श्रोता विनवी वक्तयासी । सत्संगाची महिमा कैसी ।
मोक्ष लाभे कितां दिवसीं । हें मज निरोपावें ॥१॥
श्रोत्याने वक्त्याला नम्रपणे विचारले की, 'सत्संगाचा महिमा कसा आहे आणि संतांच्या संगतीने नक्की किती दिवसांत मोक्ष मिळतो हे मला सांगावे.'
धरितां साधूची संगती । कितां दिवसां होते मुक्ती ।
हा निश्चय कृपामुर्ती । मज दिनास करावा ॥२॥
'साधूंची संगत धरली असता मुक्ती मिळायला किती काळ लागतो? हे कृपाळू स्वामींनी या दीनाला निश्चयाने सांगावे.'
मुक्ती लाभे तत्क्षणीं । विश्वासतां निरूपणीं ।
दुश्चितपणीं हानी । होतसे ॥३॥
निरूपणावर पूर्ण विश्वास ठेवला तर तत्काळ त्याच क्षणी मुक्ती मिळते; परंतु मन जर असावध (दुश्चित्त) असेल तर मात्र मोठे नुकसान होते.
सुचितपणें दुश्चीत । मन होतें अकस्मात ।
त्यास करावें निवांत । कोणे परीं ॥४॥
शांत बसलेले मन अचानक असावध व भरकटलेले होते; मग त्या चंचल मनाला नक्की कोणत्या उपायाने स्थिर करावे?
मनाच्या तोडून वोढी । श्रवणीं बैसावें आवडीं ।
सावधपणें घडीनें घडी । काळ सार्थक करावा ॥५॥
मनाचे सर्व बाह्य ओढणे तोडून टाकून अत्यंत आवडीने श्रवणाला बसावे; आणि सावधपणे प्रत्येक घडीचा उपयोग करून आयुष्य सार्थक करावे.
अर्थ प्रमेय ग्रंथांतरीं । शोधून घ्यावें अभ्यांतरीं ।
दुश्चीतपण आलें तरी । पुन्हां श्रवण करावें ॥६॥
ग्रंथातील गूढ अर्थ आणि सिद्धांत अंतःकरणात शोधून घ्यावेत; आणि जर मध्येच असावधपणा आला तर पुन्हा तेच निरूपण ऐकावे.
अर्थांतर पाहिल्यावीण । उगेंचि करी जो श्रवण ।
तो श्रोता नव्हे पाषण । मनुष्यवेषें ॥७॥
शब्दांमागील खरा अर्थ न समजून घेता जो केवळ नुसताच बसून ऐकतो, तो श्रोता नसून माणसाच्या रूपातील केवळ पाषाण (दगड) होय.
येथें श्रोते मानितील सीण । आम्हांस केलें पाषाण ।
तरी पाषाणाचें लक्षण । सावध ऐका ॥८॥
येथे श्रोत्यांना राग येईल की 'आम्हाला दगड का म्हटले?'; तर त्या पाषाणाचे लक्षण आता सावधपणे ऐका.
वांकुडा तिकडा फोडिला । पाषाण घडून नीट केला ।
दुसरे वेळेसी पाहिला । तरी तो तैसाचि असे ॥९॥
दगड वाकडा तिकडा असला तरी त्याला छिन्नीने तासून नीट घडवले, की दुसऱ्या वेळी पाहताना तो जसा घडवला तसाच राहतो.
टांकीनें खपली फोडिली । ते मागुती नाहीं जडली ।
मनुष्याची कुबुद्धि झाडिली । तरी ते पुन्हा लागे ॥१०॥
टाकीने उडालेला पाषाणाचा तुकडा पुन्हा दगडाला चिकटत नाही; पण माणसाची वाईट बुद्धी कितीही झाडून काढली तरी ती पुन्हा चिकटते.
सांगतां अवगुण गेला । पुन्हा मागुतां जडला ।
याकरणें माहांभला । पाषाणगोटा ॥११॥
सांगितल्यावर माणसाचा दुर्गुण तात्पुरता जातो आणि पुन्हा परत येतो; या दृष्टीने विचार केला तर तो पाषाणाचा गोटा माणसापेक्षा कितीतरी चांगला!
