केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे ।
पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥१॥
अज्ञानी माणसाला हे तत्त्व समजत नाही, म्हणूनच पंचमहाभूतांची स्थूल लक्षणे अगदी स्पष्ट करून सांगावी लागत आहेत.
पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां न वचे वेगळा केला ।
परंतु कांहीं येक वेगळाला । करून दाऊं ॥२॥
पाचही महाभूते एकमेकांत इतकी मिसळून गेली आहेत की त्यांना वेगळे करणे कठीण आहे; तरीही समजण्यासाठी त्यांतील काही भाग वेगळा करून दाखवतो.
पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लहान थोरें ।
खडे गुंडे बहुत प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥३॥
पर्वत, मोठमोठे पाषाण, कडे, शिखरे, लहान-मोठे रंगीबेरंगी खडे आणि दगडधोंडे हे सर्व पृथ्वीचे रूप जाणावे.
नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां ।
वाळुकें वाळु अनेका । मिळोन पृथ्वी ॥४॥
नाना रंगांची माती, जागोजागी पसरलेली विविध प्रकारची वाळू आणि रेती हे सर्व मिळून पृथ्वी बनते.
पुरें पट्टणें मनोहरें । नाना मंदिरें दामोदरें ।
नाना देवाळयें शिखरें । मिळोन पृथ्वी ॥५॥
सुंदर शहरे, मोठी नगरे, भव्य वाडे, देवालये आणि मंदिरांची उंच शिखरे ही सर्व पृथ्वीचीच रूपे आहेत.
सप्त द्वीपावती पृथ्वी । काये म्हणोनि सांगावी ।
नव खंडे मिळोन जाणावी । वसुंधरा ॥६॥
सात बेटांनी युक्त असलेली ही विस्तीर्ण पृथ्वी काय म्हणून सांगावी! नऊ खंडांनी युक्त असणारी ही संपूर्ण वसुंधरा म्हणजे पृथ्वी होय.
नाना देव नाना नृपती । नाना भाषा नाना रिती ।
लक्ष चौयासी उत्पत्ती । मिळोन पृथ्वी ॥७॥
अनेक देव, अनेक राजे, नाना भाषा, विविध रीतीरिवाज आणि चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनी हे सर्व मिळून पृथ्वीवरच वसलेले आहेत.
नाना उद्वसें जें वनें । नाना तरुवरांचीं बनें ।
गिरीकंदरें नाना स्थानें । मिळोन पृथ्वी ॥८॥
ओसाड जंगले, घनदाट झाडांची अरण्ये, पर्वत आणि गुहांची विविध स्थाने ही सर्व मिळून पृथ्वी बनते.
नाना रचना केली देवीं । जे जे निर्मिली मानवी ।
सकळ मिळोन पृथ्वी । जाणिजें श्रोतीं ॥९॥
देवांनी निर्माण केलेली आणि मानवांनी उभी केलेली जी जी स्थूल रचना दिसते, ती सर्व मिळून पृथ्वी आहे हे श्रोत्यांनी ओळखावे.
नाना धातु सुवर्णादिक । नाना रत्नें जे अनेक ।
नाना काष्ठवृक्षादिक । मिळोन पृथ्वी ॥१०॥
सोने इत्यादी विविध धातू, नाना प्रकारची मौल्यवान रत्ने आणि सर्व प्रकारची लाकडे व वृक्ष हे सर्व मिळून पृथ्वीच आहे.
आतां असो हें बहुवस । जडांश आणी कठिणांश ।
सकळ पृथ्वी हा विश्वास । मानिला पाहिजे ॥११॥
आता हा विस्तार पुरे; जगात जो जो जड आणि कठीण भाग आहे, तो सर्व केवळ पृथ्वीचाच अंश आहे हा विश्वास ठेवावा.
बोलिलें पृथ्वीचे रूप । आतां सांगिजेल आप ।
श्रोतीं वोळखावें रूप । सावध होऊनी ॥१२॥
पृथ्वीचे रूप सांगितले, आता पाण्याचे स्वरूप सांगतो; श्रोत्यांनी सावध होऊन ते ओळखावे.
