मागील आशंकेचें मूळ । आतां होईल प्रांजळ ।
वृत्ति करावी निवळ । निमिष्य येक ॥१॥
मागील समासात विचारलेल्या शंकेचे मूळ आता अगदी स्पष्ट केले जाईल; श्रोत्यांनी क्षणभर आपली वृत्ती शांत आणि निर्मळ करावी.
ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिच्या पोटा माया आली ।
मग ते गुणा प्रसवली । म्हणौनि गुणक्षोभिणी ॥२॥
परब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली, तिच्या पोटातून गुणमाया आली; आणि नंतर ती तिन्ही गुणांना प्रसवली, म्हणूनच तिला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.
पुढें तिजपासाव कोण । सत्वरजतमोगुण ।
तमोगुणापासून निर्माण । जाली पंचभूतें ॥३॥
पुढे तिच्यापासून सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण निर्माण झाले; आणि त्या तमोगुणापासून स्थूल पंचमहाभूते निर्माण झाली.
ऐसीं भूतें उद्भवलीं । पुढें तत्वें विस्तारलीं ।
एवं तमोगुणापासून जालीं । पंचमाहांभूतें ॥४॥
अशी ही महाभूते प्रगट झाली आणि पुढे सर्व तत्त्वांचा विस्तार झाला; अशा रीतीने तमोगुणापासून ही पंचमहाभूते झाली.
मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचीं होतीं ।
ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली मागां ॥५॥
पण मूळमाया ही तिन्ही गुणांच्या पलीकडची आहे, मग तिच्या ठायी महाभूते कशी असणार? अशी शंका मागे श्रोत्यांनी विचारली होती.
आणिक येक येके भूतीं । पंचभूतें असती ।
ते हि आतां कैसी स्थिती । प्रांजळ करूं ॥६॥
तसेच एका महाभूताच्या पोटात इतर पाचही महाभूते कशी वास करतात, हेसुद्धा आता स्पष्ट करून सांगतो.
सूक्ष्मदृष्टीचें कौतुक । मूळमाया पंचभूतिक ।
श्रोतीं विमळ विवेक । केला पाहिजे ॥७॥
सूक्ष्म दृष्टीचे हे अद्भूत रहस्य आहे की मूळमाया ही मुळातच सूक्ष्म पंचमहाभूतांची बनलेली आहे; श्रोत्यांनी यावर निर्मळ विवेकाने विचार करावा.
आधीं भूतें तीं जाणावीं । रूपें कैसीं वोळखावी ।
मग तें शोधून पाहावीं । सूक्ष्मदृष्टीं ॥८॥
आधी त्या पंचमहाभूतांची मूळ लक्षणे आणि रूपे नीट समजून घेतली पाहिजेत; आणि मग सूक्ष्म दृष्टीने त्यांचा शोध घेतला पाहिजे.
वोळखी नाही अंतरी । ते वोळखावी कोणेपरी ।
म्हणोनि भूतांची वोळखी चतुरीं । नावेक परिसावी ॥९॥
अंतःकरणात जर मुळात ओळखच नसेल तर वस्तू कशी ओळखणार? म्हणूनच चतुर श्रोत्यांनी या महाभूतांची ओळख क्षणभर समजून घ्यावी.
जें जें जड आणी कठिण । तें तें पृथ्वीचें लक्षण ।
मृद आणी वोलेपण । तितुकें आप ॥१०॥
जे जे जड आणि कठीण असते ते सर्व पृथ्वीचे लक्षण आहे; आणि जे जे मऊ व ओले असते ते सर्व पाण्याचे रूप आहे.
जें जें उष्ण आणी सतेज । तें तें जाणावें पैं तेज ।
आतां वायोहि सहज । निरोपिजेल ॥११॥
जे जे उष्ण आणि सतेज असते ते सर्व अग्नीचे (तेजाचे) रूप जाणावे; आता वायूचे लक्षणही सहज स्पष्ट करतो.
चैतन्य आणी चंचळ । तो हा वायोचि केवळ ।
सून्य आकाश निश्चळ । आकाश जाणावें ॥१२॥
जे जे चैतन्यमय आणि चंचल आहे तो निव्वळ वायूच आहे; आणि जे पोकळ, शून्य व निश्चळ आहे ते आकाश जाणावे.
ऐसीं पंचमाहांभूतें । वोळखी धरावी संकेतें ।
आतां येकीं पांच भूतें । सावध ऐका ॥१३॥
अशा रीतीने या पंचमहाभूतांची सांकेतिक लक्षणे ओळखावीत; आता एका महाभूतात इतर पाचही महाभूते कशी भरलेली आहेत ते सावधपणे ऐका.