ज्याचा अवगुण झडेना । तो पाषाणाहून उणा ।
पाषाण आगळा जाणा । कोटिगुणें ॥१२॥
ज्याचा दुर्गुण कधीच सुटत नाही तो दगडापेक्षाही कमी प्रतीचा ठरतो; आणि असा घडवलेला पाषाण त्या माणसापेक्षा कोटी पटींनी श्रेष्ठ असतो.
कोटिगुणें कैसा पाषाण । त्याचेंहि ऐका लक्षण ।
श्रोतीं करावें श्रवण । सावध होऊनी ॥१३॥
पाषाण कोटी पटींनी कसा श्रेष्ठ आहे त्याचेही लक्षण ऐका; श्रोत्यांनी सावध होऊन हे श्रवण करावे.
माणीक मोतीं प्रवाळ । पाचि वैडुर्य वज्रनीळ ।
गोमेदमणी परिस केवळ । पाषाण बोलिजे ॥१४॥
माणिक, मोती, पोवळे, पाचू, वैदर्य, हिरा, नीलमणी, गोमेद आणि परिस हे सर्व अमूल्य रत्न पाषाणाचेच प्रकार मानले जातात.
याहि वेगळे बहुत । सूर्यकांत सोमकांत ।
नाना मोहरे सप्रचित । औषधाकारणें ॥१५॥
याशिवाय अनेक गुणकारी सूर्यकांत, सोमकांत आणि विष उतरवणारे विविध गुणकारी मणी हेही पाषाणाचेच प्रकार आहेत.
याहि वेगळे पाषाण भले । नाना तिर्थीं जे लागले ।
वापी कूप सेखीं जाले । हरिहरमुर्ती ॥१६॥
याव्यतिरिक्त अनेक उत्तम पाषाण तीर्थक्षेत्रांच्या घाटांवर आणि पायऱ्यांवर उपयोगी पडतात; आणि शेवटी घडवून त्यातूनच हरी-हरांच्या सुंदर मूर्ती बनतात.
याचा पाहातं विचार । पाषाणा ऐसें नाहीं सार ।
मनुष्य तें काये पामर । पाषाणापुढें ॥१७॥
असा विचार केला तर पाषाणासारखे श्रेष्ठ दुसरे काही नाही; मग असावध माणसाची त्या पाषाणापुढे काय किंमत असणार?
तरी तो ऐसा नव्हे तो पाषाण। जो अपवित्र निःकारण ।
तयासातिखा देह जाण । दुश्चीत अभक्तांचा ॥१८॥
असावध माणूस त्या पाषाणासारखाही नसून तो रस्त्यावरील निरुपयोगी व अपवित्र कचऱ्यासारखा असतो; असावध अभक्तांचा देह असाच व्यर्थ असतो.
आतां असो हें बोलणें । घात होतो दुश्चीतपणें ।
दुश्चीतपणाचेनि गुणें । प्रपंच ना परमार्थ ॥१९॥
आता हे बोलणे पुरे; असावधपणामुळे माणसाचा मोठा घात होतो, आणि चित्त स्थिर नसल्यामुळे प्रपंच आणि परमार्थ दोन्हीही बुडतात.
दुश्चीतपणें कार्य नासे । दुश्चीतपणें चिंता वसे ।
दुश्चीतपणें स्मरण नसे । क्षण येक पाहातां ॥२०॥
असावधपणामुळे हाती घेतलेले काम बिघडते, मनात सतत चिंता वास करते; आणि असावध माणसाला क्षणाचाही आत्मस्मृतीचा पत्ता नसतो.
दुश्चीतपणें शत्रुजिणें । दुश्चीतपणें जन्ममरणें ।
दुश्चीतपणाचेनि गुणें । हानी होय ॥२१॥
असावध राहिल्याने शत्रू सहज जिंकतो, जन्म-मरणाचे फेरे भोगावे लागतात; आणि या बेफिकीरपणामुळे सर्व बाजूंनी केवळ हानीच होते.
