श्रोतीं व्हावें सावध । विमळ ज्ञान बाळबोध ।
गुरुशिष्यांचा संवाद । अति सुगम परियेसा ॥१॥
श्रोत्यांनी सावध व्हावे; गुरु आणि शिष्यांचा हा संवाद अत्यंत सोपा, स्पष्ट आणि निर्मळ ज्ञान देणारा आहे, तो नीट ऐकावा.
नाना शास्त्रें धांडोळितां । आयुष्य पुरेना सर्वथा ।
अंतरी संशयाची वेथा । वाढोंचि लागे ॥२॥
अनेक शास्त्रांचा अभ्यास करत बसले तरी मानवी आयुष्य अपुरे पडते आणि मनात संशयाचे दुःख मात्र वाढतच जाते.
नाना तिर्थें थोरथोरें । सृष्टिमध्यें अपारें ।
सुगमें दुर्गमें दुष्करें । पुण्यदायकें ॥३॥
जगात मोठी, अगणित आणि पुण्य देणारी तीर्थक्षेत्रे आहेत; त्यांत काही सहज जाण्यासारखी तर काही अत्यंत दुर्गम व कठीण आहेत.
ऐसीं तीर्थें सर्वहि करी । ऐसा कोण रे संसारी ।
फिरों जातां जन्मवरी । आयुष्य पुरेना ॥४॥
या संसारात अशी सर्व तीर्थे करणारा कोण असणार? आयुष्यभर तीर्थाटनासाठी भटकत राहिले तरी आयुष्य कमी पडेल.
नाना तपें नाना दानें । नाना योग नाना साधनें ।
हें सर्वहि देवाकारणें । करिजेत आहे ॥५॥
अनेक प्रकारची तपे, दाने, योग आणि साधने केली जातात; हे सर्व केवळ देवाला प्राप्त करण्यासाठीच केले जाते.
पावावया देवाधिदेवा । बहुविध श्रम करावा ।
तेणें देव ठाईं पाडावा । हें सर्वमत ॥६॥
देवाधिदेवाची प्राप्ती होण्यासाठी खूप कष्ट उपसावे लागतात आणि त्यामुळे देव प्रसन्न होतो, असा सर्व मतांचा समज आहे.
पावावया भगवंतातें । नाना पंथ नाना मतें ।
तया देवाचें स्वरूप तें । कैसे आहें ॥७॥
त्या एकाच देवाला मिळवण्यासाठी अनेक पंथ आणि वेगवेगळी मते निर्माण झाली आहेत; पण त्या मूळ देवाचे खरे स्वरूप नेमके कसे आहे?
बहुत देव सृष्टीवरी । त्यांची गनना कोण करी ।
येक देव कोणेपरी । ठाईं पडेना ॥८॥
या पृथ्वीवर अगणित देव आहेत, त्यांची मोजदाद कोण करणार? त्यामुळे नक्की खरा देव कोणता हे सहजासहजी समजत नाही.
बहुविध उपासना । ज्याची जेथें पुरे कामना ।
तो तेथेंचि राहिला मना । सदृढ करूनि ॥९॥
उपासनेचे नाना मार्ग आहेत; ज्याची इच्छा ज्या ठिकाणी पूर्ण होते, तो तिथेच आपले मन पक्के करून राहतो.
बहु देव बहु भक्त । इच्ह्या जाले आसक्त ।
बहु ऋषी बहु मत । वेगळालें ॥१०॥
अनेक देव झाले आणि अनेक भक्त झाले, जे आपापल्या इच्छांमध्ये अडकून पडले; तसेच अनेक ऋषींची वेगवेगळी मते झाली.
बहु निवडितां निवडेना । येक निश्चय घडेना ।
शास्त्रें भांडती पडेना । निश्चय ठाईं ॥११॥
खरा देव कोणता हे निवडू गेले तरी निवडता येत नाही, एका मताचा निश्चय होत नाही; शास्त्रे एकमेकांशी भांडत राहतात आणि सत्याचा शोध लागत नाही.
बहुत शास्त्रीं बहुत भेद । मतांमतांस विरोध ।
ऐसा करितां वेवाद । बहुत गेले ॥१२॥
अनेक शास्त्रांमध्ये अनेक मतभेद आहेत आणि संप्रदायांमध्ये एकमेकांचा विरोध आहे; अशा कोरड्या वादात कित्येकांचे आयुष्य संपून गेले.
सहस्त्रामधें कोणी येक । पाहे देवाचा विवेक ।
परी त्या देवाचें कौतुक । ठाईं न पडे ॥१३॥
हजारो लोकांमध्ये एखादाच खरा देवाचा शोध घेतो; परंतु त्या मूळ देवाचे रहस्य त्यालाही सहजासहजी उलगडत नाही.
ठाईं न पडे कैसें म्हणतां । तेथें लागली अहंता ।
देव राहिला परता । अहंतागुणें ॥१४॥
देव का सापडत नाही? कारण तिथे मीपणाचा अहंकार आड येतो; आणि त्या अहंकारामुळे देव कायम दुरावलेला राहतो.
आतां असो हें बोलणें । नाना योग ज्याकारणें ।
तो देव कोण्या गुणें । ठाईं पडे ॥१५॥
आता हा वाद बाजूला ठेवू; ज्या देवासाठी नाना योगाभ्यास केले जातात, तो देव नेमका कसा ओळखावा?
देव कोणासी म्हणावें । कैसें तयासी जाणावें ।
तेंचि बोलणें स्वभावें । बोलिजेल ॥१६॥
खरा देव कोणाला म्हणावे आणि त्याला कसे ओळखावे, हेच आता सहज व स्पष्ट शब्दांत सांगतो.
जेणें केले चराचर । केले सृष्ट्यादि व्यापार ।
सर्वकर्ता निरंतर । नाम ज्याचें ॥१७॥
ज्याने हे संपूर्ण चराचर विश्व निर्माण केले, सर्व सृष्टीचे व्यवहार सुरू केले; आणि ज्याचे नाव 'सर्वकर्ता' (सर्वांचा निर्माणकर्ता) असे आहे,
तेणें केल्या मेघमाळा । चंद्रबिंबीं अमृतकळा ।
तेज दिधलें रविमंडळा । जया देवें ॥१८॥
ज्याने आकाशात ढगांच्या मालिका निर्माण केल्या, चंद्राला शीतल अमृतकला दिली आणि सूर्याला दैदीप्यमान तेज दिले,
ज्याची मर्यादा सागरा । जेणें स्थापिलें फणिवरा ।
जयाचेनि गुणें तारा । अंतरिक्ष ॥१९॥
ज्याने समुद्राला मर्यादेत ठेवले, पृथ्वीला तोलून धरणारा शेषनाग स्थापन केला आणि ज्याच्या नियमाने आकाशात तारे स्थिर राहिले,
च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासि लक्ष जीवयोनी ।
जेणें निर्मिले लोक तिनी । तया नाव देव ॥२०॥
चार खाणी, चार वाणी, चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनी आणि तिन्ही लोक ज्याने निर्माण केले, त्यालाच 'देव' म्हणावे.
ब्रह्मा विष्णु आणी हर । हे जयाचे अवतार ।
तोचि देव हा निर्धार । निश्चयेंसीं ॥२१॥
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हेसुद्धा ज्या एकाचेच अवतार आहेत, तोच खरा मूळ देव आहे हा पक्का निश्चय जाणावा.
देव्हाराचा उठोनि देव । करूं नेणे सर्व जीव ।
तयाचेनि ब्रह्मकटाव । निर्मिला न वचे ॥२२॥
देव्हाऱ्यात पूजलेली मूर्ती स्वतः उठून सर्व जीवांचे रक्षण करू शकत नाही आणि तिच्याकडून हे संपूर्ण ब्रह्मांडही निर्माण केले जात नाही.
ठाईं ठाईं देव असती । तेहिं केली नाहीं क्षिती ।
चंद्र सूर्य तारा जीमूती । तयांचेनि नव्हे ॥२३॥
गावोगावी असणाऱ्या लहान-मोठ्या देवतांनी ही पृथ्वी निर्माण केलेली नाही; आणि चंद्र, सूर्य, तारे व ढग हे त्यांच्यामुळे चालत नाहीत.
सर्वकर्ता तोचि देव । पाहों जातां निरावेव ।
ज्याची कळा लीळा लाघव । नेणती ब्रह्मादिक ॥२४॥
जो सर्वांचा कर्ता आहे तोच खरा देव असून तो मुळात निराकार आहे; त्याची अगाध लीला आणि चातुर्य ब्रह्मदेवादिकांनाही पूर्ण समजत नाही.
येथें आशंका उठिली । ते पुढिलीये समासीं फीटली ।
आतां वृत्ती सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥२५॥
येथे अशी शंका निर्माण होते, तिचे निरसन पुढील समासात केले आहे; आता श्रोत्यांनी आपले चित्त पूर्ण सावध करावे.
पैस अवकाश आकाश । कांहींच नाहीं जें भकास ।
तये निर्मळीं वायोस । जन्म जाला ॥२६॥
जिथे केवळ मोकळे, पोकळ आणि निर्मळ आकाश होते, त्या शून्य अवकाशातून प्रथम वायूचा (हवेचा) जन्म झाला.
वायोपासून जाला वन्ही । वन्हीपासुनी जालें पाणी ।
ऐसी जयाची करणी । अघटित घडली ॥२७॥
वायूपासून अग्नी निर्माण झाला आणि अग्नीपासून पाणी तयार झाले; अशी ही देवाची अद्भूत आणि अचाट लीला घडली.
उदकापासून सृष्टि जाली । स्तंभेविण उभारली ।
ऐसी विचित्र कळा केली । त्या नाव देव ॥२८॥
पाण्यापासून ही सृष्टी निर्माण झाली आणि कोणत्याही खांबाचा आधार नसताना ती अधांतरी उभी राहिली; अशी विचित्र कला करणारा तोच खरा देव होय.
देवें निर्मिली हे क्षिती । तीचे पोटीं पाषाण होती ।
तयासचि देव म्हणती । विवेकहीन ॥२९॥
देवाने ही पृथ्वी निर्माण केली आणि तिच्या पोटात दगड-धोंडे तयार झाले; त्या दगडालाच जे देव मानून बसतात ते खरोखर विवेकहीन होत.
जो सृष्टिनिर्माणकर्ता । तो ये सृष्टीपुर्वीं होता ।
मग हे तयाची सत्ता । निर्माण जाली ॥३०॥
सृष्टी निर्माण करणारा परमेश्वर हा सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वीच अस्तित्वात होता; आणि नंतर त्याच्या सत्तेने ही सर्व सृष्टी निर्माण झाली.
कुल्लाळ पात्रापुर्वीं आहे । पात्रें कांहीं कुल्लाळ नव्हे ।
तैसा देव पूर्वींच आहे । पाषाण नव्हे सर्वथा ॥३१॥
कुंभार हा मडके घडवण्यापूर्वीच अस्तित्वात असतो आणि मडके म्हणजे काही कुंभार नव्हे; तसा देव विश्वाच्या आधीपासून आहे, तो केवळ पाषाण नव्हे.
मृत्तिकेचें शैन्य केलें । कर्ते वेगळे राहिले ।
कार्यकारण येक केलें । तरी होणार नाहीं ॥३२॥
मातीचे सैन्य तयार केले तरी ते बनवणारा कारागीर वेगळाच असतो; कार्य (सैन्य) आणि कारण (बनवणारा) एकच मानले तर ते चालणार नाही.
तथापि होईल पंचभूतिक । निर्गुण नव्हे कांहीं येक ।
कार्याकारणाचा विवेक । भूतांपरता नाहीं ॥३३॥
तसेच बनवलेली वस्तू ही पंचमहाभूतांची असते, ती काही मूळ निर्गुण तत्त्व असू शकत नाही; कार्य आणि कारणाचा हा विचार पंचमहाभूतांच्या पलीकडे नसतो.
अवघी सृष्टि जो कर्ता । तो ते सृष्टीहूनि पर्ता ।
तेथें संशयाची वार्ता । काढूंचि नये ॥३४॥
या संपूर्ण सृष्टीचा जो निर्माणकर्ता आहे तो या सृष्टीपेक्षा पूर्ण वेगळा आहे; याविषयी मनात तिळमात्र संशय बाळगू नये.
खांसूत्रींची बाहुली । जेणें पुरुषें नाचविली ।
तोचि बाहुली हे बोली । घडे केवी ॥३५॥
लाकडी बाहुल्यांचा खेळ करणारा माणूस बाहुल्या नाचवतो, पण तो स्वतःच ती बाहुली आहे असे म्हणणे कसे योग्य ठरेल?
छायामंडपीची सेना । सृष्टिसारिखीच रचना ।
सूत्रें चाळी परी तो नाना । वेक्ति नव्हे ॥३६॥
कळसूत्री बाहुल्यांच्या खेळात पडद्यावर सृष्टीसारखी रचना दिसते आणि सूत्रधार दोऱ्यांनी खेळ चालवतो; पण खेळवणारा त्या बाहुल्यांपेक्षा वेगळा असतो.
तैसा सृष्टिकर्ता देव । परी तो नव्हे सृष्टिभाव ।
जेणें केले नाना जीव । तो जीव कैसेनी ॥३७॥
तसा सृष्टी निर्माण करणारा देव सृष्टीपेक्षा वेगळा आहे; ज्याने नानाविध जीव निर्माण केले तो स्वतः जीव कसा असेल?
जें जें जया करणें पडे । तें तें तो हें कैसें घडे ।
म्हणोनि वायांचि बापुडे । संदेहीं पडती ॥३८॥
ज्याने जे निर्माण केले तो स्वतःच ती वस्तू कशी असेल? असा विचार न केल्यामुळे अज्ञानी लोक व्यर्थ संशयात पडतात.
सृष्टि ऐसेंचि स्वभावें । गोपुर निर्मिलें बरवें ।
परी तो गोपुर कर्ता नव्हे । निश्चयेसीं ॥३९॥
सुंदर आणि भव्य मंदिराचे गोपूर कारागिराने बांधले, पण तो कारागीर म्हणजे काही गोपूर नव्हे हे उघड आहे.
तैसें जग निर्मिलें जेणें । तो वेगळा पूर्णपणें ।
येक म्हणती मूर्खपणें । जग तोचि जगदीश ॥४०॥
तसेच ज्याने हे जग निर्माण केले तो या जगापेक्षा पूर्ण वेगळा आहे; काही मूर्ख लोक 'हे जग म्हणजेच देव' असे चुकीचे मानतात.
एवं जगदीश तो वेगळा । जग निर्माण त्याची कळा ।
तो सर्वांमधें परी निराळा । असोन सर्वीं ॥४१॥
थोडक्यात सांगायचे तर जगन्नियंता देव वेगळा आहे आणि जग ही त्याची केवळ एक कलाकृती आहे; तो सर्वांमध्ये असूनही सर्वांपेक्षा पूर्णपणे अलिप्त आहे.
म्हणोनि भूतांचा कर्दमु । यासी अलिप्त आत्मारामु ।
अविद्यागुणें मायाभ्रमु । सत्यचि वाटे ॥४२॥
पंचमहाभूतांच्या या पसाऱ्यापासून तो आत्माराम पूर्ण अलिप्त आहे; केवळ अज्ञानामुळे ही खोटी माया लोकांना खरी वाटते.
मायोपाधी जगडंबर । आहे सर्वहि साचार ।
ऐसा हा विपरीत विचार । कोठेंचि नाहीं ॥४३॥
मायेची ही सर्व उपाधी आणि जगाचा पसारा म्हणजेच प्रत्यक्ष देव आहे, असा उलटा विचार कोणत्याही शास्त्रात सांगितलेला नाही.
म्हणोनि जग मिथ्या साच आत्मा । सर्वांपर जो परमात्मा ।
अंतर्बाह्य अंतरात्मा । व्यापूनि असे ॥४४॥
म्हणून जग हे मिथ्या असून एक आत्माच सत्य आहे; सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असलेला तो परमात्मा जगाच्या आत आणि बाहेर सर्वत्र भरून उरला आहे.
तयास म्हणावें देव । येर हें अवघेंचि वाव ।
ऐसा आहे अंतर्भाव । वेदांतीचा ॥४५॥
त्या एकाच तत्त्वाला खरा 'देव' म्हणावे आणि बाकी सर्व कल्पित व व्यर्थ जाणावे; हाच खरा वेदान्ती संतांचा अंतिम सिद्धांत आहे.
पदार्थवस्तु नासिवंत । हें तों अनुभवास येत ।
याकारणें भगवंत । पदार्थावेगळा ॥४६॥
जगातील सर्व दृश्य वस्तू नाशवंत आहेत हे प्रत्यक्षात अनुभवाला येते; म्हणूनच खरा भगवंत हा सर्व नश्वर वस्तूंहून वेगळा आहे.
देव विमळ आणी अचळ । शास्त्रें बोलती सकळ ।
तया निश्चळास चंचळ । म्हणों नये सर्वथा ॥४७॥
देव अत्यंत निर्मळ आणि निश्चळ आहे असे सर्व शास्त्रे सांगतात; त्या अखंड स्थिर असणाऱ्या तत्त्वाला चंचल कसे म्हणावे?
देव आला देव गेला । देव उपजला देव मेला ।
ऐसें बोलतां दुरिताला । काय उणें ॥४८॥
'देव आला, देव गेला, देवाचा जन्म झाला किंवा देव मेला' असे बोलणाऱ्या माणसाच्या पापाला काही तोटा नसतो.