जें त्रिगुणाहूनि पर । त्याचा सूक्ष्म विचार ।
यालागीं अति तत्पर । होऊन ऐका ॥१४॥
जे तिन्ही गुणांच्या पलीकडचे आहे त्याचा हा अतिसूक्ष्म विचार आहे; यासाठी पूर्ण एकाग्र आणि तत्पर होऊन ऐकावे.
सूक्ष्म आकाशीं कैसी पृथ्वी । तेचि आधीं निरोपावी ।
येथें धारणा धरावी । श्रोतेजनीं ॥१५॥
सूक्ष्म आकाशाच्या पोटात पृथ्वी कशी दडलेली आहे ते आधी सांगतो; श्रोत्यांनी ही धारणा मनात पक्की करावी.
आकाश म्हणजे अवकाश सून्य । सून्य म्हणिजे तें अज्ञान ।
अज्ञान म्हणिजे जडत्व जाण । तेचि पृथ्वी ॥१६॥
आकाश म्हणजे पोकळ अवकाश किंवा शून्यता, आणि शून्यता म्हणजे अज्ञान होय; अज्ञान म्हणजेच जडत्व, आणि ते जडत्व म्हणजेच पृथ्वीचा अंश होय.
आकाश स्वयें आहे मृद । तेंचि आप स्वतसिद्ध ।
आतां तेज तेंहि विशद । करून दाऊं ॥१७॥
आकाश स्वतः अत्यंत मृदू आहे, तेच पाण्याचे मूळ लक्षण आहे; आता आकाशातील तेजाचा अंशही स्पष्ट करून दाखवतो.
अज्ञानें भासला भास । तोचि तेजाचा प्रकाश ।
आतां वायो सावकाश । साकल्य सांगों ॥१८॥
अज्ञानामुळे जो पहिला भास निर्माण झाला तोच तेजाचा प्रकाश होय; आता आकाशातील वायूचा अंशही सविस्तर सांगतो.
वायु आकाश नाहीं भेद । आकाशाइतुका असे स्तब्ध ।
तथापी आकाशीं जो निरोध । तोचि वायो ॥१९॥
वायू आणि आकाश यांत मुळात भेद नाही, आकाशाइतकाच वायूही शांत असतो; तरीही आकाशात जो दाब किंवा रोध जाणवतो तोच वायूचा अंश होय.
आकाशीं आकाश मिसळलें । हें तों नलगे किं बोलिलें ।
येणें प्रकारें निरोपिलें । आकाश् पंचभूत ॥२०॥
आकाशात आकाश मिसळलेले असते हे वेगळे सांगण्याची गरजच नाही; अशा रीतीने आकाशाच्या पोटात ही पाचही महाभूते दाखवली.
वायोमध्यें पंचभूतें । तेंहि ऐका येकचित्तें ।
बोलिजेती ते समस्तें । येथान्वयें ॥२१॥
आता वायूच्या पोटात इतर पाच महाभूते कशी आहेत ते एकाग्र चित्ताने ऐका; ती सर्व क्रमाने स्पष्ट करतो.
हळु फूल तरी जड । हळु वारा तरी निबिड ।
वायो लागतां कडाड । मोडती झाडें ॥२२॥
फूल हलके असले तरी त्याला वजन असते, वारा हलका असला तरी तो अत्यंत दाट असतो; वादळाचा वारा सुटला की मोठी झाडे कडाड मोडून पडतात.
तोलेंविण झाड मोडे । ऐसें हें कहिंच न घडे ।
तोल तोचि तये जडे । पृथ्वीचा अंश ॥२३॥
वजन आणि शक्ती असल्याशिवाय झाड मोडणे कधीही शक्य नाही; तो वाऱ्याचा तोल आणि भार म्हणजेच पृथ्वीचा सूक्ष्म अंश होय.
येथें श्रोते आशंका घेती । तेथें कैचीं झाडें होतीं ।
झाडें नव्हतीं तरी शक्ती । कठिणरूप आहे ॥२४॥
येथे श्रोते शंका घेतील की त्या सूक्ष्म हवेत झाडे कुठे होती? झाडे नसली तरी झाडांना तोडण्याचे कठीण सामर्थ्य त्या हवेत मुळातच होते.