दुश्चीतपणें नव्हे साधन । दुश्चीतपणें न घडे भजन ।
दुश्चीतपणें नव्हे ज्ञान । साधकांसी ॥२२॥
असावध चित्ताने कोणतीही साधना घडत नाही, खरे भजन होत नाही; आणि साधकाला कधीही आत्मज्ञानाची प्राप्ती होत नाही.
दुश्चीतपणें नये निश्चयो । दुश्चीतपणें न घडे जयो ।
दुश्चीतपणें होये क्षयो । आपुल्या स्वहिताचा ॥२३॥
असावधपणामुळे मनाचा पक्का निश्चय होत नाही, कोणत्याही कार्यात विजय मिळत नाही; आणि स्वतःच्या आत्महिताचा पूर्ण नाश होतो.
दुश्चीतपणें न घडे श्रवण । दुश्चीतपणें न घडे विवरण ।
दुश्चीतपणें निरूपण । हातींचे जाये ॥२४॥
असावधपणामुळे खरे श्रवण घडत नाही, विचारांचे मनन होत नाही; आणि ऐकलेले मोलाचे निरूपण हातातून सहज निसटून जाते.
दुश्चीत बैसलाचि दिसे । परी तो असतचि नसे ।
चंचळ चक्रीं पडिलें असे । मानस तयाचें ॥२५॥
असावध माणूस केवळ शरीराने बसलेला दिसतो, पण त्याचे मन तिथे मुळीच नसते; त्याचे चित्त चंचल विचारांच्या चक्रात भरकटत असते.
वेडें पिशाच्य निरंतर । अंध मुके आणी बधिर ।
तैसा जाणावा संसार । दुश्चीत प्राणियांचा ॥२६॥
वेडे, पिशाच्च, आंधळे, मुके आणि बहिरे यांच्यासारखाच त्या असावध माणसाचा सर्व संसार निरर्थक असतो.
सावध असोन उमजेना । श्रवण असोन ऐकेना ।
ज्ञान असोन कळेना । सारासारविचार ॥२७॥
जागा असूनही त्याला काही समजत नाही, कान असूनही ऐकू येत नाही; आणि ज्ञान समोर मांडलेले असूनही त्याला सारासार विचार कळत नाही.
ऐसा जो दुश्चीत आळसी । परलोक कैंचा त्यासी ।
जयाचे जिवीं अहर्निशीं । आळस वसे ॥२८॥
असा जो सतत असावध आणि आळशी असतो, ज्याच्या मनात रात्रंदिवस आळस भरलेला असतो, त्याला परलोकाचे सुख कसे मिळणार?
दुश्चीतपणापासुनि सुटला । तरी तो सवेंच आळस आला ।
आळसाहातीं प्राणीयांला । उसंतचि नाहीं ॥२९॥
असावधपणातून माणूस कसाबसा सुटला तरी लगेच त्याला आळस येऊन घेरतो; आणि आळसाच्या तावडीतून बिचाऱ्या जीवाला उसंतच मिळत नाही.
आळसें राहिला विचार । आळसें बुडाला आचार ।
आळसे नव्हे पाठांतर । कांहीं केल्यां ॥३०॥
आळसामुळे सारासार विचार बाजूला पडतो, सदाचार बुडतो; आणि आळसामुळे कोणतेही पाठांतर किंवा अभ्यास साध्य होत नाही.
आळसें घडेना श्रवण । आळसें नव्हें निरूपण ।
आळसें परमार्थाची खूण । मळिण जाली ॥३१॥
आळसामुळे श्रवण घडत नाही, निरूपण नीट करता येत नाही; आणि आळसामुळे परमार्थाची खरी खूण मलीन होऊन जाते.
आळसें नित्यनेम राहिला । आळसें अभ्यास बुडाला ।
आळसें आळस वाढला । असंभाव्य ॥३२॥
आळसामुळे नित्यनेम सुटून जातो, साधनेचा अभ्यास बुडतो; आणि आळसाला खतपाणी घातल्यामुळे तो अतोनात वाढत जातो.
आळसें गेली धारणा धृती । आळसें मळिण जाली वृत्ती ।
आळसें विवेकाची गती । मंद जाली ॥३३॥
आळसामुळे मनाचे धैर्य आणि धारणाशक्ती नष्ट होते, अंतःकरणाची वृत्ती मलीन होते; आणि विवेकाची गती पूर्णपणे मंदावते.
