मागां जाले निरूपण । परमात्मा तो तूंचि जाण ।
तया परमात्मयाचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥१॥
मागील समासात निरूपण झाले की, 'तो परमात्मा तू स्वतःच आहेस'; आता त्या परमात्म्याचे मूळ लक्षण असे आहे ते ऐक.
जन्म नाही मृत्यु नाहीं । येणें नाहीं जाणें नाहीं ।
बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । परमात्मयासी ॥२॥
परमात्म्याला जन्म नाही आणि मृत्यू नाही, त्याला येणे नाही आणि जाणे नाही; आणि परमात्म्याला बंध किंवा मोक्ष या दोन्ही अवस्था नसतात.
परमात्मा निर्गुण निराकार । परमात्मा अनंत अपार ।
पर्मात्मा नित्य निरंतर । जैसा तैसा ॥३॥
परमात्मा हा निर्गुण आणि निराकार आहे, तो अनंत आणि अमर्याद आहे; आणि परमात्मा सदैव जसाच्या तसा अखंड स्थिर असतो.
परमात्मा सर्वांस व्यापक । परमात्मा अनेकीं येक ।
परमात्मयाचा विवेक । अतर्क्य आहे ॥४॥
परमात्मा हा सर्वांमध्ये व्यापून राहिलेला आहे, तो अनेकांमध्ये एकमेव आहे; आणि त्या परमात्म्याचा विचार तर्काच्या पलीकडचा आहे.
ऐसी परमात्मयाची स्थिती । बोलताती वेद श्रुती ।
परमात्मा पाविजे भक्तीं । येथें संशय नाही ॥५॥
अशी त्या परमात्म्याची स्थिती वेद आणि श्रुती सांगतात; आणि अनन्य भक्तीने त्या परमात्म्याची प्राप्ती होते यात तिळमात्र संशय नाही.
तये भक्तीचें लक्षण । भक्ती नवविधा भजन ।
नवविधा भजनें पावन । बहु भक्त जाले ॥६॥
त्या भक्तीचे मुख्य लक्षण म्हणजे नवविधा भक्ती होय; या नऊ प्रकारच्या भजनाने आजवर अनेक भक्त पावन झाले आहेत.
तया नवविधामध्यें सार । आत्मनिवेदन थोर ।
तयेचा करावा विचार । स्वानुभवें स्वयें ॥७॥
त्या नवविधा भक्तीमध्ये सर्वात श्रेष्ठ सार म्हणजे नववी 'आत्मनिवेदनभक्ती' होय; तिचा शोध साधकाने स्वतःच्या स्वानुभवाने घेतला पाहिजे.
आपुलिया स्वानुभवें । आपणास निवेदावें ।
आत्मनिवेदन जाणावें । ऐसें असे ॥८॥
स्वतःच्या अंतरीच्या अनुभवाने स्वतःचे सर्वस्व ईश्वराला अर्पण करणे, यालाच खरे 'आत्मनिवेदन' म्हणतात.
महत्पूजेचा अंतीं । देवास मस्तक वाहाती ।
तैसी आहे निकट भक्ती । आत्मनिवेदनाची ॥९॥
मोठ्या पूजेच्या शेवटी देवाला नतमस्तक होऊन नमस्कार केला जातो; तसेच आत्मनिवेदनाचे हे अत्यंत जवळचे आणि श्रेष्ठ नाते असते.
आपणांस निवेदिती । ऐसे भक्त थोडे असती ।
तयांस परमात्मा मुक्ती । तत्काळ देतो ॥१०॥
स्वतःच्या अहंकाराचे संपूर्ण समर्पण करणारे असे खरे भक्त फार थोडे असतात; आणि अशा भक्तांना परमात्मा तत्काळ मुक्ती देतो.
आपणांस कैसें निवेदावें । कोठें जाऊन पडावें ।
किंवा मस्तक तोडावें । देवापुढें ॥११॥
तेव्हा शिष्य विचारतो, 'स्वतःचे समर्पण नक्की कसे करावे? कुठे जाऊन पडावे किंवा देवापुढे स्वतःचे मस्तक तोडून वाहावे का?'
ऐसें ऐकोन बोलणें । वक्ता वदे सर्वज्ञपणें ।
श्रोतां सावधान होणें । येकाग्र चित्तें ॥१२॥
शिष्याचे हे भाबडे बोलणे ऐकून सर्वज्ञ वक्ता म्हणाला, 'आता एकाग्र चित्त करून सावधपणे ऐक.'