वापी कूप सरोवर । नाना सरितांचें जें नीर ।
मेघ आणी सप्त सागर । मिळोन आप ॥१३॥
विहिरी, बारवा, तलाव, नद्यांचे पाणी, आकाशातील ढग आणि सात महासागरांचे पाणी हे सर्व मिळून 'आप' (पाणी) बनते.
क्षारक्षीरसुरासर्पिर्दधि इक्षुर्जलं तथा ॥ १ ॥
खारट पाण्याचा, दुधाचा, मद्याचा, तुपाचा, दह्याचा, उसाच्या रसाचा आणि शुद्ध पाण्याचा असे सात समुद्र पृथ्वीभोवती आहेत.
क्षारसमुद्र दिसताहे । सकळ जन दृष्टीस पाहे ।
जेथें लवण होताहे । तोचि क्षारसिंधु ॥१४॥
खारट पाण्याचा समुद्र सर्वांच्या डोळ्यांना दिसतो; जिथे मिठाची निर्मिती होते तोच हा क्षारसिंधू होय.
येक दुधाचा सागर । त्या नाव क्षीरसागर ।
देवें दिधला निरंतर । उपमन्यासी ॥१५॥
एक दुधाचा महासागर आहे ज्याला क्षीरसागर म्हणतात; जो देवाने उपमन्यू ऋषीला पिण्यासाठी अखंड दिला होता.
येक समुद्र मद्याचा । येक जाणावा घृताचा ।
येक निखळ दह्याचा । समुद्र असे ॥१६॥
एक मद्याचा समुद्र आहे, एक निव्वळ तुपाचा समुद्र आहे, आणि एक शुद्ध दह्याचा समुद्र मानला गेला आहे.
येक उसाच्या रसाचा । येक तो शुद्ध जळाचा ।
ऐसा सातां समुद्राचा । वेढा पृथ्वीयेसी ॥१७॥
एक उसाच्या रसाचा समुद्र आहे आणि एक गोड्या पाण्याचा समुद्र आहे; अशा सात समुद्रांचा वेढा या पृथ्वीभोवती पडलेला आहे.
एवं भूमंडळीचें जळ । नाना स्थळींचें सकळ ।
मिळोन अवघें केवळ । आप जाणावें ॥१८॥
थोडक्यात म्हणजे या भूमंडळावरील सर्व नद्या, तलाव आणि विहिरींचे पाणी मिळून केवळ 'आप' तत्त्व जाणावे.
पृथ्वीगर्भीं कितीयेक । पृथ्वीतळीं आवर्णोदक ।
तिहीं लोकींचें उदक । मिळोन आप ॥१९॥
पृथ्वीच्या पोटातील भूजल, पृथ्वीखालील आवरणोदक आणि तिन्ही लोकांमधील सर्व पाणी हे एकत्रितपणे आप तत्त्व होय.
नाना वल्ली बहुवस । नाना तरुवरांचे रस ।
मधु पारा अमृत विष । मिळोन आप ॥२०॥
विविध औषधी वेली, वृक्षांचे रस, मध, पारा, अमृत आणि विष हे सर्व पाण्याचेच प्रकार आहेत.
नाना रस स्नेहादिक । याहि वेगळे अनेक ।
जगावेगळे अवश्यक । आप बोलिजे ॥२१॥
नाना प्रकारचे तेलकट व स्निग्ध द्रवपदार्थ हे सर्व या जगात आप तत्त्वाचेच रूप म्हणून ओळखले जातात.
सारद्र आणी सीतळ । जळासारिखें पातळ ।
शुक्लीत शोणीत मूत्र लाळ । आप बोलिजे ॥२२॥
ओलावा असणारे, शीतल, पाण्यासारखे पातळ असणारे वीर्य, रक्त, मूत्र आणि लाळ हे सर्व शरीरातील पाणीच होय.
आप संकेतें जाणावें । पातळ बोलें वोळखावें ।
मृद सीतळ स्वभावें । आप बोलिजे ॥२३॥
पातळपणा या सांकेतिक लक्षणाने पाणी ओळखावे; जे मृदू आणि थंड असते त्याला सहजपणे आप तत्त्व म्हणावे.
जाला आपाचा संकेत । पातळ मृद गुळगुळित ।
स्वेद श्लेष्मा अश्रु समस्त । आप जाणावें ॥२४॥
पातळ, मऊ आणि गुळगुळीत असणारा घाम, कफ आणि डोळ्यांतील अश्रू हे सर्व पाण्याचेच अंश आहेत.