आळसें निद्रा वाढली । आळसें वासना विस्तारली ।
आळसें सुन्याकार जाली । सद्बुंद्धि निश्चयाची ॥३४॥
आळसामुळे झोप वाढते, वासनांचा पसारा वाढतो; आणि आळसामुळे निश्चयाची सुबुद्धी पूर्णपणे नष्ट होते.
दुश्चीतपणासवें आळस । आळसें निद्राविळास ।
निद्राविळासें केवळ नास । आयुष्याचा ॥३५॥
असावधपणाच्या जोडीला आळस येतो, आळसामुळे केवळ झोपेचे लाड पुरवले जातात; आणि अतिझोपेमुळे मानवी आयुष्याचा केवळ नाश होतो.
निद्रा आळस दुश्चीतपण । हेंचि मूर्खाचें लक्षण ।
येणेंकरिता निरूपण । उमजेचिना ॥३६॥
झोप, आळस आणि असावधपणा हीच मूढ मूर्खाची मुख्य लक्षणे आहेत; या तिन्हींमुळे अध्यात्माचे निरूपण कधीही उमगत नाही.
हें तिन्ही लक्षणें जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें ।
अज्ञानास यापरतें । सुखचि नाहीं ॥३७॥
ही तिन्ही लक्षणे ज्याच्या ठायी असतात तिथे विवेकाला थाराच नसतो; आणि अज्ञानी माणसाला या आळसाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही सुख ठाऊक नसते.
क्षुधां लागतांच जेविला । जेऊन उठतां आळस आला ।
आळस येतां निजेला । सावकास ॥३८॥
भूक लागताच पोटभर जेवतो, जेवून उठताच आळस येतो; आणि आळस आला की मग तो शांतपणे झोपून राहतो.
निजोन उठतांच दुश्चीत । कदा नाहीं सावचित ।
तेथें कैचें आत्महित । निरूपणीं ॥३९॥
झोपेतून उठताच पुन्हा असावध आणि गोंधळलेला असतो, त्याचे चित्त कधीच एकाग्र नसते; अशा अवस्थेत निरूपणातून त्याचे आत्महित कसे साधणार?
मर्कटापासीं दिल्हें रत्न । पिशाच्याहातीं निधान ।
दुश्चीतापुढें निरूपण । तयापरी होये ॥४०॥
माकडाच्या हातात अमूल्य रत्न देणे किंवा पिशाच्चाच्या हाती खजिना सोपवणे, असावध माणसापुढे ब्रह्मज्ञानाचे निरूपण करणे अगदी तसेच व्यर्थ ठरते.
आतां असो हे उपपत्ती । आशंकेची कोण गती ।
कितां दिवसाइं होते मुक्ती । सज्जनाचेनि संगें ॥४१॥
आता हा विषय पुरे; मूळ शंकेचा निर्णय काय आहे, की संतांच्या संगतीने नक्की किती दिवसांत मुक्ती मिळते?
ऐका याचें प्रत्योत्तर । कथेंसि व्हावें निरोत्तर ।
संतसंगाचा विचार । ऐसा असे ॥४२॥
आता याचे उत्तर शांतपणे ऐकावे; संतांच्या संगतीचा खरा प्रभाव असा असतो तो नीट समजून घ्यावा.
लोहो परियेसी लागला । थेंबुटा सागरीं मिळाला ।
गंगे सरिते संगम जाला । तत्क्षणीं ॥४३॥
लोखंडाला परिस लागताच त्याचे सोने होते, पावसाचा थेंब समुद्रात पडताच तो समुद्ररूप होतो; आणि नदी गंगेला मिळताच तत्काळ गंगेचे रूप धारण करते.
सावध साक्षपी आणी दक्ष । तयास तत्काळचि मोक्ष ।
इतरांस तें अलक्ष । लक्षिलें नवचे ॥४४॥
जो साधक सावध, प्रयत्नशील आणि दक्ष असतो त्याला तत्काळ त्याच क्षणी मोक्ष मिळतो; इतरांना मात्र हे गूढ तत्त्व सहजासहजी समजत नाही.
