जनाचे अनुभव पुसतां । कळहो उठिल अवचिता ।
हा कथाकल्लोळ श्रोतां । कौतुकें ऐकावा ॥१॥
लोकांचे वेगवेगळे अनुभव विचारू गेले की अचानक वादविवाद उभे राहतात; हा मतांचा गदारोळ श्रोत्यांनी कौतुकाने ऐकावा.
येक म्हणती हा संसारु । करितां पाविजे पैलपारु ।
आपला नव्हे कीं जोजारु । जीव देवाचे ॥२॥
काही जण म्हणतात की हा संसार करत असतानाच भवसागर पार करता येतो; हा संसाराचा पसारा आपला नसून सर्व जीव देवाचेच आहेत.
येक म्हणती हें न घडे । लोभ येऊन आंगीं जडे ।
पोटस्तें करणें घडे । सेवा कुटुंबाची ॥३॥
काही म्हणतात की हे शक्य नाही, कारण संसारात लोभ अंगाला चिकटतोच; आणि पोटासाठी कुटुंबाची चाकरी करावीच लागते.
येक म्हणती स्वभावें । संसार करावा सुखें नावें ।
कांहीं दान पुण्य करावें । सद्ग तीकारणें ॥४॥
काही म्हणतात की संसार सहज आनंदाने करावा; आणि सद्गती मिळवण्यासाठी थोडेफार दानधर्म व पुण्य करावे.
येक म्हणती संसार खोटा । वैराग्यें घ्यावा देशवटा ।
येणें स्वर्ग्यलोकींच्या वाटा । मोकळ्या होती ॥५॥
काही म्हणतात की संसार पूर्ण खोटा आहे, वैराग्य घेऊन संन्यासी व्हावे; त्यामुळे स्वर्गलोकाचे मार्ग मोकळे होतात.
येक म्हणती कोठें जावें । वेर्थचि कासया हिंडावें ।
आपुलें आश्रमी असावें । आश्रमधर्म करूनी ॥६॥
काही म्हणतात की घर सोडून कुठे जायचे आणि व्यर्थ कशाला भटकायचे? आपल्याच घरात राहून गृहस्थाश्रमाचे धर्म पाळावेत.
येक म्हणती कैंचा धर्म । अवघा होतसे अधर्म ।
ये संसारीं नाना कर्म । करणें लागे ॥७॥
काही म्हणतात की संसारात धर्म कसला आलाय, इथे सर्व अधर्मच घडतो; कारण संसारात पोटासाठी बरी-वाईट सर्व कर्मे करावी लागतात.
येक म्हणती बहुतांपरी । वासना असावी वरी ।
येणेंचि तरिजे संसारीं । अनायासें ॥८॥
काही म्हणतात की परमेश्वराच्या ठिकाणी मन लावावे आणि वासना शुद्ध ठेवावी; म्हणजे संसारात राहूनही सहज तरून जाता येते.
येक म्हणती कारण भाव । भावेंचि पाविजे देव ।
येर हें अवघेंचि वाव । गथागोवी ॥९॥
काही म्हणतात की अंतरीचा भावच मुख्य आहे, केवळ भावानेच देव भेटतो; बाकीचे सर्व कर्मकांड म्हणजे व्यर्थ गुंता आहे.
येक म्हणती वडिलें जीवीं । अवघीं देवचि मानावीं ।
मायेबापें पूजीत जावीं । येकाभावें ॥१०॥
काही म्हणतात की घरातील वडीलधाऱ्यांनाच देव मानावे; आणि एकाग्र भावाने आई-वडिलांचीच पूजा करत राहावे.
येक म्हणती देवब्राह्मण । त्यांचें करावें पूजन ।
मायेबाप नारायेण । विश्वजनाचा ॥११॥
काही म्हणतात की देव आणि ब्राह्मणांचे पूजन करावे; आई-वडील हेच जगातील माणसांसाठी साक्षात नारायण आहेत.
