की ब्रह्मांड मुळात उरतच नाही.
आपण विवेकें विशाळला । मर्यादेवेगळा जाला ।
मग ब्रह्मगोळ देखिला । वटबीजन्यायें ॥३२॥
साधक जेव्हा विवेकाच्या बळावर सर्व मर्यादा ओलांडून विशाल बनतो; तेव्हा त्याला हा ब्रह्मांडगोल वडाच्या बारीक बीसारखा वाटतो.
होतां त्याहून विस्तीर्ण । वटबीज कोटिप्रमाण ।
आपाण होतां परिपूर्ण । कांहींच नाहीं ॥३३॥
त्याहूनही अधिक व्यापक झाले तर वडाच्या बीसारखी कोट्यवधी ब्रह्मांड कल्पनेत येतात; आणि स्वतः परिपूर्ण परब्रह्म झाल्यावर काहीच शिल्लक उरत नाही.
आपण भ्रमें लाहानाळला । केवळ देहधारी जाला ।
तरी मग ब्रह्मांड त्याला । कवळेल कैसें ॥३४॥
माणूस भ्रमामुळे स्वतःला संकुचित मानतो आणि केवळ देहधारी बनून राहतो; मग अशा क्षुद्र बुद्धीला हे विराट ब्रह्मांड कसे समजणार?
वृत्ती ऐसी वाढवावी । पसरून नाहींच करावी ।
पूर्णब्रह्मास पुरववी । चहूंकडे ॥३५॥
आपली वृत्ती इतकी विशाल करावी की ती पसरवून पूर्ण नाहीशीच करून टाकावी; आणि चारी बाजूंना केवळ त्या परिपूर्ण परब्रह्मालाच अनुभवावे.
जंव येक सुवर्ण आणितां । तेणें ब्रह्मांड मढवितां ।
कैसे होईल तें तत्वतां । बरें पाहा ॥३६॥
सोन्याचा एकच मोठा पत्रा आणून त्याने हे संपूर्ण ब्रह्मांड मढवले, तर ते सोने जसे एकच दिसेल तसेच हे आत्मतत्त्व आहे.
वस्तु वृत्तिस कवळे । तेणें वृत्ति फाटोन वितुळे ।
निर्गुण आत्माच निवळे । जैसा तैसा ॥३७॥
आत्मतत्त्वाला जेव्हा वृत्ती कवेत घेऊ पाहते, तेव्हा ती वृत्तीच फाटून विरघळून जाते; आणि निर्गुण आत्मा जसाच्या तसाच निर्मळ उरतो.
येथें फिटली आशंका । श्रोते हो संदेह धरूं नका ।
अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥३८॥
येथे श्रोत्यांची शंका पूर्णपणे फिटली, आता मनात कसलाही संशय बाळगू नका; जर काही तर्क असेल तर विवेकाने विचार करून पाहा.
विवेकें तुटें अनुमान । विवेकें होये समाधान ।
विवेकें आत्मनिवेदन । मोक्ष लाभे ॥३९॥
विवेकाने सर्व संशय तुटून जातात, विवेकाने खरे समाधान लाभते; आणि विवेकाने आत्मनिवेदन घडून मोक्षाची प्राप्ती होते.
केली मोक्षाची उपेक्षा । विवेकें सारिलें पूर्वपक्षा ।
सिद्धांत आत्मा प्रत्यक्षा । प्रमाण न लगे ॥४०॥
ज्ञानी पुरुषाने मोक्षाचा अहंकारही बाजूला सारला आणि विवेकाने सर्व पूर्वपक्ष बाजूला केले; हा सिद्धांत आत्मा प्रत्यक्ष अनुभवाचा असल्याने त्याला पुराव्याची गरज नसते.
हे प्रचितीचीं उत्तरें । कळती सारासारविचारें ।
मननध्यासें साक्षात्कारें । पावन होईजे ॥४१॥
हे प्रत्यक्ष अनुभवाचे विचार सारासार विचारानेच समजतात; आणि मनन व अखंड ध्यासाने साक्षात्कार होऊन मनुष्य पावन बनतो.