आत्मनिवेदनाचें लक्षण । आधीं पाहावें मी कोण ।
मग परमात्मा निर्गुण । तो वोळखावा ॥१३॥
आत्मनिवेदनाचे खरे लक्षण असे की, आधी 'मी कोण आहे' याचा शोध घ्यावा; आणि मग त्या निर्गुण परमात्म्याला ओळखावे.
देवभक्ताचें शोधन । करितां होतें आत्मनिवेदन ।
देव आहे पुरातन । भक्त पाहे ॥१४॥
देव कोण आणि भक्त कोण याचा सखोल शोध घेतला की आत्मनिवेदन घडते; देव हा पुरातन सत्य आहे हे भक्ताच्या लक्षात येते.
देवास वोळखों जातां । तेथें जाली तद्रूपता ।
देवभक्तविभक्तता । मुळींच नाहीं ॥१५॥
देवाला ओळखायला गेले असता भक्त स्वतःच तद्रूप होऊन जातो; आणि देव व भक्त यांमधील वेगळेपण मुळातच नष्ट होते.
विभक्त नाहीं म्हणोन भक्त । बद्ध नाहीं म्हणोन मुक्त ।
अयुक्त नाहीं बोलणें युक्त । शास्त्राधारें ॥१६॥
जो देवापासून विभक्त (वेगळा) नाही तोच खरा 'भक्त' होय, आणि जो बद्ध नाही तोच 'मुक्त' होय; हे बोलणे शास्त्राला धरून अत्यंत योग्य आहे.
देवाभक्ताचें पाहातां मूळ । होये भेदाचें निर्मूळ ।
येक परमात्मा सकळ । दृश्यावेगळा ॥१७॥
देव आणि भक्ताचे मूळ शोधून पाहिले असता सर्व भेदांचा समूळ नाश होतो; आणि दिसणाऱ्या सर्व दृश्याच्या पलीकडे एक परमात्माच शिल्लक उरतो.
तयासि होतां मिळणी । उरी नाहीं दुजेपणीं ।
देवभक्त हे कडसणी । निरसोन गेली ॥१८॥
त्या परमात्म्याशी भक्ताचे ऐक्य झाले की वेगळेपणाची जाणीवच उरत नाही; आणि देव व भक्त हा भेद कायमचा मावळून जातो.
आत्मनिवेदनाचे अंतीं । जे कां घडली अभेदभक्ती ।
तये नाव सायोज्यमुक्ती । सत्य जाणावी ॥१९॥
आत्मनिवेदनाच्या शेवटी जी अशी अद्वैत अभेदभक्ती घडते, तिलाच खरी 'सायुज्य मुक्ती' जाणावी.
जो संतांस शरण गेला । अद्वैतनिरूपणें बोधला ।
मग जरी वेगळा केला । तरी होणार नाहीं ॥२०॥
जो संतांना पूर्ण शरण गेला आणि अद्वैत निरूपणाने जागा झाला, त्याला नंतर प्रयत्नपूर्वक वेगळे करायचे म्हटले तरी तो वेगळा होऊ शकत नाही.
नदीं मिळाली सागरीं । ते निवडावी कोणेपरी ।
लोहो सोनें होतां माघारी । काळिमा न ये ॥२१॥
नदी समुद्राला मिळाल्यावर तिचे पाणी समुद्रातून कसे वेगळे काढणार? आणि लोखंडाचे सोने झाल्यावर त्याला पुन्हा काळेपणा कसा येणार?
तैसा भगवंतीं मिळाला । तो नवचे वेगळा केला ।
देव भक्त आपण जाला । विभक्त नव्हे ॥२२॥
तसा जो भगवंताशी एकरूप झाला त्याला कधीही वेगळे करता येत नाही; तो स्वतःच देव आणि भक्त बनतो, वेगळा राहत नाही.
देव भक्त दोनी येक । ज्यासी कळला विवेक ।
साधुजनीं मोक्षदायेक । तोचि जाणावा ॥२३॥
देव आणि भक्त हे दोघे प्रत्यक्षात एकच आहेत हा विवेक ज्याला समजला, संतांच्या दृष्टीने तोच खरा मोक्ष देणारा ज्ञानी होय.