येथें शिष्यप्रज्ञाच केवळ । प्रज्ञावंतां नलगे वेळे ।
अनन्यास तत्काळ । मोक्ष लाभे ॥४५॥
येथे शिष्याची बुद्धीच मुख्य कारणीभूत असते; बुद्धिमान साधकाला वेळ लागत नाही, आणि जो अनन्यभावाने शरण जातो त्याला तत्काळ मोक्ष मिळतो.
प्रज्ञावंत आणी अनन्य । तयास नलगे येक क्षण ।
अनन्य भावार्थेंविण । प्रज्ञा खोटी ॥४६॥
बुद्धिमान असून जो अनन्यभावाने शरण येतो त्याला एका क्षणाचाही विलंब लागत नाही; परंतु अंतरीच्या अनन्य भावाशिवाय कोरडी बुद्धी खोटी ठरते.
प्रज्ञेविण अर्थ न कळे । विश्वासेंविण वस्तु ना कळे ।
प्रज्ञाविश्वासें गळे । देहाभिमान ॥४७॥
बुद्धीशिवाय ग्रंथाचा अर्थ समजत नाही आणि विश्वासाशिवाय आत्मतत्त्व प्रत्ययाला येत नाही; पण बुद्धी आणि विश्वास एकत्र आले की देहाभिमान तत्काळ गळून पडतो.
देहाभिमानाचे अंतीं । सहजचि वस्तुप्राप्ती ।
सत्संगें सद्गती । विलंबचि नाही ॥४८॥
देहाचा अहंकार संपला की आत्मतत्त्वाची प्राप्ती सहज होते; आणि संतांच्या संगतीत अशी सद्गती मिळायला काडीमात्र उशीर लागत नाही.
सावध साक्षपी विशेष । प्रज्ञावंत आणी विश्वास ।
तयास साधनीं सायास । करणेंचि नलगे ॥४९॥
जो अत्यंत सावध, प्रयत्नशील, बुद्धिमान आणि गुरुवचनांवर विश्वास ठेवणारा असतो, त्याला साधनेचे फार मोठे श्रम करावेच लागत नाहीत.
इतर भाविक साबडे । तयांसहि साधनें मोक्ष जोडे ।
साधुसंगें तत्काळ उडे । विवेकदृष्टी ॥५०॥
इतर जे साधेभोळे भाविक असतात त्यांनाही साधनेने मोक्ष मिळतो; पण संतांच्या संगतीत त्यांची विवेक दृष्टी तत्काळ जागी होते.
परी तें साधन मोडुं नये । निरूपणाचा उपाये ।
निरूपणें लागे सोय । सर्वत्रांसी ॥५१॥
परंतु म्हणून साधनेचा मार्ग कधीही मोडू नये, निरूपणाचा आधार कायम ठेवावा; कारण निरूपणामुळेच सर्वांना योग्य दिशा मिळते.
आतां मोक्ष आहे कैसा । कैसी स्वरूपाची दशा ।
त्याचे प्राप्तीचा भर्वसा । सत्संगें केवी ॥५२॥
आता मोक्ष कसा असतो, आत्मस्वरूपाची खरी अवस्था कशी असते; आणि संतांच्या संगतीने त्याच्या प्राप्तीचा भरवसा कसा मिळतो?
ऐसें निरूपण प्रांजळ । पुढें बोलिलें असे सकळ ।
श्रोतीं होऊनियां निश्चळ । अवधान द्यावें ॥५३॥
असे हे स्पष्ट निरूपण पुढे सविस्तर सांगितले आहे; श्रोत्यांनी शांत आणि एकाग्र चित्ताने याकडे लक्ष द्यावे.
अवगुण त्यागावयाकारणें । न्यायनिष्ठुर लागे बोलणें ।
श्रोतीं कोप न धरणें । ऐसिया वचनाचा ॥५४॥
अंतरातील दुर्गुण काढून टाकण्यासाठी संतांना न्यायनिष्ठुरपणे स्पष्ट बोलावे लागते; श्रोत्यांनी अशा परखड वचनांचा राग मानू नये.