अंतरी गेलीयां अमृत । बाह्या काया लखलखित ।
अंतरस्थिति बाणतां संत । लक्षणें कैसीं ॥१॥
पोटात अमृत गेले की बाहेर शरीर लखलखून निघते; तसेच अंतःकरणात आत्मस्थिती बाणल्यावर त्या संतपुरुषाची बाह्य लक्षणे कशी दिसतात?
जालें आत्मज्ञान बरवें । हे कैसेनि पां जाणावें ।
म्हणौनि बोलिलीं स्वभावें । साधुलक्षणें ॥२॥
एखाद्याला परिपूर्ण आत्मज्ञान झाले हे कसे ओळखावे? म्हणूनच संतांची स्वाभाविक लक्षणे येथे सांगितली आहेत.
ऐक सिद्धांचे लक्षण । सिद्ध म्हणिजे स्वरूप जाण ।
तेथें पाहातां वेगळेपण । मुळीच नाहीं ॥३॥
सिद्ध पुरुषाचे मुख्य लक्षण ऐका; 'सिद्ध' म्हणजे साक्षात आत्मस्वरूपच होय, त्याच्यामध्ये आणि परब्रह्मामध्ये वेगळेपण मुळीच नसते.
स्वरूप होऊन राहिजे । तया नाव सिद्ध बोलिजे ।
सिद्धस्वरूपींच साजे । सिद्धपण ॥४॥
स्वतः आत्मस्वरूप होऊन राहणे यालाच सिद्ध म्हणतात; आणि सिद्धपण हे केवळ आत्मस्वरूपातच शोभून दिसते.
वेदशास्त्रीं जें प्रसिद्ध । सस्वरूप स्वतसिद्ध ।
तयासिच बोलिजे सिद्ध । अन्यथा न घडे ॥५॥
वेद आणि शास्त्रांमध्ये जे स्वतःसिद्ध आत्मस्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्या स्वरूपाशी जो एकरूप झाला त्यालाच सिद्ध म्हणावे, अन्यथा नाही.
तथापी बोलों काहीं येक । साधकास कळाया विवेक ।
सिद्धलक्षणाचें कौतुक । तें हें ऐसें असे ॥६॥
तरीही साधकाला समजावे म्हणून काही लक्षणे सांगतो; सिद्ध पुरुषांच्या लक्षणांचे हे कौतुक असे आहे ते ऐका.
अंतरस्थित स्वरूप जाली । पुढें काया कैसी वर्तली ।
जैसी स्वप्नीची नाथिली । स्वप्नरचना ॥७॥
अंतःकरण आत्मस्वरूपात विलीन झाले, मग शरीराचे व्यवहार कसे चालतात? तर स्वप्नातील खोटी स्वप्नरचना जशी चालू असते अगदी तसेच.
तथापि सिद्धांचें लक्षण । कांहीं करूं निरूपण ।
जेणें बाणे अंतर्खूण । परमार्थाची ॥८॥
तरीही परमार्थाची अंतरीची खूण पक्की बाणण्यासाठी सिद्ध पुरुषांची काही लक्षणे निरूपण करतो.
सदा स्वरूपानुसंधान। हें मुख्य साधूचें लक्षण ।
जनीं असोन आपण । जनावेगळा ॥९॥
अखंड आत्मस्वरूपाचे अनुसंधान असणे हेच साधूचे मुख्य लक्षण आहे; तो लोकांमध्ये वावरत असला तरी मनाने जगापासून पूर्ण अलिप्त असतो.
स्वरूपीं दृष्टी पडतां । तुटोन गेली संसारचिंता ।
पुढें लागली ममता । निरूपणाची ॥१०॥
दृष्टी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली की संसाराची सर्व चिंता गळून पडते; आणि मग केवळ अध्यात्मनिरूपणाचीच गोडी अंतरात उरते.
हें साधकाचें लक्षण । परी सिद्धाआंगीं असे जाण ।
सिद्धलक्षण साधकेंविण । बोलोंच नये ॥११॥
हे लक्षण साधकाचे वाटले तरी ते सिद्धाच्या ठायीही सहज असते; कारण साधकाच्या अवस्थेशिवाय सिद्धाचे वर्णन करताच येत नाही.
बाह्य साधकाचें परी । आणी स्वरूपाकार अंतरीं ।
सिद्धलक्षण चतुरीं । जाणिजे ऐसें ॥१२॥
बाहेरून साधकासारखे नित्य आचरण आणि अंतरात अखंड ब्रह्मस्वरूप असणे; चतुर पुरुषांनी सिद्धाचे लक्षण असेच ओळखावे.