येक म्हणती शास्त्र पाहावें । तेथें निरोपिलें देवें ।
तेणें प्रमाणेंचि जावें । परलोकासी ॥१२॥
काही म्हणतात की शास्त्रांचा अभ्यास करावा, तिथे देवाने जे नियम सांगितले आहेत; त्यानुसार आचरण करून परलोकात जावे.
येक म्हणती अहो जना । शास्त्र पाहातां पुरवेना ।
याकारणें साधुजना । शरण जावें ॥१३॥
काही म्हणतात की माणसाला सर्व शास्त्रे अभ्यासणे कधीच पुरत नाही; या कारणाने संतांना शरण जावे हेच उत्तम.
येक म्हणती सांडा गोठी । वायांचि करिता चाउटी ।
सर्वांस कारण पोटीं । भूतदया असावी ॥१४॥
काही म्हणतात की या सर्व गप्पा सोडा, व्यर्थ बडबड कशाला करता? सर्व प्राणिमात्रांवर अंतःकरणात दया असावी हेच मुख्य आहे.
येक म्हणती येकचि बरवें । आपुल्या आचारें असावें ।
अंतकाळीं नाम घ्यावें । सर्वोत्तमाचें ॥१५॥
काही म्हणतात की स्वतःच्या सदाचारात राहावे हेच उत्तम; आणि मरणसमयी त्या सर्वोत्तम भगवंताचे नामस्मरण करावे.
येक म्हणती पुण्य असेल । तरीच नाम येईल ।
नाहीं तरी भुली पडेल । अंतकाळीं ॥१६॥
यावर काही म्हणतात की पदरी पूर्वपुण्य असेल तरच अंतकाळी नाम ओठावर येईल; नाहीतर शेवटच्या क्षणी माणसाची मती भ्रष्ट होते.
येक म्हणती जीत असावे । तंवचि सार्थक करावें ।
येक म्हणती फिरावें । तिर्थाटण ॥१७॥
काही म्हणतात की जिवंत असतानाच जन्माचे सार्थक करावे; तर काही म्हणतात की तीर्थयात्रा करत सर्वत्र फिरावे.
येक म्हणती हे अटाटी । पाणीपाषाणाची भेटी ।
चुबकळ्या मारितां हिंपुटी । कासाविस व्हावें ॥१८॥
काही म्हणतात की हा पाण्याचा आणि दगडांचा खटाटोप व्यर्थ आहे; पाण्यात डुबक्या मारून शेवटी माणूस थकून कासावीस होतो.
येक म्हणती सांडी वाचाळी । अगाध महिमा भूमंडळीं ।
दर्शनमात्रें होय होळी । माहापातकाची ॥१९॥
यावर दुसरे म्हणतात की अशी नास्तिक बडबड करू नकोस, तीर्थांचा महिमा अगाध आहे; तीर्थदर्शनाने महापापे जळून भस्मसात होतात.
येक म्हणती तीर्थ स्वभावें । कारण मन अवरावें ।
येक म्हणती कीर्तन करावें । सावकास ॥२०॥
काही म्हणतात की तीर्थक्षेत्री जाऊन मनावर संयम मिळवावा; तर काही म्हणतात की सावकाश हरिकीर्तन करत राहावे.
येक म्हणती योग बरवा । मुख्य तोचि आधीं साधावा ।
देहो अमरचि करावा । अकस्मात ॥२१॥
काही म्हणतात की योगमार्ग सर्वात उत्तम आहे, आधी तोच साधावा; आणि योगाच्या बळावर शरीराला अमर करून टाकावे.
येक म्हणती ऐसें काये । काळवंचना करूं नये ।
येक म्हणती धरावी सोये । भक्तिमार्गाची ॥२२॥
काही म्हणतात की काळाला फसवण्याचा असा व्यर्थ प्रयत्न करू नये; त्यापेक्षा सरळ भक्तीमार्गाची सोपी वाट धरावी.