आतां असो हें बोलणें । देव पाहावा भक्तपणें ।
तेणें त्यांचें ऐश्वर्य बाणे । तत्काळ आंगीं ॥२४॥
आता हे बोलणे पुरे; भक्ताने स्वतःचे वेगळेपण विसरून देवाला अनुभवावे, म्हणजे देवाचे सर्व ऐश्वर्य तत्काळ अंगात बाणते.
देहचि होऊन राहिजे । तेणें देहदुःख साहिजे ।
देहातीत होतां पाविजे । परब्रह्म तें ॥२५॥
स्वतःला शरीर मानून राहिले की शरीराची सर्व दुःखे भोगावी लागतात; आणि देहातीत झाले की त्या मूळ परब्रह्माची सहज प्राप्ती होते.
देहातीत कैसें होणें । कैसें परब्रह्म पावणें ।
ऐश्वर्याची लक्षणें । कवण सांगिजे ॥२६॥
तेव्हा शिष्याने विचारले, 'देहातीत नक्की कसे व्हावे? परब्रह्म कसे प्राप्त करावे? आणि त्या ईश्वरी ऐश्वर्याची लक्षणे कोणती ते सांगावे.'
ऐसें श्रोतां आक्षेपिलें । याचे उत्तर काये बोलिलें ।
तेंचि आतां निरोपिलें । सावध ऐका ॥२७॥
शिष्याने असा प्रश्न विचारल्यावर वक्त्याने जे उत्तर दिले, तेच आता सावध होऊन ऐकावे.
देहातीत वस्तु आहे । तें तूं परब्रह्म पाहें ।
देहसंग हा न साहे । तुज विदेहासी ॥२८॥
जी देहापलीकडची वस्तू आहे तेच परब्रह्म तू स्वतः आहेस हे पाहा; तू मुळात विदेही असल्यामुळे तुला या देहाचा संग कधीही लागू शकत नाही.
ज्याची बुद्धी होये ऐसी । वेद वर्णिती तयासी ।
शोधितां नाना शास्त्रांसी । न पडे ठांई ॥२९॥
ज्याची बुद्धी अशी आत्मस्वरूपात स्थिर होते त्याची थोरवी वेदही गातात; आणि अनेक शास्त्रांचा शोध घेतला तरी सहजासहजी ही स्थिती सापडत नाही.
ऐश्वर्य ऐसें तत्वता । बाणें देहबुद्धि सोडितां
देह मी ऐसें भावितां । अधोगती ॥३०॥
देहबुद्धी सोडली की हे ईश्वरी ऐश्वर्य तत्काळ अंतरात प्रगट होते; आणि 'मी म्हणजे हे शरीर' असे मानले की जीवाचे अधःपतन होते.
याकारणें साधुवचन । मानूं नये अप्रमाण ।
मिथ्या मानितां दूषण । लागों पाहे ॥३१॥
या कारणाने संतांचे वचन कधीही अप्रमाण मानू नये; संतांच्या वचनाला खोटे मानले तर मोठा दोष पदरी पडतो.
साधुवचन तें कैसें । काये धरावें विश्वासें ।
येक वेळ स्वामी ऐसें । मज निरोपावें ॥३२॥
तेव्हा शिष्याने विचारले, 'संतांचे ते वचन कोणते आहे आणि विश्वासाने काय ध्यानात ठेवावे, हे स्वामींनी मला एकदा स्पष्ट सांगावे.'
सोहं आत्मा स्वानंदघन । अजन्मा तो तूंचि जाण ।
हेंचि साधूचें वचन । सदृढ धरावें ॥३३॥
'तो स्वानंदघन आत्मा मीच आहे, आणि जो अजन्मा आहे तो तू स्वतःच आहेस'; संतांचे हेच वचन अंतःकरणात दृढ धरून ठेवावे.
महावाक्याचें अंतर । तुंचि ब्रह्म निरंतर ।
ऐसिया वचनाचा विसर । पडोंचि नये ॥३४॥
महावाक्यांचा मूळ मथितार्थ हाच आहे की तू अखंड परब्रह्म आहेस; संतांच्या या उपदेशाचा कधीही विसर पडू देऊ नये.
देहासि होईल अंत । मग मी पावेन अनंत ।
ऐसें बोलणें निभ्रांत । मानूंचि नये ॥३५॥
'हा देह नष्ट होईल तेव्हा मला परब्रह्म प्राप्त होईल' असे बोलणे निव्वळ अज्ञानाचे असून ते कधीही खरे मानू नये.