वन्हीस्फुलींग लाहान । कांहीं तर्ह्ही असे उष्ण ।
तैसें सुक्ष्मीं जडपण । सूक्ष्मरूपें ॥२५॥
अग्नीची ठिणगी कितीही लहान असली तरी तिच्यात उष्णता असतेच; तसेच त्या सूक्ष्म वाऱ्यात जडपणाचा अंश सूक्ष्म रूपाने भरलेला असतो.
मृदपण तेंचि आप । भास तेजाचें स्वरूप ।
वायो तेथें चंचळरूप । सहजचि आहे ॥२६॥
वाऱ्यातील मृदुपणा हा पाण्याचा अंश, वाऱ्याची जाणीव हा तेजाचा अंश; आणि वाऱ्याची हालचाल हे त्याचे स्वतःचे मूळ रूप आहे.
सकळांस मिळोन आकाश । सहजचि आहे अवकाश ।
पंचभूतांचे अंश । वायोमधें निरोपिले ॥२७॥
सर्वांना सामावून घेणारी मोकळीक हा आकाशाचा अंश होय; अशा रीतीने वायूमध्ये इतर सर्व पंचमहाभूतांचे अंश सामावलेले आहेत.
आतां तेजाचें लक्षण । भासलेंपण तें कठीण ।
तेजीं ऐसी वोळखण । पृथ्वीयेची ॥२८॥
आता तेजाचे लक्षण ऐका; तेजाचा जो प्रखर भास होतो तो कठीणपणा म्हणजेच पृथ्वीचा अंश होय.
भासला भास वाटे मृद । तेजीं आप तेचि प्रसिद्ध ।
तेजीं तेज स्वतसिद्ध । सांगणेंचि नलगे ॥२९॥
तेजाचा तो भास मृदू वाटतो तो पाण्याचा अंश, आणि तेजातील स्वतःचे तेज हे सिद्धच असल्याने वेगळे सांगण्याची गरज नाही.
तेजीं वायो तो चंचळ । तेजीं आकाश निश्चळ ।
तेजीं पंचभूतें सकळ । निरोपिलीं ॥३०॥
तेजातील ज्वाळांची हालचाल हा वायूचा अंश, आणि त्यातील पोकळी हा आकाशाचा अंश होय; अशा रीतीने तेजातही पाचही महाभूते सामावलेली आहेत.
आतां आपाचें लक्षण । आप तेंचि जें मृदपण ।
मृदपण तें कठिण । तेचि पृथ्वी ॥३१॥
आता पाण्याचे लक्षण ऐका; पाणी म्हणजे मूळचा मृदुपणा, आणि त्या मृदुपणातील जो घनतायुक्त कठीणपणा असतो तीच पृथ्वी होय.
आपीं आप सहजचि असे । तेज मृदपणें भासे ।
वायो स्तब्धपणें दिसे । मृदत्वाआंगी ॥३२॥
पाण्यात पाणी सिद्धच आहे, पाण्याचा जो नितळ भास होतो ते तेज; आणि पाण्यातील अंतर्गत प्रवाह हा वायूचा अंश होय.
आकाश न लगे सांगावें । तें व्यापकचि स्वभावें ।
आपीं पंचभूतांचीं नांवें । सूक्ष्म निरोपिलीं ॥३३॥
पाण्यातील अवकाश हे आकाशाचे रूप आहे हे सांगायलाच नको; अशा रीतीने पाण्यातही पाचही महाभूते सूक्ष्म रूपाने दाखवली.
आतां पृथ्वीचें लक्षण । कठीण पृथ्वी आपण ।
कठिणत्वीं मृदपण । तेंचि आप ॥३४॥
आता पृथ्वीचे लक्षण ऐका; कठीण असणे हा पृथ्वीचा स्वतःचा स्वभाव आहे, आणि त्या कठीणपणात असणारा ओलसर मृदुपणा म्हणजेच पाण्याचा अंश होय.
कठिणत्वाचा जो भास । तोचि तेजाचा प्रकाश ।
कठिणत्वीं निरोधांश । तोचि वायो ॥३५॥
त्या कठीणपणाची जी जाणीव होते तो तेजाचा प्रकाश, आणि तिच्यातील दाब व घनता हा वायूचा अंश होय.
आकश सकळांस व्यापक । हा तों प्रगटचि विवेक ।
आकाशींच कांहीं येक । भास भासे ॥३६॥
आकाश हे सर्वांना व्यापून उरलेले आहे हा उघड विवेक आहे; आणि त्या आकाशातच हा सर्व दृश्य भास निर्माण होतो.