तेज ऐका सावधपणें । चंद्र सूर्य तारांगणें ।
दिव्य देह सतेजपणें । तेज बोलिजे ॥२५॥
आता तेजाचे लक्षण सावधपणे ऐका; चंद्र, सूर्य, तारे आणि दिव्य शरीरांचा लखलखणारा प्रकाश हे सर्व तेज होय.
वन्ही मेघीं विद्युल्यता । वन्ही सृष्टी संव्हारिता ।
वन्ही सागरा जाळिता । वडवानळु ॥२६॥
ढगांमध्ये चमकणारी वीज, प्रलयकाळी विश्वाला जाळणारा अग्नी, आणि समुद्राच्या पाण्याला आटवणारा वडवानल हा सर्व अग्नीच आहे.
वन्ही शंकराचे नेत्रींचा । वन्ही काळाचे क्षुधेचा ।
वन्ही परीघ भूगोळाचा । तेज बोलिजे ॥२७॥
महादेवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातील अग्नी, काळाची भयानक भूक आणि पृथ्वीभोवती असणारे उष्णतेचे आवरण हे सर्व तेज जाणावे.
जें जें प्रकाश रूप । तें तें तेजाचें स्वरूप ।
शोषक उष्णादि आरोप । तेज जाणावे ॥२८॥
जे जे प्रकाशमान आहे ते ते सर्व तेजाचे रूप आहे; कोरडे करणे आणि उष्णता देणे हे तेजाचे मुख्य धर्म आहेत.
वायो जाणावा चंचळ । चैतन्य चेतवी केवळ ।
बोलणें चालणें सकळ । वायुमुळें ॥२९॥
वायू हा अत्यंत चंचल जाणावा, तोच सर्व प्राण्यांमधील चैतन्य हालचाल करायला लावतो; बोलणे, चालणे हे सर्व केवळ वायूमुळेच घडते.
हाले डोले तितुका पवन । कांहीं न चले पवनेंविण ।
सृष्टी चाळाया कारण । मूळ तो वायो ॥३०॥
सृष्टीत जे जे काही हलते डुलते तो केवळ वारा आहे, वाऱ्याशिवाय काहीही चालू शकत नाही; संपूर्ण सृष्टीला चालवणारा मूळ आधार वायूच आहे.
चळण वळण आणी प्रासारण । निरोध आणी अकोचन ।
सकळ जाणावा पवन , चंचळरूपी ॥३१॥
हालचाल करणे, वळणे, पसरणे, अडवणे आणि आकुंचन पावणे ही सर्व चंचल वायूचीच कार्ये आहेत.
प्राण अपान आणी व्यान । चौथा उदान आणी समान ।
नाग कुर्म कर्कश जाण । देवदत्त धनंजये ॥३२॥
प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान हे मुख्य पाच वायू; तसेच नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय हे उपवायू होत.
जितुकें कांहीं होतें चळण । तितुकें वायोचें लक्षण ।
च्ंद्र सूर्य तारांगण । वायोचि धर्ता ॥३३॥
शरीरात आणि जगात जितकी हालचाल होते ते सर्व वायूचे लक्षण आहे; चंद्र, सूर्य आणि ताऱ्यांनाही वायूच तोलून धरतो.
आकाश जाणावें पोकळ । निर्मळ आणी निश्चळ ।
अवकाशरूप सकळ । आकाश जाणावें ॥३४॥
आकाश हे पोकळ, अत्यंत निर्मळ आणि निश्चळ जाणावे; सर्व प्रकारची मोकळी जागा म्हणजेच आकाश होय.
आकाश सकळांस व्यापक । आकाश अनेकीं येक ।
आकाशामध्यें कौतुक । चहूं भूतांचे ॥३५॥
आकाश हे सर्वांना व्यापून उरलेले आहे, अनेकांमध्ये ते एकच आहे; आणि त्या आकाशाच्या पोकळीतच इतर चारही महाभूतांचा खेळ चालतो.
आकाशा ऐसें नाहीं सार । आकाश सकळांहून थोर ।
पाहातां आकाशाचा विचार । स्वरूपासारिखा ॥३६॥
आकाशासारखे अथांग दुसरे काही नाही, ते सर्वांपेक्षा विशाल आहे; आणि विचार करून पाहिले तर ते आत्मस्वरूपासारखेच भासते.