येक मुर्ख ऐसें म्हणती । माया नासेल कल्पांतीं ।
मग आम्हांस ब्रह्मप्राप्ती । येरवीं नाहीं ॥३६॥
काही मूर्ख लोक असे म्हणतात की, 'कल्पांताच्या वेळी माया नष्ट होईल तेव्हाच आम्हाला ब्रह्मप्राप्ती होईल, एरवी नाही.'
मायेसी होईल कल्पांत । अथवा देहासी येईल अंत ।
तेव्हां पावेन निवांत । परब्रह्म मी ॥३७॥
'मायेचा जेव्हा अंत होईल किंवा देहाचा मृत्यू येईल, तेव्हाच मी शांतपणे परब्रह्म पदाला पोहचेन' असे ते मानतात.
हें बोलणें अप्रमाण । ऐसें नव्हे समाधान ।
समाधानाचें लक्षण । वेगळेंचि असे ॥३८॥
असे बोलणे पूर्णपणे चुकीचे आहे, याला खरे समाधान म्हणत नाहीत; खऱ्या समाधानाचे लक्षण पूर्ण वेगळे आहे.
शैन्य अवघेंचि मरावें । मग राज्यपद प्राप्त व्हावें ।
शैन्य अस्तांचि राज्य करावें । हें कळेना ॥३९॥
सैन्य सर्व नष्ट झाल्यावर राज्यपद मिळावे असे म्हणण्यासारखे हे आहे; पण सैन्य हजर असतानाच राज्य चालवायचे असते हे त्यांना समजत नाही.
माया असोनिच नाहीं । देह असतांच विदेही ।
ऐसें समाधान कांहीं । वोळखावें ॥४०॥
माया समोर असतानाही ती मिथ्या आहे हे ओळखणे, आणि देहात राहत असतानाच विदेही वृत्तीने जगणे; हेच खरे आत्मसमाधान होय.
राज्यपद हातासी आलें । मग परिवारें काय केलें ।
परिवारा देखतां राज्य गेलें । हें तों घडेना ॥४१॥
राज्यपद हातात आल्यावर प्रजेने काय बिघडवले? प्रजा डोळ्यांसमोर असताना राजाचे राज्यपद कधी जात नाही.
प्राप्त जालियां आत्मज्ञान । तैसें दृश्य देहभान ।
दृष्टीं पडतां समाधान । जाणार नाही ॥४२॥
आत्मज्ञान झाल्यावर हे दृश्य जग आणि देहभान समोर दिसले, तरी त्यामुळे ज्ञानी पुरुषाचे अंतरीचे समाधान कधीही नष्ट होत नाही.
मार्गीं मूळी सर्पाकार । देखतां भये आलें थोर ।
कळतां तेथील विचार । मग मारणें काये ॥४३॥
रस्त्यात पडलेली दोरी सापासारखी दिसल्याने सुरुवातीला खूप भीती वाटते; पण तो साप नसून दोरी आहे हे कळल्यावर तिला मारण्यासाठी काठी कशाला उचलायची?
तैसी माया भयानक । विचार पाहातां माईक ।
मग तयेचा धाक । कायसा धरावा ॥४४॥
तशी ही माया वरवर भयानक वाटली तरी विचाराने पाहिले असता ती निव्वळ कल्पित आहे; मग तिचे भय कशासाठी बाळगावे?
देखतां मृगजळाचे पूर । म्हणे कैसा पावों पैलपार ।
कळतां तेथीचा विचार । सांकडें कैंचें ॥४५॥
मृगजळाचा पूर पाहून 'मी पैलतीराला कसा जाऊ?' अशी चिंता वाटू लागते; पण ते पाणी नसून वाळवंटातील ऊन आहे हे कळताच कसले आले संकट?
देखतां स्वप्न भयानक । स्वप्नीं वाटे परम धाक ।
जागृती आलीयां साशंक । कासया व्हावें ॥४६॥
भयानक स्वप्न पडले असता स्वप्नात खूप भीती वाटते; पण जाग आल्यावर त्या स्वप्नाविषयी साशंक कशाला व्हायचे?
तथापी माया कल्पनेसी दिसे । आपण कल्पनेतीत असे ।
तेथें उद्वेग काईसे । निर्विकल्पासी ॥४७॥
तसेच माया ही केवळ कल्पनेला दिसते आणि आत्मा हा कल्पनेच्या पलीकडचा आहे; मग त्या निर्विकल्प आत्म्याला कसला उद्वेग असणार?