येक म्हणती ज्ञान बरवें । येक म्हणती साधन करावें ।
येक म्हणती मुक्त असावें । निरंतर ॥२३॥
काही म्हणतात आत्मज्ञान श्रेष्ठ आहे, काही म्हणतात नित्य साधना करावी; तर काही म्हणतात की स्वतःला सदैव मुक्तच मानून राहावे.
येक म्हणती अनर्गळा । धरीं पापाचा कंटाळा ।
येक म्हणती रे मोकळा । मार्ग आमुचा ॥२४॥
काही म्हणतात की पापाचा पूर्ण कंटाळा करावा; तर काही म्हणतात की आमचा मार्ग पूर्णपणे मोकळा व निर्बंधमुक्त आहे.
येक म्हणती हें विशेष । करूं नये निंदा द्वेष ।
येक म्हणती सावकास । दुष्टसंग त्यागावा ॥२५॥
काही म्हणतात की कोणाचीही निंदा किंवा द्वेष करू नये; तर काही म्हणतात की दुष्ट लोकांची संगत सावकाश सोडून द्यावी.
येक म्हणती ज्याचें खावें । त्या सन्मुखचि मरावें ।
तेणें तत्काळचि पावावें । मोक्षपद ॥२६॥
काही म्हणतात की ज्याचे अन्न खावे त्याच्यासाठी स्वामिनिष्ठेने रणांगणात मरावे; त्यामुळे तत्काळ मोक्षपद मिळते.
येक म्हणती सांडा गोठी । आधीं पाहिजे ते रोटी ।
मग करावी चाउटी । सावकास ॥२७॥
काही म्हणतात की या सर्व तत्त्वज्ञानाच्या गप्पा सोडा, आधी पोटाला भाकरी पाहिजे; पोट भरल्यावर मग सावकाश गप्पा माराव्यात.
येक म्हणती पाउस असावा । मग सकळ योग बरवा ।
कारण दुष्काळ न पडावा । म्हणिजे बरें ॥२८॥
काही म्हणतात की वेळेवर पाऊस पडला की सर्व काही ठीक होते; मुख्य म्हणजे दुष्काळ पडू नये म्हणजे झाले.
येक म्हणती तपोनिधी । होतां वोळती सकळ सिद्धी ।
येक म्हणती रे आधीं । इंद्रपद साधावें ॥२९॥
काही म्हणतात की तपश्चर्या केली की सर्व सिद्धी हात जोडून उभ्या राहतात; तर काही म्हणतात की आधी इंद्राचे पद मिळवावे.
येक म्हणती आगम पाहावा । वेताळ प्रसन्न करून घ्यावा ।
तेणें पाविजे देवा । स्वर्गलोकीं ॥३०॥
काही म्हणतात की तंत्रशास्त्र शिकून वेताळाला प्रसन्न करून घ्यावे; म्हणजे स्वर्गातील देवांची प्राप्ती होते.
येक म्हणती अघोरमंत्र । तेणें होईजे स्वतंत्र ।
श्रीहरी जयेचा कळत्र । तेचि वोळे ॥३१॥
काही म्हणतात अघोरी मंत्रांची साधना करावी, त्याने माणूस स्वतंत्र होतो; आणि साक्षात श्रीहरीची पत्नी असणारी लक्ष्मी प्रसन्न होते.
ती लागले सर्व धर्म । तेथें कैंचें क्रियाकर्म ।
येक म्हणती कुकर्म । तिच्या मदे ॥३२॥
तिची कृपा झाली की सर्व धर्म सिद्ध होतात, तिथे कर्मकांडाची गरज उरत नाही; तर काही म्हणतात की तिच्या नादात लोक दुष्कर्मे करतात.
येक म्हणती येक साक्षप । करावा मृत्यंजयाचा जप ।
तेणें गुणें सर्व संकल्प । सिद्धीतें पावती ॥३३॥
काही म्हणतात की महामृत्युंजय मंत्राचा जप करावा; त्यामुळे मनातील सर्व संकल्प सिद्धीस जातात.