संदेहरहीत साधन । तेचि सिद्धांचे लक्षण ।
अंतर्बाह्य समाधान । चळेना ऐसें ॥१३॥
सर्व संशयांच्या पलीकडचे आचरण हेच सिद्धाचे लक्षण आहे; ज्याचे अंतर्बाह्य समाधान कधीही ढळत नाही.
अचळ जाली अंतरस्थिती । तेथें चळणास कैची गती ।
स्वरूपीं लागतां वृत्ती । स्वरूपचि जाली ॥१४॥
अंतःकरणाची स्थिती पूर्ण अचल झाली, मग तिथे चंचलतेला जागाच उरत नाही; वृत्ती आत्मस्वरूपात विलीन झाली की ती स्वतःच स्वरूप बनते.
मग तो चळतांच अचळ । चंचळपणें निश्चळ ।
निश्चळ असोन चंचळ । देह त्याचा ॥१५॥
मग देहाने चालतानाही तो अचल असतो, चंचलतेतही निश्चळ असतो; त्याचे शरीर चंचल हालचाली करत असले तरी अंतरात्मा पूर्ण स्थिर असतो.
स्वरूपीं स्वरूपचि जाला । मग तो पडोनिच राहिला ।
अथवा उठोनि पळाला । तरी चळेना ॥१६॥
तो स्वतःच आत्मस्वरूप बनून गेला, मग तो एका जागी पडून राहिला अथवा उठून पळू लागला तरी त्याचे आत्मस्वरूप कधीही ढळत नाही.
येथें कारण अंतरस्थिती । अंतरींच पाहिजे निवृत्ती ।
अंतर लागलें भगवंतीं । तोचि साधु ॥१७॥
येथे अंतःकरणातील स्थितीच महत्त्वाची असते, अंतरातूनच वासना संपलेली असावी लागते; ज्याचे चित्त अखंड भगवंताशी जोडलेले आहे तोच खरा साधू होय.
बाह्य भलतैसें असावे । परी अंतर स्वरूपीं लागावें ।
लक्षणे दिसती स्वभावें । साधुआंगीं ॥१८॥
बाह्य आचरण कसेही असले तरी अंतःकरण आत्मस्वरूपात स्थिर असावे; अशा साधूच्या ठायी ही दैवी लक्षणे आपोआप प्रगट होतात.
राजीं बैसतां अवलिळा । आंगीं बाणे राजकळा ।
स्वरूपीं लागतां जिव्हाळा । लक्षणे बाणती ॥१९॥
राजाच्या सिंहासनावर बसताच अंगात राजेशाही तेज सहज येते; तसेच आत्मस्वरूपाची खरी ओढ लागताच ही लक्षणे सहज बाणतात.
येरव्ही अभ्यास करितां । हाता न चढती सर्वथा ।
स्वरूपीं राहावें तत्त्वतां । स्वरूप हौनी ॥२०॥
एरवी नुसता बाह्य सराव करून ही लक्षणे कधीच साध्य होत नाहीत; खरोखर स्वतः आत्मस्वरूप होऊनच तिथे राहिले पाहिजे.
अभ्यासाचा मुगुटमणी । वृत्ती राहावी निर्गुणीं ।
संतसंगें निरूपणीं । स्थिती बाणे ॥२१॥
सर्व अभ्यासाचा शिरोमणी म्हणजे आपली वृत्ती निर्गुण परब्रह्मात स्थिर ठेवणे होय; संतांच्या संगतीत निरूपण ऐकल्याने ही स्थिती बाणते.
ऐसीं लक्षणें बरवीं । स्वरूपाकारें अभ्यासावीं ।
स्वरूप सोडितां गोसावी । भांबावती ॥२२॥
अशी उत्तम लक्षणे आत्मस्वरूपाशी एकरूप होऊन अभ्यासावीत; आत्मस्वरूप विसरले की मोठे मोठे महंतही गोंधळात पडतात.
आतां असो हें बोलणें । ऐका साधूची लक्षणें ।
जेणें समाधान बाणे । साधकाअंगीं ॥२३॥
आता हे बोलणे पुरे; साधूची ती मूळ लक्षणे ऐका, ज्यामुळे साधकांच्या अंगातही परिपूर्ण समाधान बाणेल.
स्वरूपीं भरतां कल्पना । तेथें कैंची उरेल कामना ।
म्हणौनियां सधुजना । कामचि नाहीं ॥२४॥
चित्त जेव्हा आत्मस्वरूपात स्थिर होते तेव्हा तिथे कोणतीही वासना शिल्लक राहत नाही; म्हणूनच साधू पुरुषांना कोणतीही कामवासना नसते.