आकाश तोडितां तुटेना । आकाश फोडितां फुटेना ।
आकाश परतें होयेना । तिळमात्र ॥३७॥
आकाश शस्त्राने तोडता येत नाही, फोडता येत नाही; आणि ते आपल्या जागेवरून तिळमात्रही बाजूला करता येत नाही.
असो आतां पृथ्वीअंत । दाविला भूतांचा संकेत ।
येक भूतीं पंचभूत । तेंहि निरोपिलें ॥३८॥
अशा रीतीने पाचही महाभूतांचे मूळ स्वरूप दाखवले; आणि एका महाभूतात इतर पाच महाभूते कशी सामावलेली आहेत हेही स्पष्ट केले.
परी हें आहाच पाहातां नातुडे । बळेंचि पोटीं संदेह पडे ।
भ्रांतिरूपें अहंता चढे । अकस्मात ॥३९॥
पण हे ज्ञान वरवर पाहिले तर समजत नाही, मनात बळाने संशय निर्माण होतो; आणि भ्रमामुळे अचानक देहाहंकार जागा होतो.
सूक्ष्मदृष्टीनें पाहातां । वायोचि वाटे तत्वता ।
सूक्ष्म वायो शोधूं जातां । पंचभूतें दिसती ॥४०॥
सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तर सर्वत्र केवळ वायूचीच हालचाल जाणवते; आणि त्या सूक्ष्म वायूचा शोध घेतला तर त्यात पाचही महाभूते दिसतात.
एवं पंचभूतिक पवन । तेचि मूळमाया जाण ।
माया आणी सूक्ष्म त्रिगुण । तेहि पंचभूतिक ॥४१॥
अशा रीतीने पंचमहाभूतांनी युक्त असलेला तो सूक्ष्म वायू म्हणजेच 'मूळमाया' होय; आणि माया व सूक्ष्म तिन्ही गुण हेही पंचमहाभूतांचेच बनलेले आहेत.
भूतें गुण मेळविजे । त्यासी अष्टधा बोलिजे ।
पंचभूतिक जाणिजे । अष्टधा प्रकृति ॥४२॥
पाच महाभूते आणि तीन गुण एकत्र आले की त्याला 'अष्टधा प्रकृती' म्हणतात; ही अष्टधा प्रकृती मुळात पंचमहाभूतांचीच आहे हे जाणावे.
शोधून पाहिल्यावीण । संदेह धरणें मूर्खपण ।
याची पाहावी वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥४३॥
शोधून पाहिल्याशिवाय उगाच संशय बाळगणे हा मूर्खपणा आहे; सूक्ष्म दृष्टी ठेवून या तत्त्वांची खरी ओळख पटवून घेतली पाहिजे.
गुणापासूनि भूतें । पावलीं पष्ट दशेतें ।
जडत्वा येऊन समस्तें । तत्वें जालीं ॥४४॥
गुणांमधून ही महाभूते पुढे स्थूल रूपाला आली; आणि जडत्वाला येऊन सर्व दृश्य तत्त्वे निर्माण झाली.
पुढें तत्वविवंचना । पिंडब्रह्मांड तत्वरचना ।
बोलिली असे ते जना । प्रगटचि आहे ॥४५॥
पुढे पिंड आणि ब्रह्मांडातील सर्व तत्त्वांचा विस्तार शास्त्रांत सांगितला आहे, तो सर्व लोकांना ठाऊकच आहे.
हा भूतकर्दम बोलिला । सूक्ष्म संकेतें दाविला ।
ब्रह्मगोळ उभारला । तत्पूर्वीं ॥४६॥
हा पंचमहाभूतांचा मूळ कर्दम (मिश्रण) सूक्ष्म संकेताने दाखवला; हा संपूर्ण ब्रह्मांडगोल निर्माण होण्यापूर्वीची ही स्थिती आहे.
या ब्रह्मांडापैलिकडिल गोष्टी । जैं जाली नव्हती सृष्टी ।
मूळमाया सूक्ष्मदृष्टीं । वोळखावी ॥४७॥
ही सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी, या ब्रह्मांडापलीकडे काय होते; ती मूळमाया अशा सूक्ष्म दृष्टीने ओळखली पाहिजे.
सप्तकंचुक प्रचंड । जालें नव्हतें ब्रह्मांड ।
मायेअविद्येचें बंड । ऐलिकडे ॥४८॥
जेव्हा सात आवरणांचे हे प्रचंड ब्रह्मांड निर्माण झाले नव्हते; आणि माया व अज्ञानाचा हा सर्व गोंधळ अजून सुरू झाला नव्हता.
ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । हा ऐलिकडिल विचार ।
पृथ्वी मेरु सप्त सागर । ऐलिकडे ॥४९॥
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हा यानंतरचा पुढचा विचार आहे; तसेच पृथ्वी, मेरू पर्वत आणि सात समुद्र हेही नंतर निर्माण झाले.
नाना लोक नाना स्थानें । चन्द्र सूर्य तारांगणें ।
सप्त द्वीपें चौदा भुवनें । ऐलिकडे ॥५०॥
नाना लोक, स्थाने, चंद्र, सूर्य, ताऱ्यांचे मंडळ, सात बेटे आणि चौदा भुवने ही सर्व नंतरची रचना आहे.
शेष कूर्म सप्त पाताळ । येकविस स्वर्गें अष्ट दिग्पाळ ।
तेतिस कोटि देव सकळ । ऐलिकडे ॥५१॥
शेषनाग, कूर्म, सात पाताळे, एकवीस स्वर्ग, अष्टदिक्पाल आणि तेहतीस कोटी देव हे सर्व नंतर निर्माण झाले.
बारा आदित्य । अक्रा रुद्र । नव नाग सप्त ऋषेश्वर ।
नाना देवांचे अवतार । ऐलिकडे ॥५२॥
बारा सूर्य, अकरा रुद्र, नऊ नाग, सप्तर्षी आणि देवांचे विविध अवतार हा सर्व नंतरचा विस्तार आहे.
मेघ मनु चक्रवती । नाना जीवांची उत्पति ।
आतां असो सांगों किती । विस्तार हा ॥५३॥
ढग, चौदा मनू, चक्रवर्ती राजे आणि अनंत जीवांची उत्पत्ती; आता हा विस्तार किती म्हणून सांगावा!
सकळ विस्ताराचें मूळ । ते मूळ मायाच केवळ ।
मागां निरोपिली सकळ । पंचभूतिक ॥५४॥
या सर्व अफाट विस्ताराचे मूळ केवळ ती 'मूळमाया' हीच आहे; जी मागे सांगितल्याप्रमाणे मूळची पंचमहाभूतांचीच बनलेली आहे.
सूक्ष्मभूतें जे बोलिलीं । तेचि पुढें जडत्वा आलीं ।
ते सकळहि बोलिलीं । पुढिले समासीं ॥५५॥
जी आधी सूक्ष्म महाभूते म्हणून सांगितली तीच पुढे स्थूल जडत्वाला आली; ते सर्व आता पुढील समासात सांगितले जाईल.
पंचभूतें पृथकाकारें । पुढें निरोपिलीं विस्तारें ।
वोळखीकारणें अत्यादरें । श्रोतीं श्रवण करावीं ॥५६॥
स्थूल पंचमहाभूतांचे वेगवेगळे स्वरूप पुढे विस्ताराने सांगितले आहे; आत्मज्ञानाची ओळख होण्यासाठी श्रोत्यांनी ते अत्यंत आदराने ऐकावे.
पंचभूतिक ब्रह्मगोळ । जेणें कळे हा प्रांजळ ।
दृश्य सांडून केवळ । वस्तुच पाविजे ॥५७॥
हा संपूर्ण ब्रह्मांडगोल पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे हे स्पष्ट समजले, की मग हे दृश्य जग बाजूला सारून मूळ आत्मतत्त्व सहज प्राप्त होते.
माहाद्वार वोलांडावें । मग देवदर्शन घ्यावें ।
तैसें दृश्य हे। सांडावें । जाणोनियां ॥५८॥
मंदिराच्या महाद्वारातून आत प्रवेश केला की मगच गाभाऱ्यातील देवाचे दर्शन घडते; तसेच हे दिसणारे दृश्य जग आधी समजून घेऊन बाजूला सारावे लागते.
म्हणोनि दृश्याचा पोटीं । आहे पंचभूतांची दाटी ।
येकपणें पडिली मिठी । दृश्य पंचभूतां ॥५९॥
म्हणून या दृश्याच्या पोटात पंचमहाभूतांचीच दाटी झालेली आहे; दृश्य आणि पंचमहाभूते हे दोन्ही प्रत्यक्षात एकच आहेत.
एवं पंचभूतांचेंचि दृश्य । सृष्टी रचली सावकास ।
श्रोतीं करून अवकाश । श्रवण करावें ॥६०॥
थोडक्यात सांगायचे तर हे सर्व दृश्य केवळ पंचमहाभूतांचीच सावकाश केलेली रचना आहे; श्रोत्यांनी मनातील गोंधळ दूर करून हे शांतपणे ऐकावे.