जन्म मरणाची वार्ता । देवास लागेना सर्वथा ।
देव अमर ज्याची सत्ता । त्यासी मृत्यु कैसेनी ॥४९॥
जन्म आणि मृत्यूची वार्ता देवाला कधीही लागू होत नाही; जो स्वतः अमर आहे आणि ज्याच्या सत्तेने सर्व चालते, त्याला मरण कसे येणार?
उपजणें आणी मरणें । येणें जाणें दुःख भोगणें ।
हें त्या देवाचें करणें । तो कारण वेगळा ॥५०॥
जन्माला येणे, मरणे, संसारात येरझारा करणे आणि दुःखे भोगणे हे जिवाचे भोग आहेत; देव या सर्व कारणांच्या पलीकडचा वेगळा आहे.
अंतःकरण पंचप्राण । बहुतत्वीं पिंडज्ञान ।
यां सर्वांस आहे चळण । म्हणोनि देव नव्हेती ॥५१॥
अंतःकरण, पाच प्राण आणि शरीरातील सर्व इंद्रिये चंचल आहेत व सतत बदलतात; म्हणूनच ती कधीही देव असू शकत नाहीत.
येवं कल्पनेरहित । तया नाव भगवंत ।
देवपणाची मात । तेथें नाहीं ॥५२॥
थोडक्यात म्हणजे जो सर्व कल्पनेच्या पलीकडचा आहे त्याला भगवंत म्हणावे; लौकिक देवपणाची कल्पनाही तिथे शिल्लक राहत नाही.
तव शिष्यें आक्षेपिलें । तरी कैसें ब्रह्मांड केलें ।
कर्तेपण कारण पडिलें । कार्यामधें ॥५३॥
तेव्हा शिष्याने शंका विचारली की, 'देवाने जर हे ब्रह्मांड निर्माण केले, तर निर्माण करण्याचे कर्तेपण त्या निर्गुणावर आलेच ना?'
द्रष्टेपणें द्रष्टा दृश्यीं । जैसा पडे अनायांसीं ।
कर्तेपणे निर्गुणासी । गुण तैसे ॥५४॥
'पाहणाऱ्या द्रष्ट्याला समोर दृश्य दिसताच जसा द्रष्टेपणाचा संबंध येतो, तसेच जगाची निर्मिती केल्यामुळे निर्गुण देवालाही कर्तेपणाचे गुण चिकटतात ना?'
ब्रह्मांडकर्ता कवण । कैसी त्याची वोळखण ।
देव सगुण किं निर्गुण । मह निरोपावा ॥५५॥
'मग या ब्रह्मांडाचा खरा कर्ता कोण आहे आणि त्याची खरी ओळख काय? देव सगुण आहे की निर्गुण आहे हे मला स्पष्ट सांगावे.'
येक म्हणती त्या ब्रह्मातें । इच्ह्यामात्रें सृष्टिकर्ते ।
सृष्टिकर्ते त्यापर्तें । कोण आहे ॥५६॥
'काही जण म्हणतात की त्या परब्रह्माच्या केवळ इच्छेने सृष्टी निर्माण झाली; मग त्या परब्रह्माशिवाय दुसरा सृष्टिकर्ता कोण असणार?'
आतां असो हे बहु बोली । सकळ माया कोठून जाली ।
ते हे आतां निरोपिली । पाहिजे स्वामी ॥५७॥
'आता हा वाद पुरे; ही संपूर्ण माया नक्की कुठून निर्माण झाली, याचे मूळ रहस्य स्वामींनी मला स्पष्ट करून सांगावे.'
ऐसें ऐकोनि वचन । वक्ता म्हणे सावधान ।
पुढिले समासीं निरूपण । सांगिजेल ॥५८॥
शिष्याचे हे प्रश्न ऐकून वक्ता म्हणाला, 'सावध हो; या सर्व सूक्ष्म शंकांचे सविस्तर निरूपण पुढील समासात सांगितले जाईल.'
ब्रह्मीं माया कैसी जाली । पुढें असे निरोपिली ।
श्रोतीं वृत्ति सावध केली । पाहिजे आतां ॥५९॥
निश्चळ परब्रह्मामध्ये ही चंचल माया कशी उत्पन्न झाली, हे पुढे सांगितले आहे; आता श्रोत्यांनी आपली वृत्ती पूर्ण एकाग्र करावी.
पुढें हेंचि निरूपण । विशद केलें श्रवण ।
जेणें होय समाधान । साधकांचें ॥६०॥
पुढील समासात हेच निरूपण अत्यंत स्पष्ट करून सांगितले आहे, ज्याच्या श्रवणाने साधकांच्या मनातील सर्व संशय मिटून पूर्ण समाधान लाभेल.