येक म्हणती बटु भैरव । तेणें पाविजे वैभव ।
येक म्हणती झोटिंग सर्व । पुर्वितसे ॥३४॥
काही म्हणतात बटुक भैरवाची पूजा केल्याने मोठे ऐश्वर्य मिळते; तर काही म्हणतात झोटिंग पिशाच्च सर्व इच्छा पूर्ण करतो.
येक म्हणती काळी कंकाळी । येक म्हणती भद्रकाळी ।
येक म्हणती उचिष्ट चांडाळी । साहें करावी ॥३५॥
काही म्हणतात काली आणि कंकालीची पूजा करावी, काही भद्रकालीची भक्ती सांगतात; तर काही उच्छिष्ट चांडाळीला प्रसन्न करायला सांगतात.
येक म्हणती विघ्नहर । येक म्हणती भोळा शंकर ।
येक म्हणती सत्वर । पावे भगवती ॥३६॥
काही विघ्नहर्त्या गणेशाला, काही भोळ्या शंकराला भजतात; तर काही म्हणतात की कुलदेवता भगवती संकटात त्वरित धावून येते.
येक म्हणती मल्लारी । सत्वरचि सभाग्य करी ।
येक म्हणती माहा बरी । भक्ति वेंकटेशाची ॥३७॥
काही म्हणतात खंडोबा तत्काळ भाग्यवान बनवतो; तर काही म्हणतात तिरुपती व्यंकटेशाची भक्ती सर्वात श्रेष्ठ आहे.
येक म्हणती पूर्व ठेवा । येक म्हणती प्रेत्न करावा ।
येक म्हणती भार घालावा । देवाच वरी ॥३८॥
काही नशिबावर भरवसा ठेवतात, काही स्वतःच्या प्रयत्नांवर विश्वास ठेवतात; तर काही सर्व भार देवावर टाकून मोकळे होतात.
येक म्हणती देव कैंचा । अंतचि पाहातो भल्यांचा ।
येक म्हणती हा युगाचा । युगधर्म ॥३९॥
काही म्हणतात देव कुठे आहे, तो फक्त चांगल्या माणसांचाच अंत पाहतो; तर काही म्हणतात की हा कलियुगाचाच स्वभाव आहे.
येक आश्चीर्य मानिती । येक विस्मयो करिती ।
येक कंटाळोन म्हणती । काये होईल तें पाहावें ॥४०॥
काही आश्चर्याने पाहतात, काहींना नवल वाटते; तर काही कंटाळून म्हणतात, 'जे नशिबात असेल ते पुढे काय होते ते पाहू.'
ऐसे प्रपंचिक जन । लक्षणें सांगतां गहन ।
परंतु कांहीं येक चिन्ह । अल्पमात्र बोलिलों ॥४१॥
असे संसारी लोकांचे अनेक स्वभाव आहेत, त्यांचे वर्णन करणे कठीण आहे; तरीही त्यांतील काही लक्षणे येथे थोडक्यात सांगितली.
आतां असो हा स्वभाव । ज्ञात्यांचा कैसा अनुभव ।
तोहि सांगिजेल सर्व । सावध ऐका ॥४२॥
आता हा संसारी स्वभाव बाजूला ठेवू; आत्मज्ञानी पुरुषांचे अनुभव कसे असतात ते सर्व आता सावधपणे ऐका.
येक म्हणती करावी भक्ती । श्रीहरी देईल सद्गती ।
येक म्हणती ब्रह्मप्राप्ती । कर्मेंचि होये ॥४३॥
काही ज्ञानी म्हणतात की भक्ती करावी, म्हणजे श्रीहरी सद्गती देईल; तर काही म्हणतात की ब्रह्मप्राप्ती ही केवळ विहित कर्मानेच होते.
येक म्हणती भोग सुटेना । ज्न्ममरण हें तुटेना ।
येक म्हणती उर्मी नाना । अज्ञानाच्या ॥४४॥
काही म्हणतात की कर्माचे भोग सुटत नाहीत आणि जन्म-मरण टळत नाही; तर काही म्हणतात की या सर्व अज्ञानाच्या लाटा आहेत.
येक म्हणती सर्व ब्रह्म । तेथें कैंचें क्रियाकर्म ।
येक म्हणती हा अधर्म । बोलोंचि नये ॥४५॥
काही म्हणतात की सर्व काही ब्रह्मच आहे, मग तिथे कर्मकांड कशाला हवे? तर काही म्हणतात की असे बोलणे हा अधर्म असून ते बोलूच नये.
येक म्हणती सर्व नासें । उरलें तेंचि ब्रह्म असे ।
येक म्हणती ऐसें नसे । समाधान ॥४६॥
काही म्हणतात की सर्व जग नष्ट झाल्यावर जे उरते तेच ब्रह्म असते; तर काही म्हणतात की याने अंतःकरणाला पूर्ण समाधान मिळत नाही.
सर्वब्रह्म केवळ ब्रह्म । दोनी पूर्वपक्षाचे भ्रम ।
अनुभवाचें वेगळें वर्म । म्हणती येक ॥४७॥
सर्वब्रह्म आणि केवळब्रह्म हे दोन्ही पूर्वपक्षाचे भ्रम आहेत; प्रत्यक्ष आत्मानुभावाचे मर्म याहून वेगळे आहे असे काही म्हणतात.
येक म्हणती हें न घडे । अनुर्वाच्य वस्तु घडे ।
जें बोलतां मोन्य पडे । वेदशास्त्रांसी ॥४८॥
काही म्हणतात की हे शब्दात सांगता येत नाही, ते अनिर्वाच्य तत्त्व आहे; ज्याचे वर्णन करताना वेद आणि शास्त्रेही मौन बाळगतात.
तव श्रोता अनुवादला । म्हणे निश्चये कोण केला ।
सिद्धांतमतें अनुभवाला । उरी कैंची ॥४९॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले, 'मग अंतिम निश्चय नक्की कोणता करावा? अंतिम सिद्धांताच्या दृष्टीने अनुभवाला तरी काय जागा उरते?'
अनुभव देहीं वेगळाले । हें पूर्वीच बोलिलें ।
आतां कांहीं येक केलें । नवचे कीं ॥५०॥
प्रत्येक व्यक्तीचा देहातील अनुभव वेगवेगळा असतो हे मागे सांगितलेच आहे; आता त्याविषयी काय सांगावे?
येक साक्षत्वें वर्तती । साक्षी वेगळाचि म्हणती ।
आपण दृष्टा ऐसी स्थिती । स्वानुभवाची ॥५१॥
काही ज्ञानी साक्षीभावाने वावरतात आणि साक्षी आत्मा हा जगापेक्षा वेगळा आहे असे मानतात; 'मी केवळ द्रष्टा (पाहणारा) आहे' अशी त्यांची अनुभूती असते.
दृश्यापासून द्रष्टा वेगळा । ऐसी अलिप्तपणाची कळा ।
आपण साक्षत्वें निराळा । स्वानुभवे ॥५२॥
दिसणाऱ्या दृश्यापासून पाहणारा द्रष्टा पूर्ण वेगळा आहे, अशी ही अलिप्ततेची सुंदर कला असते; स्वानुभवाने ते स्वतःला साक्षी रूपाने वेगळे ठेवतात.
सकळ पदार्थ जाणतां । तो पदार्थाहून पर्ता ।
देहीं असोनी अलिप्तता । सहजचि जाली ॥५३॥
सर्व दृश्य पदार्थांना जाणणारा आत्मा त्या पदार्थांपेक्षा वेगळा असतो; त्यामुळे देहात असूनही साधकाला सहजच अलिप्तता लाभते.