कल्पिला विषयो हातींचा जावा । तेणें गुणें क्रोध यावा ।
साधुजनाचा अक्षै ठेवा । जाणार नाहीं ॥२५॥
मनातील इच्छित विषय हातातून निसटला की माणसाला राग येतो; पण साधूचा शाश्वत आत्मानंदाचा खजिना कधीही नष्ट होत नाही.
म्हणोनि ते क्रोधरहित । जाणती स्वरूप संत ।
नासिवंत हे पदार्थ । सांडुनिया ॥२६॥
म्हणून ते नाशवंत वस्तूंचा मोह सोडून सदैव क्रोधापासून मुक्त असतात; कारण ते शाश्वत आत्मस्वरूप जाणतात.
जेथें नाहीं दुसरी परी । क्रोध यावा कोणावरी ।
क्रोधरहित चराचरीं । साधुजन वर्तती ॥२७॥
जिथे 'दुसरा' कोणी शिल्लकच उरत नाही तिथे कोणावर रागवायचे? साधू पुरुष या चराचरात पूर्णपणे क्रोधातीत होऊन वावरतात.
आपुला आपण स्वानंद । कोणावरी करावा मद ।
याकारणें वादवेवाद । तुटोन गेला ॥२८॥
स्वतःच स्वतःच्या आत्मानंदात मग्न असताना कोणावर अहंकार मिरवायचा? यामुळे त्यांचा सर्व वादविवाद कायमचा संपून गेलेला असतो.
साधु स्वरूप निर्विकार । तेथें कैंचा तिरस्कार ।
आपला आपण मत्सर । कोणावरी करावा ॥२९॥
साधू हे निर्विकार आत्मस्वरूप असतात, मग तिथे तिरस्कार कोणाचा करायचा? स्वतःचाच आत्मा सर्वत्र असताना कोणाचा मत्सर करणार?
साधु वस्तु अनायासें । याकारणें मत्सर नसे ।
मदमत्सराचें पिसें । साधुसी नाहीं ॥३०॥
साधूला आत्मतत्त्व सहज प्राप्त झालेले असते, म्हणून त्याच्या ठायी मत्सर नसतो; अहंकार आणि मत्सराचे वेडेपण साधूजवळ फिरकत नाही.
साधु स्वरूप स्वयंभ । तेथें कैंचा असेल दंभ ।
जेथे द्वैताचा आरंभ जालाच नाही ॥३१॥
साधू हे स्वयंभू आत्मस्वरूप असतात, मग तिथे दांभिकपणा कुठून येणार? कारण त्यांच्या अंतरात द्वैताचा आरंभच झालेला नसतो.
जेणें दृष्य केलें विसंच । तयास कैंचा हो प्रपंच ।
याकारणें निःप्रपंच । साधु जाणावा ॥३२॥
ज्याने संपूर्ण दृश्य विश्वाचा मोह सोडून दिला त्याला संसार कसला असणार? म्हणूनच साधू हा सर्व प्रपंचाच्या पलीकडचा असतो.
अवघें ब्रह्मांड त्याचे घर । पंचभूतिक हा जोजार ।
मिथ्या जाणोन सत्वर । त्याग केला ॥३३॥
हे संपूर्ण ब्रह्मांड त्याचेच घर असते; पंचमहाभूतांचा हा पसारा मिथ्या आहे हे ओळखून त्याने त्याचा तत्काळ त्याग केलेला असतो.
याकारणें लोभ नसे । साधु सदा निर्लोभ असे ।
जयाची वासना समरसे । शुद्धस्वरूपीं ॥३४॥
या कारणाने त्याच्या ठायी कसलाही लोभ नसतो, साधू सदैव निर्लोभी असतो; ज्याची वासना शुद्ध आत्मस्वरूपात पूर्णपणे विरघळून गेली आहे.
आपुला आपण आघवा । स्वार्थ कोणाचा करावा ।
म्हणोनि साधु तो जाणावा । शोकरहित ॥३५॥
सर्व विश्वात स्वतःचाच आत्मा भरलेला असताना कोणाचा स्वार्थ साधायचा? म्हणूनच साधू हा सर्व प्रकारच्या शोकाच्या पलीकडचा असतो.
दृष्य सांडुन नासिवंत । स्वरूप सेविलें शाश्वत ।
याकारणें शोकरहित । साधु जाणावा ॥३६॥
नाशवंत दृश्य सोडून त्याने शाश्वत आत्मस्वरूपाचा आश्रय घेतला आहे; या कारणाने साधू हा सदैव शोकरहित असतो.