तव शिष्यें केला आक्षेप । दोहीचें सारखेंचि रूप ।
तरी आकाशचि स्वरूप । कां म्हणो नये ॥३७॥
तेव्हा शिष्याने शंका घेतली, 'दोन्हींचे रूप जर सारखेच आहे, तर मग आकाशालाच आत्मस्वरूप का मानू नये?'
आकाश स्वरुपा कोण भेद । पाहातां दिसेती अभेद ।
आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध । कां न म्हणावी ॥३८॥
'आकाश आणि आत्मस्वरूपात काय फरक आहे? दोन्हींत तर भेद दिसत नाही; मग आकाशालाच स्वतःसिद्ध परब्रह्म का म्हणू नये?'
वस्तु अचळ अढळ । वस्तु निर्मळ निश्चळ ।
तैसेंचि आकाश केवळ । वस्तुसारिखें ॥३९॥
'परब्रह्म जसे अचल, अढळ, निर्मळ आणि निश्चळ आहे; तसेच आकाशही शांत व निर्मळ असल्याने ते ब्रह्मासारखेच वाटते.'
ऐकोनि वक्ता बोले वचन । वस्तु निर्गुण पुरातन ।
आकाशाआंगी सप्त गुण । शास्त्रीं निरोपिलें ॥४०॥
हे ऐकून वक्ता म्हणाला, 'परब्रह्म हे सनातन व निर्गुण आहे; परंतु आकाशाच्या अंगी सात विकार असल्याचे शास्त्रात सांगितले आहे.'
काम क्रोध शोक मोहो । भय अज्ञान सुन्यत्व पाहो ।
ऐसा सप्तविध स्वभाव । आकाशाचा ॥४१॥
काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यता हे सात प्रकारचे विकार आकाशाचे मूळ लक्षण आहेत.
ऐसें शात्राकारें बोलिलें । म्हणोनि आकाश भूत जालें ।
स्वरूप निर्विकार संचलें । उपमेरहित ॥४२॥
असे शास्त्राने सांगितल्यामुळे आकाश हे शेवटी एक महाभूत (जड तत्त्व) ठरते; आणि आत्मस्वरूप मात्र उपमारहित व निर्विकार आहे.
काचबंदि आणी जळ । सारिखेंच वाटे सकळ ।
परी येक काच येक जळ । शाहाणे जाणती ॥४३॥
काचेचा आरसा आणि स्वच्छ पाणी वरवर पाहता एकसारखेच वाटतात; पण काच वेगळी आणि पाणी वेगळे हे चतुर माणूस ओळखतो.
रुवामधें स्फटिक पडिला । लोकीं तद्रूप देखिला ।
तेणें कपाळमोक्ष जाला । कापुस न करी ॥४४॥
कापसात पडलेला स्फटिक खडा कापसासारखाच पांढरा दिसतो, पण जोराने कपाळावर मारला तर डोके फुटते, कापसाने डोके फुटत नाही.
तदुलामधें श्वेत खडे । तंदुलासारिखें वांकुडे ।
चाऊं जाता दांत पडे । तेव्हां कळे ॥४५॥
तांदळात पांढरे खडे तांदळासारखेच वाकडे असतात; पण चावायला गेले की दात तुटतो तेव्हाच खड्याची खरी ओळख पटते.
त्रिभागामधें खडा असे । त्रिभागासारिखाच भासे ।
शोधूं जातां वेगळा दिसे । कठिणपणें ॥४६॥
रांगोळीच्या पांढऱ्या चुन्यात खडा मिसळला तर तो रांगोळीसारखाच वाटतो; पण शोधू लागले की कठीणपणामुळे तो वेगळा ओळखता येतो.
गुळासारिखा गुळदगड । परी तो कठिण निचाड ।
नागकांडी आणी वेखंड । येक म्हणो नये ॥४७॥
गुळाच्या रंगासारखा गुळाचा दगड असतो पण तो अत्यंत कठीण व बेचव असतो; नागवेलीची कांडी आणि वेखंड दोन्ही एक मानता येत नाहीत.
सोनें आणी सोनपितळ । येकचि वाटती केवळ ।
परी पितळेंसी मिळतां ज्वाळ । काळिमा चढे ॥४८॥
सोने आणि पितळ वरवर पाहिले तर एकसारखेच पिवळे वाटतात; पण अग्नीच्या ज्वाळा लागताच पितळ काळे पडते आणि सोने चकाकते.
असो हे हीन दृष्टांत । आकाश म्हणिजे केवळ भूत ।
तें भूत आणी अनंत । येक कैसे ॥४९॥
हे लौकिक दृष्टांत पुरे; आकाश हे केवळ एक जड महाभूत आहे, मग ते जड भूत आणि अनंत परमात्मा हे दोन्ही एक कसे असू शकतील?
वस्तुसी वर्णचि नसे । आकाश शामवर्ण असे ।
दोहींस साम्यता कैसे । करिती विचक्षण ॥५०॥
आत्मस्वरूपाला कोणताही रंग नाही, तर आकाश हे शामवर्णी (काळे-निळे) भासते; मग चतुर माणसाने या दोन्हींची बरोबरी कशी करावी?
श्रोते म्हणती कैंचें रूप । आकाश ठांईचे अरूप ।
आकाश वस्तुच तद्रूप । भेद नाहीं ॥५१॥
यावर श्रोते म्हणतात की, 'आकाशाला कसला आलाय रंग? आकाश तर मुळात अरूप आहे; म्हणून आकाश आणि ब्रह्म एकच आहेत, त्यात भेद नाही.'
चहूं भूतांस नाश आहे । आकाश कैसें नासताहे ।
आकाशास न साहे । वर्ण वेक्ती विकार ॥५२॥
'इतर चार महाभूतांचा नाश होतो, पण आकाशाचा नाश कसा होणार? आकाशाला कोणताही रंग, आकार किंवा विकार लागत नाही.'
आकाश अचळ दिसतें । त्याचें काये नासों पाहातें ।
पाहातां आमुचेनि मतें । आकाश शाश्वत ॥५३॥
'आकाश नेहमी अचल दिसते, त्याचा कसा नाश होणार? आमच्या मते तर आकाश हे शाश्वत सत्यच आहे.'
ऐसे ऐकोन वचन । वक्ता बोले प्रतिवचन ।
ऐक आतां लक्षण । आकाशाचें ॥५४॥
श्रोत्यांचे हे बोलणे ऐकून वक्त्याने त्याचे समर्पक उत्तर दिले; 'आता आकाशाचे मूळ लक्षण नीट ऐक.'
आकाश तमापासून जालें । म्हणोन काम क्रोधें वेष्टिलें ।
अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें । नाम तयाचें ॥५५॥
आकाश हे तमोगुणापासून निर्माण झाले आहे, म्हणूनच ते काम-क्रोधादिकांनी वेढलेले असते; आणि शून्यता हेच अज्ञानाचे नाव आहे.
अज्ञानें कामक्रोधादिक । मोहो भये आणी शोक ।
हा अज्ञानाचा विवेक । आकाशागुणें ॥५६॥
अज्ञानातूनच काम, क्रोध, मोह, भय आणि शोक निर्माण होतात; हे सर्व अज्ञानाचे विकार आकाशाच्या गुणाशी जोडलेले आहेत.
नास्तिक नकारवचन । तें सुन्याचें लक्षण ।
तयास म्हणती ह्रुदयसुन्य । अज्ञान प्राणी ॥५७॥
'काही नाही' असे नास्तिकतेचे नकारार्थी बोलणे हे शून्यतेचे लक्षण आहे; म्हणूनच अज्ञानी माणसाला 'हृदयशून्य' म्हटले जाते.
आकाश स्तब्धपणें सुन्य । सुन्य म्हणिजे तें अज्ञान ।
अज्ञान म्हणिजे कठिण । रूप तयाचें ॥५८॥
आकाश हे स्तब्ध आणि शून्य आहे, आणि शून्यता म्हणजेच अज्ञान होय; आणि ते अज्ञान हेच आकाशाचे कठीण रूप आहे.
कठिण सुन्य विकारवंत । तयास कैसें म्हणावें संत ।
मनास वाटे हें तद्वत । आहाच दृष्टीं ॥५९॥
जे कठीण, शून्य आणि विकारी आहे त्याला शाश्वत संतस्वरूप कसे म्हणावे? वरवरच्या दृष्टीने पाहिले तरच ते ब्रह्मासारखे भासते.