येक ऐसें स्वानुभवें । म्हणती साक्षत्वें वर्तावें ।
दृश्य असोनि वेगळें व्हावें । द्रष्टेपणें ॥५४॥
काही जण स्वतःच्या अनुभवाने सांगतात की साक्षीभावाने जगावे; आणि दृश्य समोर असतानाही द्रष्टेपणाने त्यापासून पूर्ण वेगळे राहावे.
येक म्हणती नाहीं भेद । वस्तु ठाईंची अभेद ।
तेथें कैंचा मतिमंद द्रष्टा आणिला ॥५५॥
यावर दुसरे ज्ञानी म्हणतात की मुळात भेदच नाही, आत्मतत्त्व हे अखंड अभेद आहे; मग तिथे मंदबुद्धीने वेगळा द्रष्टा कशाला कल्पिला?
अवघी साकरचि स्वभावें । तेथें कडु काय निवडावें ।
द्रष्टा कैंचा स्वानुभवें । अवघेंचि ब्रह्म ॥५६॥
सर्वत्र जर साक्षात साखरच भरलेली आहे, तर तिथे कडू काय बाजूला काढणार? सर्व काही ब्रह्मच असताना तिथे वेगळा द्रष्टा कुठून आला?
प्रपंच परब्रह्म अभेद । भेदवादी मानिती भेद ।
परी हा आत्मा स्वानंद । आकारला ॥५७॥
प्रपंच आणि परब्रह्म हे मुळात एकच आहेत, केवळ भेदवादी लोक त्यात द्वैत मानतात; तो आत्मानंदच या सर्व आकारांच्या रूपाने नटलेला आहे.
विघुरलें तुप थिजलें । तैसें निर्गुणचि गुणा आलें ।
तेथें काय वेगळें केलें । द्रष्टेपणें ॥५८॥
वितळलेले तूप थंडीने घट्ट होते, तसेच निर्गुण ब्रह्मच या विश्वाच्या रूपाने सगुणात आले आहे; मग द्रष्टा बनून त्यात वेगळे काय करायचे?
म्हणौनि द्रष्टा आणी दृश्य । अवघा येकचि जगदीश ।
द्रष्टेपणाचे सायास । कासयासी ॥५९॥
म्हणून पाहणारा द्रष्टा आणि दिसणारे दृश्य हे दोन्ही मिळून एकच जगदीश आहे; मग उगाच द्रष्टेपणाचा खटाटोप कशासाठी करावा?
ब्रह्मचि आकारलें सर्व । ऐसा येकांचा अनुभव ।
ऐसे हे दोनी स्वभाव । निरोपिले ॥६०॥
परब्रह्मच या सर्व विश्वाच्या रूपाने आकाराला आले आहे असा काहींचा अनुभव असतो; अशा रीतीने हे दोन वेगवेगळे अनुभव सांगितले.
अवघा आत्मा आकाराअ । आपण भिन्न कैंचा उरला ।
दुसरा अनुभव बोलिला । ऐसियापरी ॥६१॥
'सर्व विश्व हा आत्माच बनला आहे, मग स्वतः वेगळा कसा उरणार?' असा हा दुसरा अद्वैत अनुभव सांगितला गेला आहे.
ऐक तिसरा अनुभव । प्रपंच सारूनियां सर्व ।
कांहीं नाहीं तोचि देव । ऐसें म्हणती ॥६२॥
आता तिसरा अनुभव ऐका; सर्व प्रपंचाचा निरास केल्यावर शेवटी जिथे काहीच उरत नाही, त्या शून्यालाच काही लोक देव मानतात.
दृश्य अवघें वेगळें केलें । केवळ अदृश्यचि उरलें ।
तेंचि ब्रह्म अनुभविलें । म्हणती येक ॥६३॥
दिसणारे सर्व दृश्य बाजूला सारले की केवळ अदृश्य शिल्लक राहते; आणि त्या शून्यतेलाच काही जण परब्रह्म मानून अनुभवतात.