अंतीं मतीं तेचि गती । ऐसें सर्वत्र बोलती ।
तुझा अंतीं तुझी प्राप्ती । सहजचि जाली ॥४८॥
'शेवटच्या क्षणी जशी बुद्धी असेल तशीच गती मिळते' असे सर्वजण म्हणतात; मग स्वतःचा अंत स्वतःच पाहिल्यावर आत्मप्राप्ती सहज घडून आली.
चौंदेहाचा अंत । आणी जन्म मुळाचा प्रांत ।
अंतांप्रांतासी अलिप्त । तो तुं आत्मा ॥४९॥
चारही देहांचा अंत आणि जन्माच्या मूळ कारणाचा शेवट झाला; या सर्व अंत आणि प्रारंभाच्या पलीकडचा अलिप्त आत्मा तू स्वतःच आहेस.
जयासी ऐसी आहे मती । तयास ज्ञानें आत्मगती ।
गती आणी अवगती । वेगळाचि तो ॥५०॥
ज्याची बुद्धी अशी स्थिर होते त्याला ज्ञानाने आत्मगती मिळते; तो गती आणि अधोगती या दोन्हींच्या पलीकडचा असतो.
मति खुंटली वेदांची । तेथें गती आणी अवगती कैंची ।
आत्मशास्त्रगुरुप्रचिती । ऐक्यता आली ॥५१॥
जिथे वेदांची बुद्धीही थबकते तिथे गती आणि अधोगती कशाला म्हणणार? आत्मप्रचीती, शास्त्रप्रचीती आणि गुरुप्रचीती या तिन्हींचे तिथे पूर्ण ऐक्य होते.
जीवपणाची फिटली भ्रांती । वस्तु आली आत्मप्रचिती ।
प्राणी पावला उत्तमगती । सद्गुफरुबोधें ॥५२॥
मी क्षुद्र जीव आहे हा भ्रम फिटला, आत्मस्वरूपाची खरी प्रचीती आली; आणि सद्गुरूंच्या बोधाने जीवाला परम सद्गती लाभली.
सद्गुीरुबोध जेव्हां जाला । चौंदेहांस अंत आला ।
तेणें निजध्यास लागला । सस्वरूपीं ॥५३॥
सद्गुरूंचा खरा बोध झाला की चारही देहांचा अहंकार संपतो; आणि त्यामुळे आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचा अखंड ध्यास लागतो.
तेणें निजध्यासें प्राणी । धेयंचि जाला निर्वाणीं ।
सायोज्यमुक्तीचा धनी । होऊन बैसला ॥५४॥
त्या अखंड ध्यासाने साधक स्वतःच अंतिम ध्येयरूप बनतो; आणि सायुज्य मुक्तीचा खरा मालक होऊन बसतो.
दृश्य पदार्थ वोसरतां । आवघा आत्माचि तत्वता ।
नेहटून विचारें पहातां । दृश्य मुळींच नाहीं ॥५५॥
दृश्य पदार्थ ओसरले की सर्वत्र केवळ आत्माच भरलेला दिसतो; आणि बारकाईने विचार करून पाहिले तर दृश्य जग मुळात अस्तित्वातच नाही.
मिथ्या मिथ्यत्वें पाहिलें । मिथ्यापणें अनुभवा आलें ।
श्रोतीं पाहिजे ऐकिलें । या नाव मोक्ष ॥५६॥
खोट्या जगाला खोटेपणाने ओळखले आणि ते अनुभवाने मिथ्या ठरले; श्रोत्यांनी हे नीट ऐकून घ्यावे, यालाच खरा 'मोक्ष' म्हणतात.
सद्गुारुवचन हृदईं धरी । तोचि मोक्षाचा अधिकारी ।
श्रवण मनन केलेंचि करी । अत्यादरें ॥५७॥
सद्गुरूंचे वचन जो हृदयात साठवतो तोच मोक्षाचा खरा अधिकारी बनतो; आणि तो आदराने निरंतर श्रवण व मनन चालू ठेवतो.
जेथें आटती दोन्ही पक्ष । तेथें लक्ष ना अलक्ष ।
या नाव जाणिजे मोक्ष । नेमस्त आत्मा ॥५८॥
जिथे पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत हे दोन्ही विरघळून जातात, जिथे लक्ष आणि अलक्ष संपून जाते; तोच खरा मोक्ष आणि तोच निश्चयात्मक आत्मा होय.
जेथें ध्यान धारणा सरे । कल्पना निर्विकल्पीं मुरे ।
केवळ ज्ञेप्तिमात्र उरे । सूक्ष्म ब्रह्म ॥५९॥
जिथे ध्यान आणि धारणा संपते, सर्व कल्पना निर्विकल्प परब्रह्मात विलीन होतात; आणि केवळ शुद्ध जाणिवेचे सूक्ष्म ब्रह्म शिल्लक उरते.
भवमृगजळ आटलें । लटिकें बंधन सुटलें ।
अजन्म्यास मुक्त केलें । जन्मदुःखापासुनी ॥६०॥
भवसागराचे मृगजळ आटून गेले, संसाराचे खोटे बंधन गळून पडले; आणि जो मुळातच अजन्मा होता तो जन्म-मरणाच्या दुःखातून कायमचा मुक्त झाला.
निःसंगाची संगव्याधी । विदेहाची देहबुद्धी ।
विवेकें तोडिली उपाधी । निःप्रपंचाची ॥६१॥
जो मुळात निःसंग होता त्याची संगरूपी व्याधी संपली, जो विदेही होता त्याची देहबुद्धी सुटली; आणि विवेकाने संसाराची सर्व उपाधी कायमची तोडून टाकली.
अद्वैताचें तोडिलें द्वैत । येकांतास दिला एकांत ।
अनंतास दिला अंत । अनंताचा ॥६२॥
अद्वैतातील द्वैत नष्ट झाले, एकांताला खरा एकांत मिळाला; आणि अनंताने अंत कल्पिणाऱ्या मायेचाच अंत करून टाकला.
जागृतीस चेवविलें । चेईयास सावध केलें ।
निजबोधास प्रबोधिलें । आत्मज्ञान ॥६३॥
जागृतीलाच जागे केले, जागा झालेल्याला पूर्ण सावध केले; आणि आत्मज्ञानाने मूळ स्वरूपाचा साक्षात्कार घडवला.
अमृतास केलें अमर । मोक्षास मुक्तीचें घर ।
संयोगास निरंतर । योग केला । ६४ ॥६४॥
अमृताला अमर केले, मोक्षाला मुक्तीचे घर दिले; आणि अखंड संयोगाचा चिरंतन योग साधला.
निर्गुणास निर्गुण केलें । सार्थकाचें सार्थक जालें ।
बहुतां दिवसां भेटलें । आपणासि आपण ॥६५॥
निर्गुणाला निर्गुण केले, जन्माचे खरे सार्थक झाले; आणि अनेक दिवसांच्या विरहानंतर स्वतःची स्वतःलाच खरी भेट झाली.
तुटला द्वैताचा पडदा । अभेदें तोडिलें भेदा ।
भूतपंचकाची बाधा । निरसोन गेली ॥६६॥
द्वैताचा पडदा फाटून गेला, अभेदाने सर्व भेदांना संपवून टाकले; आणि पंचमहाभूतांची सर्व बाधा कायमची नष्ट झाली.
जालें साधनाचें फळ । निश्चळास केलें निश्चळ ।
निर्मळाचा गेला मळ । विवबळें ॥६७॥
सर्व साधनांचे अंतिम फळ मिळाले, निश्चळ तत्त्वाला निश्चळ केले; आणि विवेकाच्या बळावर आत्म्यावरील अज्ञानाचा मळ धुऊन निघाला.
होतें सन्निध चुकलें । ज्याचें त्यास प्राप्त जालें ।
आपण देखतां फिटलें । जन्मदुःख ॥६८॥
जे अत्यंत जवळ असूनही चुकले होते ते ज्याचे त्याला परत मिळाले; आणि स्वतःच्या डोळ्यांनी हे पाहताच जन्म-मरणाचे दुःख कायमचे फिटले.
दुष्टस्वप्नें जाजावला । ब्रह्मण नीच याती पावला ।
आपणांसी आपण सांपडला । जागेपणें ॥६९॥
वाईट स्वप्नामुळे घाबरलेला ब्राह्मण स्वप्नात स्वतःला नीच योनीत गेलेला पाहत होता; पण जागा होताच तो स्वतःला पुन्हा मूळ स्वरूपात ओळखतो.
ऐसें जयास जालें ज्ञान । तया पुरुषाचें लक्षण ।
पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे ॥७०॥
असे परिपूर्ण आत्मज्ञान ज्या महात्म्याला झाले, त्या सिद्ध पुरुषाची लक्षणे पुढील समासात सांगितली आहेत.