शोकें दुखवावी वृत्ती । तरी ते जाहली निवृत्ती ।
म्हणोनि साधु आदिअंतीं । शोकरहीत ॥३७॥
शोकामुळे मन दुःखी व्हावे, पण त्याची वृत्तीच मुळात शांत झालेली असते; म्हणूनच साधू हा आधी आणि शेवटी पूर्णपणे शोकरहित असतो.
मोहें झळंबावें मन । तरी तें जाहालें उन्मन ।
याकारणें साधुजन । मोहातीत ॥३८॥
मोहाने मनाला भुलवावे, पण त्याचे मनच उन्मन (आत्म्यात लीन) झालेले असते; या कारणाने साधू पुरुष हे मोहाच्या पलीकडचे असतात.
साधु वस्तु अद्वये । तेथें वाटेल भये ।
परब्रह्म तें निर्भये । तोचि साधु ॥३९॥
साधू हे अद्वैत आत्मस्वरूप असतात, मग तिथे भीती कोणाची वाटणार? परब्रह्म हे पूर्णपणे निर्भय आहे आणि साधू तेच परब्रह्म असतो.
याकारणें भयातीत । साधु निर्भय निवांत ।
सकळांस मांडेल अंत । साधु अनंतरूपी ॥४०॥
या कारणाने साधू सर्व भीतीपलीकडचा, निर्भय आणि अत्यंत शांत असतो; जगातील सर्वांचा अंत झाला तरी साधू अनंतरूप असतो.
सत्यस्वरूपें अमर जाला । भये कैंचें वाटेल त्याला ।
याकारणें साधुजनाला । भयेचि नाहीं ॥४१॥
सत्य आत्मस्वरूपाने तो अमर झालेला असतो, मग त्याला मृत्यूची भीती कशी वाटणार? म्हणूनच साधू पुरुषाला कशाचेही भय नसते.
जेथें नाहीं द्वंद्वभेद । आपला आपण अभेद ।
तेथें कैंचा उठेल खेद । देहबुद्धीचा ॥४२॥
जिथे द्वैताचा भेदच उरत नाही आणि स्वतःशीच पूर्ण ऐक्य असते; तिथे देहबुद्धीचे दुःख तरी कुठून उत्पन्न होणार?
बुद्धिनें नेमिलें निर्गुणा । त्यास कोणीच नेईना ।
याकारणें साधुजना । खेदचि नाहीं ॥४३॥
त्याच्या बुद्धीने निर्गुण परब्रह्माचाच निश्चय केला आहे, ज्याला कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही; म्हणूनच साधूच्या मनात कसलाही खेद नसतो.
आपण एकला ठाईचा । स्वार्थ करावा कोणाचा ।
दृष्य नसतां स्वार्थाचा । ठावचि नाहीं ॥४४॥
तो स्वतःच सर्वत्र एकटा भरून राहिला आहे, मग त्याने कोणासाठी स्वार्थ साधावा? दृश्य जगच उरले नाही तर स्वार्थाला जागाच राहत नाही.
साधु आपणचि येक । तेथें कैंचा दुःखशोक ।
दुजेविण अविवेक । येणार नाहीं ॥४५॥
साधू हा स्वतःच एकमेव अद्वैत असतो, मग तिथे दुःख आणि शोक कुठून असणार? दुसऱ्या व्यक्तीशिवाय मनात कोणताही अविवेक निर्माण होऊ शकत नाही.
आशा धरितां परमार्थाची । दुराशा तुटली स्वार्थाची ।
म्हणोनि नैराशता साधूची । वोळखण ॥४६॥
परमार्थाची खरी ओढ लागल्यामुळे संसाराची सर्व दुराशा तुटून पडली; म्हणूनच पूर्ण निःस्पृहता हीच साधूची खरी ओळख असते.
मृदपणें जैसे गगन । तैसें साधुचें लक्षण ।
याकरणें साधुवचन । कठीण नाहीं ॥४७॥
आकाशासारखा अत्यंत मृदुपणा हेच साधूचे लक्षण असते; या कारणाने साधूचे बोलणे कधीही कोणाला बोचणारे किंवा कठीण नसते.
स्वरूपाचा संयोगीं । स्वरूपचि जाला योगी ।
याकरणें वीतरागी । निरंतर ॥४८॥
आत्मस्वरूपाशी एकरूप झाल्याने योगी स्वतःच आत्मस्वरूप बनून गेला; या कारणाने तो निरंतर पूर्ण वीतरागी (विरक्त) असतो.