अज्ञान कालवलें आकाशीं । तया कर्दमा ज्ञान नासी ।
म्हणोनिया आकाशासी । नाश आहे ॥६०॥
आकाशामध्ये अज्ञान कालवलेले असते आणि ज्ञानाचा प्रकाश पडताच त्या अज्ञानाचा नाश होतो; म्हणूनच आकाशालाही नाश आहे.
तैसें आकाश आणी स्वरूप । पाहातां वाटती येकरूप ।
परी दोहींमधें विक्षेप । सुन्यत्वाचा ॥६१॥
तसेच आकाश आणि आत्मस्वरूप पाहताना एकसारखे वाटतात; परंतु त्या दोन्हींच्या मध्ये शून्यतेचा मोठा पडदा असतो.
आहाच पाहातां कल्पेनिसी । सारिखेंच वाटे निश्चयेंसीं ।
परी आकाश स्वरूपासी । भेद नाही ॥६२॥
वरवर कल्पनेने पाहिले तर दोन्ही एकसारखेच वाटतात; पण सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तर आकाश आणि आत्मस्वरूपात मोठा भेद आहे.
उन्मनी आणी सुषुप्ति अवस्ता । सारिखेच वाटे तत्वता ।
परी विवंचून पाहों जातां । भेद आहे ॥६३॥
उन्मनी अवस्था आणि गाढ झोप (सुषुप्ती) या वरवर पाहता शांततेमुळे एकसारख्याच वाटतात; पण विचारपूर्वक पाहिले तर दोन्हींत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
खोटें खयासारिखें भाविती । परी परीक्षवंत निवडिती ।
कां कुरंगें देखोन भुलती । मृगजळासी ॥६४॥
खोट्या वस्तूची खऱ्यासारखी भावना केली तरी पारखी माणूस खरी वस्तू अचूक निवडतो; हरणे मात्र मृगजळाला खरे पाणी समजून भुलतात.
आतां असो हा दृष्टांत । बोलिला कळाया संकेत ।
म्हणौनि भूत आणी अनंत । येक नव्हेती ॥६५॥
आता हा दृष्टांत पुरे; हा केवळ समजावण्यासाठी सांगितला आहे, म्हणूनच जड महाभूत आणि अनंत परमात्मा कधीही एक होऊ शकत नाहीत.
आकाश वेगळेपणें पाहावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें ।
वस्तुचें पाहाणें स्वभावें । ऐसे असे ॥६६॥
आकाशाला साक्षभावाने वेगळे पाहावे आणि आत्मस्वरूपात स्वतः तद्रूप होऊन राहावे; आत्मतत्त्वाचा अनुभव असा स्वतःच स्वरूप होऊन घ्यायचा असतो.
येथें आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली ।
भिन्नपणें नवचे अनुभवली । स्वरूपस्थिती ॥६७॥
अशा रीतीने मनातील शंका फिटली आणि संशय मावळला; स्वतःला वेगळे ठेवून आत्मस्थितीचा अनुभव कधीही घेता येत नाही.
आकाश अनुभवा येतें । स्वरूप अनुभवापरतें ।
म्हणोनियां आकाशातें । साम्यता न घडे ॥६८॥
आकाश हे ज्ञानाचा विषय बनते, पण आत्मस्वरूप हे सर्व अनुभवांच्या पलीकडचे आहे; म्हणूनच आकाशाची आणि ब्रह्माची बरोबरी होऊ शकत नाही.
दुग्धासारिखा जळांश । निवडुं जाणती राजहंस ।
तैसें स्वरूप आणी आकाश । संत जाणती ॥६९॥
पाण्यात मिसळलेले दूध राजहंस जसा अचूक वेगळे करतो; तसेच आकाश वेगळे आणि आत्मस्वरूप वेगळे हे संत अचूक जाणतात.
सकळ माया गथागोवी । संतसंगें हें उगवावी ।
पाविजे मोक्षाची पदवी । सत्समागमें ॥७०॥
मायेचा हा सर्व गुंता संतांच्या संगतीत सोडवून घ्यावा; आणि सत्संगाच्या बळावर मोक्षाची सर्वोच्च पदवी प्राप्त करावी.