परी तें ब्रह्म म्हणों नये । उपायासारिखा अपाये ।
सुन्यत्वास ब्रह्म काये । म्हणों येईल ॥६४॥
परंतु त्या शून्यतेला ब्रह्म म्हणू नये, कारण हा उपायाऐवजी मोठा अपाय ठरतो; त्या शून्यावस्थेला परब्रह्म कसे म्हणता येईल?
दृश्य अवघें वोलांडिलें । अदृश्य सुन्यत्वीं पडिलें ।
ब्रह्म म्हणौनि मुरडलें । तेथुनिच मागे ॥६५॥
दृश्याचा त्याग केला आणि साधक अदृश्य अशा शून्यतेत जाऊन पडला; आणि त्यालाच ब्रह्म समजून तिथूनच मागे फिरला.
इकडे दृश्य तिकडे देव । मध्यें सुन्यत्वाचा ठाव ।
तयास मंदबुद्धिस्तव । प्राणी ब्रह्म म्हणे ॥६६॥
एकीकडे हे दृश्य जग आणि पलीकडे खरा देव, आणि दोघांच्या मध्ये शून्यतेची पोकळी असते; मंदबुद्धीमुळे अज्ञानी माणूस त्या शून्यतेलाच ब्रह्म मानून बसतो.
रायास नाहीं वोळखिलें । सेवकास रावसें कल्पिलें ।
परी तें अवघें वेर्थ गेलें । राजा देखतां ॥६७॥
खऱ्या राजाला न ओळखल्यामुळे एखाद्या सेवकालाच राजा समजून बसले; पण जेव्हा प्रत्यक्ष राजा समोर येतो, तेव्हा तो सेवक राजा नसल्याचे उघड होते.
तैसें सुन्यत्व कल्पिलें ब्रह्म । पुढें देखतां परब्रह्म ।
सुन्यत्वचा अवघा भ्रम । तुटोन गेला ॥६८॥
तसेच शून्यतेला ब्रह्म मानले होते, पण पुढे जेव्हा खऱ्या परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो, तेव्हा शून्यतेचा तो सर्व भ्रम एका क्षणात तुटून पडतो.
परी हा सूक्ष्म आडताळा । वारी विवेकें वेगळा ।
जैसें दुग्ध घेऊन जळा । राजहंस सांडी ॥६९॥
परंतु हा सूक्ष्म अडथळा विवेकाच्या बळावर बाजूला करावा लागतो; जसा राजहंस पाण्यातून केवळ दूध काढून घेतो आणि पाणी टाकून देतो.
आधीं दृश्या सोडिलें । मग सुन्यत्व वोलांडिलें ।
मूळमायेपरतें देखिलें । परब्रह्म ॥७०॥
आधी दिसणाऱ्या दृश्याचा त्याग करावा, मग शून्यतेचा अडथळा ओलांडावा; आणि मूळमायेच्याही पलीकडे असणाऱ्या सत्य परब्रह्माला अनुभवावे.
वेगळेपणें पाहाणें घडे । तेणें वृत्ति सुन्यत्वीं पडे ।
पोटीं संदेह पवाडे । सुन्यत्वाचा ॥७१॥
स्वतःला वेगळे ठेवून पाहायला गेले की वृत्ती शून्यतेत जाऊन पडते; आणि अंतःकरणात शून्यतेचा संशय बळावतो.
भिन्नपणें अनुभविलें । तयास सुन्य ऐसें बोलिलें ।
वस्तु लक्षितां अभिन्न जालें । पाहिजे आधीं ॥७२॥
स्वतःला वेगळे मानून जो अनुभव घेतला जातो त्याला शून्य म्हटले जाते; आत्मतत्त्वाचा अनुभव घेण्यासाठी आधी त्या तत्त्वाशी स्वतः एकरूप व्हावे लागते.
वस्तु आपणचि होणें । ऐसें वस्तुचें पाहाणें ।
निश्चयेंसीं भिन्नपणें । सुन्यत्व लाभे ॥७३॥
स्वतःच आत्मस्वरूप बनून जाणे हेच परब्रह्माचे खरे पाहणे होय; स्वतःला वेगळे ठेवून शोधू गेले तर हाती केवळ शून्यताच येते.
याकारणें सुन्य कांहीं । परब्रह्म होणार नाहीं ।
वस्तुरूप होऊन पाहीं । स्वानुभवें ॥७४॥
या कारणाने शून्यता ही कधीही परब्रह्म असू शकत नाही; स्वतः आत्मस्वरूप बनून स्वानुभवाने हे सत्य तपासून पाहावे.
आपण वस्तु सिद्धचि आहे । मन मी ऐसें कल्पूं नये ।
साधु सांगती उपाये । तूंचि आत्मा ॥७५॥
आपण स्वतः मुळातच सिद्ध आत्मतत्त्व आहोत, 'मन म्हणजेच मी' अशी खोटी कल्पना करू नये; संतांनी हाच उपाय सांगितला आहे की 'तू स्वतःच तो आत्मा आहेस'.
मन मी ऐसें नाथिलें । संतीं नाहीं निरोपिलें ।
मानावें कोणाच्या बोलें । मन मी ऐसें ॥७६॥
'मन म्हणजेच मी' असे खोटे सांगणे संतांनी कधीही सांगितलेले नाही; मग कोणाच्या सांगण्यावरून स्वतःला मन मानून बसावे?
संतवचनीं ठेवितां भावे । तोचि शुद्ध स्वानुभव ।
मनाचा तैसाच स्वभाव । आपण वस्तु ॥७७॥
संतांच्या वचनांवर दृढ विश्वास ठेवणे हाच शुद्ध स्वानुभव होय; मनाचा स्वभाव ओलांडला की आपण स्वतःच परब्रह्म असतो.
जयाचा घ्यावा अनुभव । तोचि आपण निरावेव ।
आपुला घेती अनुभव । विश्वजन ॥७८॥
ज्याचा अनुभव घ्यायचा असतो ते निराकार आत्मतत्त्व आपण स्वतःच असतो; आणि जगातील सर्व लोक स्वतःच्याच आत्म्याचा अनुभव घेत असतात.
लोभी धन साधूं गेले । तंव ते लोभी धनचि जाले ।
मग भाग्यपुरुषीं भोगिलें । सावकास ॥७९॥
लोभी लोक पैशाचा शोध घेता घेता स्वतःच धनाचे रक्षक बनून गेले; आणि मग भाग्यवान पुरुषांनी त्या संपत्तीचा आनंदाने उपभोग घेतला.
तैसें देहबुद्धी सोडितां । साधकास जालें तत्वता ।
अनुभवाची मुख्य वार्ता । ते हे ऐसी ॥८०॥
तसेच देहाभिमान सोडताच साधक स्वतःच साक्षात आत्मस्वरूप बनतो; खऱ्या आत्मानुभावाची हीच मुख्य खूण आहे.
आपण वस्तु मुळीं येक । ऐसा ज्ञानाचा विवेक ।
येथून हा ज्ञानदशक । संपूर्ण जाला ॥८१॥
आपण आणि ते परब्रह्म मुळात एकच आहोत हाच ज्ञानाचा खरा विवेक आहे; अशा रीतीने हा 'ज्ञानदशक' नावाचा आठवा दशक येथे पूर्ण झाला.
आत्मज्ञान निरोपिलें । येथामतीनें बोलिलें ।
न्यूनपर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥८२॥
येथे आत्मज्ञानाचे निरूपण केले आहे आणि यथाशक्ती विवेचन मांडले आहे; यातील कमी-जास्त दोष श्रोत्यांनी उदार अंतःकरणाने क्षमा करावेत.