स्थिती बाणतां स्वरूपाची । चिंता सोडीली देहाची ।
याकरणें होणाराची । चिंता नसे ॥४९॥
आत्मस्वरूपाची स्थिती अंतरात बाणल्यामुळे देहाची काळजी सुटून जाते; या कारणाने भविष्यात काय घडेल याची त्याला कोणतीही चिंता नसते.
स्वरूपीं लागतां बुद्धी । तुटे अवघी उपाधी ।
याकारणें निरोपाधी । साधुजन ॥५०॥
बुद्धी आत्मस्वरूपात लीन झाली की संसाराची सर्व उपाधी गळून पडते; म्हणूनच साधू पुरुष हे पूर्णपणे निरूपाधिक असतात.
साधु स्वरूपींच राहे । तेथें संगचि न साहे ।
म्हणोनि साधु तो न पाहे । मानापमान ॥५१॥
साधू अखंड आत्मस्वरूपातच वास करतो, तिथे कोणत्याही संसाराचा संग उरत नाही; म्हणूनच साधू मान किंवा अपमानाची पर्वा करत नाही.
अलक्षास लावी लक्ष । म्हणोनि साधु परम दक्ष ।
वोढूं जाणती कैपक्ष । परमार्थाचा ॥५२॥
अलक्ष्य असणाऱ्या परब्रह्मावर त्याचे लक्ष असते, म्हणूनच साधू हा अत्यंत दक्ष असतो; आणि परमार्थाची बाजू कशी सांभाळायची हे तो अचूक जाणतो.
स्वरूपीं न साहे मळ । म्हणोनि साधु तो निर्मळ ।
साधु स्वरूपचि केवळ । म्हणोनियां ॥५३॥
आत्मस्वरूपाला कोणताही मळ लागत नाही, म्हणूनच साधू हा सदैव अत्यंत निर्मळ असतो; कारण साधू हा साक्षात आत्मस्वरूपच बनलेला असतो.
सकळ धर्मामधें धर्म । स्वरूपीं राहाणें हा स्वधर्म ।
हेंचि जाणें मुख्य वर्म । साधुलक्षणाचें ॥५४॥
सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ धर्म म्हणजे आत्मस्वरूपात स्थिर राहणे हाच खरा स्वधर्म होय; साधूच्या लक्षणांमधील हेच मुख्य मर्म जाणावे.
धरीतां साधूची संगती । आपषाच लागे स्वरूपस्थिती ।
स्वरूपस्थितीनें बाणती । लक्षणें आंगीं ॥५५॥
साधूची संगत धरली की ही आत्मस्थिती साधकाला आपोआप प्राप्त होते; आणि आत्मस्थिती लाभली की ही सर्व उत्तम लक्षणे अंगात सहज बाणतात.
ऐसीं साधूचीं लक्षणें । आंगीं बाणती निरूपणें ।
परंतु स्वरूपीं राहाणें । निरंतर ॥५६॥
अशी साधूची ही दिव्य लक्षणे निरूपणाच्या श्रवणाने अंगात बाणतात; परंतु त्यासाठी अखंड आत्मस्वरूपात स्थिर राहावे लागते.
निरंतर स्वरूपीं साहातां । स्वरूपचि होईजे तत्त्वतां ।
मग लक्षणें आंगीं बाणतां । वेळ नाहीं ॥५७॥
निरंतर आत्मस्वरूपात टिकून राहिले की मनुष्य खरोखर स्वतःच ब्रह्मरूप बनतो; आणि मग ही सर्व लक्षणे अंगी बाणायला वेळ लागत नाही.
स्वरूपीं राहिल्यां मती । अवगुण अवघेचि साडती ।
परंतु यासी सत्संगती । निरूपण पाहिजे ॥५८॥
बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली की सर्व अवगुण आपोआप गळून पडतात; परंतु यासाठी संतांची संगत आणि नित्य निरूपण आवश्यक असते.
सकळ सृष्टीचा ठाईं । अनुभव येकचि नाहीं ।
तो बोलिजेल सर्वहि । पुढिले समासीं ॥५९॥
या संपूर्ण जगात सर्वांचा अनुभव काही एकसारखा नसतो; लोकांचे ते वेगवेगळे अनुभव पुढील समासात सांगितले जातील.
कोणें स्थितीनें राहाती । कैसा अनुभव पाहाती ।
रामदास म्हणे श्रोतीं । अवधान देणें ॥६०॥
लोक कोणत्या समजुतींमध्ये राहतात आणि कसा अनुभव पाहतात, याकडे श्रोत्यांनी सावधपणे लक्ष द्यावे असे समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात.